Skip to main content

Full text of "C. Plini Secundi Naturalis Historiae Libri XXXVII."

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for in forming people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http: //books .google .com/I 



P/lTiiu.?) StC\»--nciu^S C. 



Ji^.^ 



C. PLINI SECVNDI 

NATVRALIS HISTORIAE 



LIBRI XXXVn : : 



POST LVDOVICI lANI OBITVM 

RECOaNOTIT ET SOSIPTVBAE DISCREPANTIA ADIECTA 

EDIDIT 

CAROLVS MAYHOFP 



VOL. I. LIBRI I— VI 




MCHVI 

LIPSIAE 
IN AEDIBVS B. G.TEVBNERI 



LIP8IAK: TYPIS B. O. TEVBNERI 



"5 



PEAEPATIO 



si 

o Absolute tandem hoc volumine desinit Teubneriana 

^ Naturalis Historiae editio prima sui parte destituta esse 
totumque opus nunc prostat in novam formam aequabili 
consilio redactum. hoc ne iam prius efficerem quam primi 
voluminis etiamtum a lano curati exemplaria omnia diven- 
dita essent, obstabant praeter occupationes alias, quas enar- 
rare hoc loco nihil refeil, rei ipsius difficultas laborque 
multo maior et operosior quam in uUo ceterorum volumi- 
num. nee tamen me paenitet morae huius inopinatae: 
interea enim subsidia sane quam exoptata mihi contigerunt 
et Riickii libellis de excerptoribus aliquot Plinii eximia 
cum diligentia et doctrina compositis utilibusque ad illu- 
strandas quasdam codicum necessitudines nonnihil adhuc 
occultas et Detlefseni nova librorum geographicorum edi- 
tione uberiores apparatus critici copias e scriniorum late- 
bris prolatas continente. quam quidem hoc ipso anno in 
publicum prodiisse ante quam lypothetae inchoato iam 
opere ad meae editionis librum III accederent, mihi gratulor, 
etsi infinitus inde labor commentarii amplificandi vel etiam 
retexendi subeundus fuit. nam baud pauca quae in textu 
novaveram confirmata consensu verius quam praerepta mihi 
cognovi licuitque scripturae varietatem, quam nondum plene 
compertam habere multis locis me piguerat, ita supplere, 
ut vix quidquam ex iis desideres, quae ad codicum me- 
moriam et textus conformationem examinandam pertineant 
in his nonnulla vel omitti sine fraude poterant, nisi minus 
recte ea adhuc prodita et corrigenda utiliter esse ex colla 
tionibus codicum K et F a lano et a me ipso factis ' 
dicissem. increvit praeterea commentarii amplitude p< 
petua fere mentione priorum editionum, quarum lectioi 

a* 



IV PRAEFATIO 

idcirco adscripsi; ut intellegatur subsidia a primis editoribus 
adhibita^ quamvis temporum decursu deprayata^ originem 
tamen traxisse e codicibus vetustioris quern nunc novimus 
ordinis et permultas hodie revocatas esse lectiones a Sil- 
ligio saepiusque etiam a lano^ tenui illis et nimis angusto 
apparatu utentibus^ inmerito abiectas^ simul ut caveatur ne 
legenteS; si forte locos Plinianos ex superiore aliqua edi- 
tione citatos invenerint, inopes consilii liaereant in verbis 
nunc plus minusve mutatis, itemque emendationum vel 
coniecturarum memoratu dignarum auctores principes re- 
ferre mihi curae fuit, ut Plinius ipse (praef. 21) benignum 
esse ait et plenum ingenui pudoris fateri per quos pro- 
feceris: quo pacto vera tandem elucet emendationis per 
quattuor saecuia propagatae imago^ quam Sillig creberrima 
Dalecampii mentione obscuravit, ac manifeste apparet quan- 
tum debeatur cum vetustissimis editoribus^ qui quasi silvam 
incultam dumetisque densam^ qualis horret in codicibus 
mendosissime scriptis, strenue ac sollerter perviam red- 
diderunt peregrinari cupientibuS; tum mirandae eruditioni 
et sagacitati Hermolai Barbari et Gelenii; qui vulgati quem 
vocant textus conditores praecipui exstiterunt, ut omittam 
hoc loco quae posted deinceps praestiterint. quibus quanto 
inferiora sint quae mihi contigit praestare, peractum cum- 
maxime opus intuenti in mentem venit inprimisque yeniam 
mihi rogandam esse sentiO; si in litterarum campo inmenso 
et ultra unius hominis prospectum longe dilatato multa me 
fugerint ad interpretanda aut emendanda Plinii verba ab 
aliis recte observata. 

Reliquum est ut memori animo palam hoc locp debitas 
gratias agam Carolo Ruck et Ottoni Rossbach; qui 
humanissime studia mea adiuverunt; et viris clarissimis 
regias bibliothecaspublicasLeidensem; Vindobonensem; 
Dresdensem moderantibuS; quorum insigni liberalitate 
factum est, ut codices hue transmissos omni qua opus est 
cura excutere mihi liceret. 

Sc'**'*'^^"^ Dresdae m. Dec. MCMV. 



I 



I 



CONSPECTVS CODICVM 



De codicum mann ficriptonun, qnibtis Plinii Naturalis Hi- 
storia ad nos propagata est, origine et auctoritate uberrime dis- 
putavit qui primns plerosque ipse inspexit examinavitqne et 
cognationem per plures stirpes dednctam accuratius qnam antea 
id iactnm erat definivit, D. Detlef sen in nms. Rhen. XV 
p. 266—288. 367—390 et in philol. XXVm p. 284—337, postea 
in praef. edit. vol. IV p. V sqq. et in dinm. litt. lenens. 1874 
n. 26 p. 396 sqq., quibxxs adde Herm. XXXH (1897) p. 331 sqq. 
et novae editionis librorum geographicorum p. VIE — XI. prae- 
terea cfr. quae exposneront Carolns Welzhofer in progr. 
gymn. Lndov. Monac. a. 1878, qnod inscribitur ^Ein Beitrag 
ziir Handschriftenknnde der Nat. hist, des Plinins', et in 
commentatione de Beda Plinii excerptore p. 26 — 41 eius libri, 
qui Gnilielmo Cbrist a discipnlis gratulantibus dedicates in- 
scribitur ^Abhandlnngen aus dem Gebiet der class. Altertums- 
wissenschaft', Vrlichs in Bursiani annal. litt. antiqu. 1878 II 
p. 267 — 272, Carolus Rtick in complnribns libellis infra in- 
dicandis. 



Operis Pliniani amplitndo incolnmitati eius gravissimnm 
intalit impedimentum. codicum melioris notae nullus fere totum 
opus integrum servavit. antiquissimi optimique temporum 
iniuria debuncati paucos quisque libros vel librorum fragmenta 
continent; posteriores vero, qui omnes aut plerosque libros com- 
plectuntnr,. partim ipsi quoque non leviter mutilati, permultis 
lacunis indiligentia scribarum ortis et omni genere errorum 
mendorumque laborant. itaque ubi deficit vetustissimorum 
certius fnndamentum , iniqua est negotii critici condicio, ut 
saepe dubitationi locus relinquatur, maximeque in bis librip 
primis, qui plus sex milibus nominum geographicorum largiss 
mam errandi et depravandi materiam praebuerunt. 



VI CONSPECTVS CODICVM 

Atque in his quidem libris I — VI habemus 

I. ORDINIS VETVSTIORVM 

nnum codicem praestantissimum, eed neque integram neque 
vitiorum, ut consentaneum est, expertem, 

A: codicem Leidensem Vossianum fol. n. IV, extxemo 
saeculo IX litteris Anglosaxonicis scriptam, origine 
ducta ex exemplari in Britannia (ut conicere licet) 
quondam adservato, quod multis locis pleniorem et 
puriorem contextum servaverat quam recentiorum 
ordinis archetypus. continet is codex nunc 30 foliis 
binarum columnarum partes has: 11 196 — m 65. 
92— IV 76. 86—107, 117— V 26. 125—136. VI 40—51, 
foliis quae fuerant interiecta deperditis. in fine 
libri IV subscriptio exstat: Feliciter luniits Laurentitis 
relegi. correctus est nonnullis locis a manu non 
multo seriore (A^) ex ipso, ut videtur, exemplari, 
unde transcriptuB erat, raro a tertia manu recentiore 
(A^). primus eum adhibuit Sillig coUatione usus quam 
Nauta fecerat; denuo contulit Detlefsen. 

Ad hunc proxime accedunt originis quadam communione 
non dubia, sed quae distincte demonstrari vix queat, excerpta 
aliquot medio aevo in eadem Britannia facta, in qua terra 
tunc homines erudites opus Plinianum studiose lectitasse et 
tamquam pretiosae scientiae fontem uberrimum in suos rivulos 
deduxisse illustria docent exempla Bedae Venerabilis, qui 
tota capita a Plinio mutuatus est suisque libris inseruit, alio- 
rumque, de quibus breviter egit Ruck in progr. gymn. Ludov. 
Monac. a. 1903 p. 5 sqq. huius generis sunt 

1) m: excerpta {^ Eboracensia^) astronomica e libris 11 et XVIII 

ad fidem decern codicum (4 Monacensium, 1 Vindobo- 
nensis, 1 Montepessulani, 2 Bemensium, 2 Parisinorum) 
a CaroloRiick edita in libello qui inscribitur ^Aus- 
ztige aus der Naturgeschichte des C. Plinius Secundus 
in einem astronomisch-komputistischen Sammelwerke 
des 8. Jahrhunderts ' (progr, gymn. Ludov. Monac. 
a. 1888) p. 34 — 60. quae e libro II excerpta sunt sub 
quattuor titulis complectuntur p. 34 — 43 a) §§ 12. 32. 
34—36. 38—44, b) §§ 83. 84, c) §§ 59—61. 69. 70. 63. 
64, d) §§ 62. 67—69. 71. 75—78. 80. 78. 79. 76. 77. 
de alus codicibus eadem fere excerpta continentibus, 
inprimis duobus Harleianis et Cottoniano, cfr. Ruck 
in actis acad. litt. Bavar. a. 1898 11 p. 204—209. 

2) y(i): excerpta astronomica, physica, geographica e libris 

n. m. rV". VI, quae ex duobus codicibus, Vossiano Latino 



CONSPECTVS CODICVM VH 

in quarto n. 69 (y) saecnli IX et Pariaino Latino 4860, 
olim Colbert. 240^ Broterio Beg. IV (i) saeculi X, idem 
Riick edidit in actis litt. Bavar. 1. 1. p. 267—287 (vel 
libro Monachii a. 1888 seorsum expresso qui inscribitur 
'Die Nat. hist, des Plinins im Mittelsdter '). com- 
plectontar sub 70 titnlis partes has: IE 10. 12. 13. 
32—44. 46. 47—49. 61—63. 66—68. 82. 83. 86. 89—91. 
94. 96—101. 106—107. 109—111. 114—116. 122—130. 
136—137. 142—146. 149—161. 164. 166. 160—162. 
186—190. 192—197. 212—219. 224. 232—236. HI 88. 
n 236. 242—247. HI 3. 4. IV 102—104. VI 81—83. 
86—91. n. 184—186. 220—228. 172. duos hos codices 
consentientes adnotavi sigla y, dissentientem aliqnotiens 
Parisinnin sigla i. himc ipsum iam Detlefsen in 
apparatom receperat nota Par. insignitum. 
3) p: excerpta quae Bobertus Crickladensia saeculo Xn in 
usum regis Henrici II composuit ex omnibus Naturalis 
Historiae libris. de eius vita ac studiis quae indagari 
poterant explicavit et excerptorum e libris n — VII 
contextum ex duobus codicibus, Londinensi musei 
Britannici et Guelferby tano , edidit Ruck in actis 
acad. litt. Bavar. a. 1902 II p. 196—286, progr. gynm. 
Ludov Monac. a. 1903, progr. gymn. Neuburg. a. 1906. 
expilatae autem a Roberto sunt aut totae aut parti- 
culatim paragraphi hae: 11 1. 3 — 6. 8—13. 14—20. 
22—29. 32. 34—38. 40—60. 63. 66. 68. 62. 66. 79. 82. 
83. 86. 87. 89—94. 96—106. 107—116. 119—122. 
126—133. 136—139. 142—150. 162—158. 160—163 
166—177. 179—181. 183—187. 189. 190. IE 1—3. 5. 
6. 8. 30. 31. 78. 80. 84—86. 92—94. 97. 103. 105. 112. 
117—119. 123. IV 1. 4. 7. 10. 12. 14. 19. 20. 28. 
30—33. 39—42. 44. 47. 49—51. 63. 68. 65. 76. 76. 79. 
88—96. 98—100. 102—122. V 1—3. 6—7. 11. 14—18. 
22—26. 31. 34—39. 41—48. 61—56. 67. 58. 60—62. 
65—74. 76. 77. 79. 83—85. 88—91. 97—99. 103—106. 
113. 124. 126. 140. 141. 143. 146. 148. 149. VI 1. 2. 
4. 23—26. 30. 32—36. 41. 43. 45—47. 49-51. 53. 54. 
66. 59. 66—68. 70. 71. 73—77. 81. 83—91. 106. 107. 
109. 112. 114—117. 120. 121. 127. 131. 133. 166. 147. 
155. 161. 162. 171. 173. 176. 182. 183. 186. 187. 188. 
192. 196—198. 200. 203—206. 208. 210—219. con- 
scripsit sua Robertus, ut ipse ait, ^ipsius Plinii inte- 
gerrimis verbis' et, quantum fieri poterat, summa cura 
ac fide reddidit quae invenerat in suo exemplari ex 
vetusto iUo archetypo oriundo, sed experto iam, ut 
mihi videtur, vigentibus tot saecula doctrinae studiis 
emendatricem manum hominis alicuius in litteris 



Vin CONSPECTVS CODICVM 

antiquis pro illomin temporam indole non mediocriter 

versati, qui hie illic a coniectuxis vel etiam a minntis 

additamentis explendae poliendaeve orationis causa 

non abhorrruerat. in universiini meminisse conveniat 

excerptores omnes non tarn transcribere librariomm 

more Plininm voluisse qnam eraditionis Plinianae 

copias le^entibns commode atque utiliter patefaeere. 

Ex eiusdem stirpis exemplari in Francogalliam ex Britannia 

translate in codice Parisino Lot. 6795 ab altera manu saecvli Xll 

E": snppletae sunt deficientes olim partes III — IV 5 et 

VI 88 — 148. 163 — 220, eandemqne prodit maxima pars 

correctionnm (E*) qnae in eo codice cemnntur; 

item ex similibus exemplaribns aliis hanstae sunt correctiones 

in codicibns FBD, de qnibus cfr. quae infra dicentnr. 

Haec STibsidia recte perpensa in nsn critico primaritim 
locum obtinent praecipueqne in locis dubiis, nisi certis argu- 
mentis possunt erroris vel interpolationis coargui, iure summae 
auctoritatis esse existimantur. ceterum quae integra in iis et 
bona sunt etiam per insequentium saeculorum codices quosdam, 
quamvis obscurata interdum accrescente mendorum numero, 
magna tamen ex parte propagata esse ad eam aetatem, qua 
typis exprimi editiones coeptae sunt, ex veterum editionum 
lectionibus apparet. 

n. ORDINIS RECENTIORVM 

stirps prima, quae agnosci possit, est codex deperditus, cuius 
librin — y traiectis quibusdam quatemionibus mira iusti ordinis 
confusione turbati sunt, quam traiectionem Detlefsen in mus. 
Ehen. XV p. 270 sqq. 368 sqq. accuratissime descripsit et illu- 
stravit. transiit ea nescientibus primo librariis in complura 
exemplaria inde deducta, cumque eadem iam Dicuili Hibemiae 
monachi (qui a. 825 libellum de mensura orbis terrae conscripsit) 
Plinianos 'codices nimis dissipaverit', quod ex indiciis proba- 
bilibus conclusit Detlefsen in Herm. XXXIE p. 326, archetypus 
ille yidetur ipse quoque in Britannia olim fuisse. ex huius 
originis exemplaribns in Francogalliam apportatis ortae sunt 
codicum familiae duae propriis lacunis et lectionibus aliarumque 
rerum varietate seiunctae, consensu quidem inter singulos saepe 
ita variante, ut cognationis rationem ac gradum difficile sit certo 
definire. 

1. Prioris familiae sunt 

D : codex Vaticanus Latinv83661, membranaceus, saeculi XI, 
quondam integer et in unum coniunctus cum codice 
' ^ossiano fol. n. LXI (V), qui continet XX 186 
7, nunc divulsus ab eo et dimidiam tantum 
listoriam usque ad XIX 166 complectens. 



T -J-J. 



CONSPECTVS CODICVM IX 

primis qnatemionibus deperditis coniinet 11187 — IV 67. 
70 — VI 220. correctns est ab altera manu (D*) e 
codice vetusto in ultimo demxun libri VI folio inde a 
211; quae tertia mantis saeculi XVI aliquot locis 
correxit mentione non digna srmt. post lannm, qui 
ex libro V § 1 — 34 et § 43—153 excerpserat, codicem 
totum contidit Detlefsen. — Ex eodem exemplari eodem 
fere tempore transcriptus est formaque et habitu illi 
persimilis 

F : codex Leidensis Lipsii n. VII^ membranaceus, bipartitis 
paginis scriptus. initio mutilus incipit a I ind XI (77) 
risuus natv/ra et continet omnes deinceps libros usque 
ad XXXVII l^^primum pondere. his primis sex libris 
assidua cura correctus est a manu altera saeculi 
XII (F*) e codice ordinis vetustiorum, de qua re copiosius 
dixi in appendice p. 527 sqq. usui critico codicem 
hunc primus adhibuit totumque contulit Detlefsen, qui 
postea eum ex ipso D descriptum esse sibi.persuasit 
statuitque eundem esse Chiffletianum diu desideratum 
(cfr. append, p. 525. 626). ipse iterum contuli et, ut 
in tali re accidere solet, nonnuUa rectius enotavi. — 
Minus arto vinculo cum D iungitur 

B: codex Florentinus Miccardianus^ membranaceus, saccule 
fere XI binis paginarum columnis scriptus, compluribus 
locis mutilus — interierunt enim medii libri XIV — XX. 
XXm. XXIV et ultimus XXXVH— aliisque e codice 
alterius familiae suppletus. incipit a praefat. § 27 
ittud est quod et continuatur usque ad I ind. XXXIV 
med., deinde continet huius voluminis II 26 credi ex 
usu uitae — VI 220. collatione a lano facta Sillig 
in editione usus est eamque bibliothecae regiae Dres- 
densi mandavit; qua perpetuo inspecta errores illius 
baud paucos sustuli, ita ut adnotationem meam, ubi 
a Silligiana discedat, pro vera haberi velim. correc- 
tiones autem, quae passim inveniuntur a manu 
altera, interdum etiam tertia, aut in spatio raso 
aut litteris detortis aliisve superscriptis factae^ Ian 
raro ita indicavit, ut utrius manus sint discematur. 
in plurimis quidem vestigia apparent codicis ex ordine 
vetustiorum (B*), sed aliae speciem coniecturae prae 
se ferunt. 

2. Alterius familiae sunt 

E: codex Parisinua Latinus 6795 (Silligio et lano a, 
Harduino Begivs /), membranaceus , saccule T' 
paginarum columnis scriptus, in primis quater 



CONSPECTVS CODICVM 

nmore ac sitn et remediis quoque ad resuscitandas 
litteras evanidas inlitis adeo foedatus, ut amplae partes 
iam leg! non possint, inde a libro XXI subinde mutilus 
deiicientibus aliquot foliis, in fine detmncatas post 
XXXn 135. huins voluminis totum textum continet, 
ac praefatio quidem et I— III 38. 70—131. rV6— VI88 
prions manus sunt, alterius, quae correxit et supplevit, 
partes interiectae, exceptis paucis paragraphis VI 148 
— 152, quas tertia manus margini ascripsit. contulerunt 
praefationem et I Diibner, fl et V Ian, praef. I. III. 
rV. VI Detlefsen, correctionum tamen generibus duobus 
non significatis: admixtae enim sunt iis, quae saeculo 
XII e codice ordinis vetustiorum factae sunt (E*), aliae, 
quae tertiam illam manum multo recentiorem (sae- 
culi XV vel XVI) ostendunt, et in his ita comparatae, 
ut eas ex impressis demum editionibus inlatas esse 
suspicio sit. banc aliqua ex parte iustam esse cognovi 
Jbeneficio Ottonis Rossbach, qui opera sua ultro mihi 
oblata plus ducentas lectiones e libris 11 et V a me 
delectas in ipso codice E scrutatus est et subtilissime 
describendo explanavit. tertiam manum ait per se 
agnosci plerumque posse (id quod vidit etiam Riick 
de Rob. Crickl. exc. 1. 1. p. 216 n. 3 nee negavit Det- 
lefsen in dium. litt. Jenens. 1874 p. 395) ac ne opus 
quidem esse confirmandi causa simul evolvi 

e : codicem Parisinum Latinwm 6796 A (Silligio et lano b) : 
is enim cum ex E ab altera manu iam correcto paulo 
post cum fide descriptus sit, inmunis est a tertiae 
interpolationibus. ubi evanuit vel obscurata est codicis 
E scriptura, ex e lectiones iure substituuntur suntque 
suis locis adnotatae e collationibus lani et Detlefseni. 
Adiungitur huic familiae, sed ex alio exemplari 
derivatus et saepius cum F vel B consentiens proprium 
et separatum locum tenet 

a: codex Vindohonensis CGXXXIV (Silligio et lano eo), 
olim monasterii S. Blasii in Nigra Silva, membranaceus, 
saeculo Xn vel XIII — a. 1278 d. 8. Maii 'fuit ac- 
commodatus RudolphoGonstantiae episcopo', uttestatur 
primae paginae inscriptio — binis columnis scriptus, 
in duos divisus tomos, quorum prior praefationem et 
I — XX, alter sequentes libros usque ad XXXVn203 
qt4£cumque ambitu[T man] continet. inde a libro X 
saepe textus partes plus minusve amplae data opera, 
ut videtur, a librariis praetermissae sunt; huius vero 
primi voluminis textus nihil fere detrimenti accepit, 
nisi auod VI 90 — 95 interciderunt, columna vel pagina 
versuum errore neglecta. praefationem et in- 



CONSPECTVS CODICVM XI 

dices aliasque quasdam partes excussit usuique critico 
adhibuit Detlefsen; ego textum totam contali. — Si 
ex paucis quae Beatus Rhenanus tradidit lectionibus 
coniecturam facere licet, Murbacensis codex nunc 
oblitteratuB tarn similis fiiit Yindobonensi a, nt prope 
gemini fratres appellari qneant. 

lam codicnm ADFBE (plerumque etiam a) discrepantiae 
adnotatio a me ita instituta est, ut siglae eorum, qui quoque 
loco constanter ac perpetuo coUati sint, in superiore paginae 
margine adscriptae inveniantur et in commentarii notis unius 
tantum pluriumve ex his mentione facta certo concludi possit, 
in reliquis (r) exstare lectionem in textum receptam. alia ratio 
est excerptorum (myo), quae cum continuae ac plenae ora- 
tionis partes baud ita magnas easque saepe etiam decurtatas 
praebere soleant, uon potuerunt sine molesta incommoditate 
cum illis copulari separatimque ibi tantum commemorata sunt, 
ubi discrepant, verum ex horum quoque lectionibus vix uUa, 
quae alicuius momenti sit, omissa est. omnino variarum lectionum 
in geographicis maxime libris III — VI infinita saepe abundantia 
fait, etsi ne sic quidem omnes adnotatae sunt; coerceri eas 
modicis finibus in libro IE licuit, quia et codices, quae est ibi 
orationis et argumenti indoles, paulo minus vitiose scripti sunt 
et exclusis quas singuli aperte falsas habent nihil tamen, quod 
iure desideretur, ab apparatu critico abest. 



Praeter hos codices, qui pro fundamento sunt recensionis 
criticae, aliorum quoque scripturas sparsim adnotavi, quae 
quidem subsidia, praesertim ubi meliora desunt, ut in prae- 
fatione et initio libri 11, prorsus reici non debent; aliis locis 
id factum est, ut quae ratio inter eos et meliores illos inter- 
cedat exemplis aliquot ostendatur. 

Ex iis cum ordine recentiorum et artissimo vinculo 
cum codice "F cohaerent 

d: codex Farisinris Latinus 6797 (Harduino Regius IT), 
membranaceus , saeculi XTTT, totum Plinii opus usque 
ad XXXVn 199 primum pondere continens, ultimo 
tamen libro adiecto ab altera manu, quae correxit 
ceterorum quoque textum partim e codice alienae 
originis. libros omnes praeter XXXIII — XXXVI in 
usum Silligii contulit Ian. 

T: codex Toletanus, membranaceus, saeculi XIII, excepto 
ultimo omnes libros continens. a Pintiano quondam 
diligenter excussus et adhibitus est, collatus in Silligii 
usum a duobus presbyteris Hispanis (cfr. ed* 
vol. I praef. p. X). 



XII CONSPECTVS CODICVM 

f: codex Chiffietianus ^ a Dalecampio in editione passim 
ita adhibitus, ut insigniores eius lectiones margini 
adscriberet, postea oblitteratus. quem exindem ac 
codicem F esse censet Detlefsen: cfr. supra. 
Cum familia codicum Ea videtur cohaerere 

q: codicis (miscellanei) Pansiensis Latini 7701 pars sae- 

culo Xni scripta, quae Naturalis Historiae initium 

usque ad I ind. XXXII med. continet. lectiones, quae 

ad praefationem adnotatae sunt, excerpsit Detlefsen. 

Ad ordinem vetustiorum variis propinquitatis gradibus 

redeunt codices quinque, ac primum duo Britannici: 

1: codex Arundelianus PS, Londini in museo Britannico 
adservatus et saeculo XII ascriptus, I — XVIII continens t 
cfr. vol. in p. XI. ad praefationem Londini a. 1728 
editam adhibuit Davides Durandus; reliquas lectiones 
debeo Victori Ryssel. 
Ox: codex Oxoniensis 274 in bibliotheca Novi CoUegii ad- 
servatus, eiusdem fere saeculi, I — XIX continens. dis- 
seruit de eo in Classical Review VII p. 451 sqq. 
I. Grafton Milne, qui hunc et Arundelianum cum eo, 
ex quo Robertas sua excerpsit, planissime consentire 
dixit denotavitque observatam iam antea similitudinem, 
quae cum utroque est 
p: CO diet Pollingano Latino 11301 Monacensi (Silligio P)^ 
a. 1459 in Italia scripto, de quo cfr. edit. Sill. vol. I 
praef. p. XXI, Welzhofer 'Beitrag' p. 82—89. post- 
quam Ian praefationem et II 1 — 137. V 1 — 30. VI 1 — 64 
contulit, ego 11138—248. VI 65— 220 aliasque partes 
quasdam excerpsi et plerasque lectiones adnotavi, quo 
magis eluceat consensio cum E^o passim conspicua,. 
quamvis peculiaribus mendis erroribusve interdum 
occultata. ceterum moneo numeros fere omnes non 
notis, sed nominibus numeralibus a librario indicates 
esse. 
Salmant: codex Salwanticensis^ libros I — XV continens^ 
semivetus, ut ait Pintianus, qui eum in observationibus 
Plinianis a, 1544 non raro laudavit. 
z: codex a Dalecampio excerptus et in editionis margine 
sigla M vel Man. notatus (Silligio r). de huius cum 
F* similitudine exposui append, p. 528; praeterea cfr. 
Vrlichs in Eo II (1866) p. 359, Detlefsen in philol. XXVm 
p. 301, Welzhofer 1. 1. p. 36. 
Hue pertinent fortasse — nam certior deest notitia — duo 
k: codices Cracovienses, quos breviter significavit lo. Tro- 
ianski in ind. schol. bib. Cracov. a. 1841, speciminis 
'^ntia praef. 1 — 15 plene exscriptis. alter (k) est 



CONSPECTVS CODICVM XIH 

membranaceuB , saeculo Xni assignatna, Bononiae a. 
1459 emptas, alter (k^), chartaceus ignotae originis, 
saecTiJo XIY Bcriptns esse existimatur. lectiones eorum 
ad praefationem adnotavi. 
Deniqxie uno loco — I ind. IX (35 — 42) citavi 

pcd. Chat: pauca folia codicis rescripti saectdi IV vel V, 
quae in Cassiani Institutonun codice 24 bibliothecae 
Seminarii Magni Augnstodimensis detecta Aemiline 
Chatelain descripsit in Journal des savants a. 1900 
p. 44—48. 



Restat ut pauca addam de libro I, quo continentur indices; 
horum enim singularis est et a ceteris libris diversa condicio 
critica, quam qui penitus cognoscere volent, iis satis habeo 
conunendasse quae subtilissime, ut solet, disputavit Detlefsen 
in philol. XXVIU p. 701—716. 

Atque a Plinio quidem ipso indices libro primo comprehensi 
et praefationi (cfr. § 33) subiuncti sunt: quae ratio servatur 
hodie in codicibus dT. in antiquissimis autem codicibus, ut 
commodo lectorum provideretur, indices ita fuerunt duplicati, 
ut et coniunctim scripti in libro I et separatim suo quisque 
libro praemissi exstarent. cuius rei exempla sunt codices FRE, 
in quibus illi ante singulos libros iterantur (F*B*E*). in reliquis 
vero aut deperditus est liber I, ut in MOBD(V), aut omissus, 
ut in a, et supersunt — quatenus sunt integri — modo 
M*0*B*D*(V*)a*: sic igitur rectius, ut errores praecaverentur, 
notari oportuit, nisi brevitatis causa potius visum esset siglis 
uti simplicibus. desunt indices toti in codice p. sed ne in 
FBE quidem omnium memoria duplex durat incolumis: nam 
interierunt in iis posterior pars indicis XXXIII et prior XXXIV, 
praeterea desunt indices in F II— XI (77), in R XXXV— XXXVII, 
in E autem multa iam legi non possunt ; desunt in F*^ n et m, 
in B* n(?). XIV—XIX. XXI (cuius loco est XX). XXin. XXIV. 
XXXVn, in E* il. in. v. VE. Vni— XIII. XV— XIX. XXI (cuius 
loco est XX). XXn. XXIV ultimique inde a XXXIH. (de M 
cfr. vol. n p. XXXm, de et B vol. V p. VIII et IV). codicum, 
quorum siglas in superiore paginarum margine indicavi, plenis 
collationibus uti mihi licuit (a usque ad XXI); reliquorum 
lectiones desumpsi ex editione Detlefseni ex instituto — id 
quod valde dolendum est — parcissimum delectum praebentis. 

Tali igitur subsidiorum condicione et ob magnam multitu- 
dinem nominnm numerorumque saepe incredibilem in modum 
corruptorum ac lemmatum ordine quoque interdum turbato vel 
mutato — id quod in dT consilio et cum quadam constantia 
factum est, quo magis indices cum librorum textu conoiliaren- 
tur — , non mirum est librum I omnium maxime operosa ac 



XIV 



NOTARVM EXPLICATIO 



molesta negotia edituro facessere. ego etsi operam dedi, ut 
codicuxD Bcripturam fideliter tuerer et nomina ac numeros leni 
medela probabiliter emendarem libroram textu assidue collato 
numerisque , quoad eius fieri posset, computando exploratis^ 
memini tamen, qnantum absit ut Plinii manum restituisse videar: 
hoc unum spero, non fore ut mea opera omnino sterilis et inanis 
fuisse iudicetur. praecedere hac via primus coepit, ut significavi 
p. 97, Harduinus Parisinos quosdam codices secutus, sed lemmata 
alia transposuit, alia mutavit multisque ab ipso fictis et inter- 
iectis Bupplevit quae abesse ei videbantur. re de integro sub- 
cepta pluribus melioribusque subsidiis Sillig severius se codicum 
auctoritate astrinxit et, quamquam singula multa non recte 
administravit parum perspecta codicum ratione intricata, uni- 
versa tamen recensionis fundamenta stabilivit. nonnulla deinde 
Ian correxit, in aliis erravit, cum codicibus dT nimium tribueret, 
iure ob id reprehensus ab Vrlichsio in Fleckeiseni annal. I XXI 
p. 257 sqq. postremo Detlefsen apparatu magnopere amplificato 
U8U8 ad antiquam indicum formam proxime accessit, relictis 
tamen quibusdam, in quibus ultra lani placita non progressus 
est. veteres quidem ante Harduinum editores auctorum tantum- 
modo indices e codicibus integros fere receperant, argumentorum 
lemmata varie mutando et augendo aut amputando aliterve 
ordinando interpolata dederant, ut plane novi et alieni indices 
circumferrentur, quos verisimile est — nisi fallunt vestigia 
in ultimis libris codicis a obvia — in exemplari aliquo ab 
bomine docto medii aevi suo arbitrio confectos esse. 



NOTARVM EXPLICATIO 



a. = ante. 

add. = addit, addunt, addito. 

coni. = coniecit, coniectura. 

corr. = correxit, correctura. 

de}. == delevi, delevit, deleto. 

diet. == distinxi, distinxit. 

lac. = lacunam. 

II. s=s libri manu scripti ADF 
B d £ a , quotquot quoque 
loco collati et uniuscuiusque 
paeinae in margine superiore 
siglis indicati sunt. 

om. = omitiit, omisso. 
"^.emisso. 



r = reliqui codices praeter 
eos, qui ad eandem lectio- 
nem adnotati sunt. 

ras. = rasura. 

V = veteres editores vel lectio 
vulgata inde a vetustissimis 
editionibus usque ad banc 
aut ad eam, quae una ad- 
notata est, velut va.G ^== 
veteres ante Gelenium; va. 
G{ir) = veterum ante Ge- 
lenium lectio, revocata ab 
Harduino. 



NOTARVM EXPLICATIO 



XV 



B ^= Hermolai Barbari casti- 
gationes Finianae. Romae 
1492. 1493. 

Bos. = Basileensis editio 
(Erasmi) 1626. 

Ber, = Parmensis editio (Phi- 
lippi Beroaldi) 1476. 

Brot. = Broterii editio Pari- 
sina 1779. 

C = lo. Caesarii editio Colo- 
niensis 1624. 

2>i = Detlefseni editionis Be- 
rolinensis vol. I. 1866. 

D* = eiuBdem Die geogr. Bii- 
cher d. Nat. Hist. d. C. Plin. 
Sec. Berlin 1904 [1906]. 

J)al, = Dalecampii editio Lug- 
dunensis (1687) 1606. 

vet. Dal. (Silli^o K) = con- 
iectnra incerti hominis docti 
vel vetustioris alictiius edi- 
tionis lectio a Dalecampio 
ad marginem enotata. 

Q = Gelenii editio Basileensis 
1664. (Eiasdem castigationes 
sive annotationes 1636). 

Gron. = Gronovii (I. F.) in ali- 
quot libros C. Plinii Secundi 
notae (1669). v. Sill. edit, 
vol. VI. 

H = Harduini editio Parisina 
(1686) 1741. 

Hack. = Hackiana editio. 
Lugd. Bat. 1668. 

J * = lani editionis Teubneria- 
nae vol. I. Lipsiae 1864. 

J* — einsdem editio altera 
1870. 

L = Lugdunensis editio (I. N. 
Victorii) 1663. 

P = Pintiani in C. Plinii nat. 
hist, libros omnes observa- 
tiones. (Salmantieae 1644) 
Lngdnni 1693. 

Bhen. = Beati Rhenani in 
C. Plin. annotationes. Basi- 
leae 1626. 



S = Silligii editionis vol. I. 
Hamburgi et Gothae 1861. 

Salm. s^ Salmasii Plinianae 
exercitationes in Solini poly- 
histora. (Parisiis 1629). Tra- 
iecti ad Rhennm 1689. 

U cum numero = Vrlichsii vin- 
diciarum Plinianarum vol. I. 
Gryphisw. 1863. U sine nu- 
mero = chrestomathia Pli- 
niana. Berolini 1867. 

Ven. =Veneta editio (I. B. Pal- 
marii) 1499. 

Verc. = Alexandri Benedicti 
editio. Venetiae 1607. 

Brunn (Henr.): de auctorum 
indicibus Plinianis. Bonnae 
1866. 

D It. == Detlefsen, DieBesehrei- 
bung Italiens in d. Nat. 
Hist. d. Plin. Leipzig 1901. 

DKN = eiusdem Kurze Noti- 
zen liber einige Quellen- 
schriffcsteller d. Plin. in progr. 
gymn. Tychopol. 1881. 

DME ^^ eiusdem Die Masse 
der Erdteile nach Plin. in 
progr. gymn. Tychopol. 1883. 

D UZ = eiusdem Untersuchun- 
gen fiber d. Zusammenset- 
zung d. Naturgesch. d. Plin. 
Berlin 1899. 

Fels (Alb.): de codicum anti- 
quorum, in quibus Plini nat. 
hist, propagata est, fatis, 
fide atque auctoritate. Got- 
tingae 1861. 

luc: mea lucubrationum Pli- 
nianarum capita in. Neo- 
strelitiae 1865. — nov. luc.: 
meae novae lucubrationes 
Plinianae. Lipsiae 1874. 

MGGm = Miiller (Carolus) ad 
Geographos Graecos minores. 

MFt = idem ad Ptolem««^* 
Geographiam. 



XVI 



NOTARVM EXPLICATIO 



CFWMuller: Krit. Bemerkgn. 

zu Plinius' nat hist. Breslau 

1888. — grat. : Festschrift z. 

50 j. Doktorjubilauin Ludwig 

Friedlander dargebracht von 

8. Schiilem. Leipzig 1895. 

Op. 543—554). 
Muller (Joh.) emend. : Emenda- 

tionen zur nat. hist, des Pli- 

nius. I. Wien 1877. destilo: 

Der Stil des alteren Plinius 

Innsbruck 1883. 
Munzer (F.): Beitrage zur 

Quellenkritik d. Naturgesch. 

d. Plin. Berlin 1897. 
Nissen (Henr.): Italische Lan- 

deskunde I. 11. Berlin 1883. 

1902. 
Itikk 1 : Ausziige aus d. Natur- 

gesch. d. Plin. etc. in progr. 

gymn. Ludov. Monac. 1888. 
Iiilc}i2\ Die Nat. Hist, d Plin. 

im Mittelalter. Milnchen 

1898. 
Hiicli 3: Das Exzerpt d. Nat. 

Hist. d. Plin. von Robert 

V. Cricklade. Miinchen 1902. 



Tom. 1 = Tomaschek in Zeit- 
schr. f. d. osterr. Gymnasien 
1867. 

Torn. 2 = idem ibidem 1874. 



Beda: Mignii Patrol, torn. 

XC sqq. 
Die. = Dicuili liber de mens. 

orbis terrae ed. Parthey. 

Berolini 1870. 
G Gm = Geographi Graeci mi- 

nores ed. Car. Miillerus. 

Parislis 1882. 
G Lm = Geographi Latini mi- 

nores ed. Alex. Biese. Heil- 

bronnae 1878. 
Geogr. Bav. = Ravennatis ano- 

nymi cosmographia ed. Pin- 

d er et Parthey. Berolini 1860. 
MCap. = Martianus Capella 

ed. Eyssenhardt. Lipsiae 

1866. 
JPtol. = Claudii Ptolemaei Geo- 

graphia ed. Car. Miillerus. 

Parisiis 1883. 1901. 
St Byz. = Stephanus Byzantius 

ed. Meineke. Berolini 1849. 



C. PLINI SECVNDl 

I 

r 

NATVRALIS HISTORIAE 



LIBBI I— VI 



PliZm ITAT. BIST. I. 



PLINIVS SECVNDYS 
VESPASIANO CAESAEI SVO S. 



Libros Naturalis Historiae, novicium Camenis l 
Quiritium tuorum opus^ natos apud me proxima fetura 

5 licentiore epist2/la narrare constitui tibi^ iucundissime Im- 
perator; sit enim haec tui praefatio, verissima^ dum ma- 
xim/ consenescit in patre. namque tu solebas nugas 
esse aliquid meas putare^ ut obiter emolliam CatuUum 
conterraneum meum (agnoscis et hoc castrense verbum): 

10 iiie enim; ut scis^ permutatis prioribus syllabis duriusculum 
se fecit quam volebat existimari a Veranioiis ^uis et Fa- 
bulTis. simul ut hac mea petulantia fiat quod proxime 2 
non fieri questus es in alia procaci epistula nostra^ ut in 
quaedam acta exeat sciantque omnes quam ex aequo tecum 

§ 1: (v. 7) Catull. 1, 3. 4. — (v. 11) idem 12, 17. 



1 C. Plinius \iva.S 2 cesari d.T(mbscr. inB,). cfr. II 89. 
ind.attct,IL(XXXIir).X 120. domino e. om.r. (tota inscrip- 
tione omissa Ixcipit PRologns a) 4 natus AMu/rb. -turn 

j^va.8 6 maximi B{D). -me dTeaqleT"*. -mo pki7(£r) 

7 nugas D cum Hauptio (Herm. I p. 128). meas Ge CatuUo. om. 
6 a. putare rv{S) 8 aliquid esse dT | meas om.G \ putare 

D cum Hauptio. putare (-re ee a) nugas eaG. nugas rv{S) \ 
obiter k B (D). obicere (-re a) II. v (H) \ emolliam G cum Bhen. (JD). 
moUiam (-ia in a) II. B. moliar pk*t?(Zf) 10 syllabis (sill- 

aqk) U.vID). sittis 1. saetabis H cum Alciato 11 quern p. 

quoniam kH \ uemaculis d*epklzya. Verc. \ suis Verc. tuis II. v \ 
fabullis Verc. famulis ll.v 12 in {pro ut) k 14 exeat 

€0d. Brag. G cum Bhen.{J). exeant U.v(H). -am Ven. 

Vuan HAT. HI8T. I. 1 



2 C. PLINI SECVNDI [d(E)ea 

8 yivat imperium. triumphalis et censorius tu sexiesque 
consul ac tribuniciae potestatis particeps et^ quod his no- 
bilius fecisti; dum illud patri pariter et equestri ordini 
praestas^ praefectus praetorii eius omniaque haec rei pu- 
blicae es: nobis quidem quails in castrensi contubernio^ 5 
nee quicquam in te mutavit fortunae amplitudo^ nisi ut 

4 prodesse tantundem posses ei velles. itaque cum ceteris 
in veneratione tui pateant omnia alia, nobis ad colendum 
te familiarius audacia sola superest: banc igitur tibi im- 
putabis et in nostra culpa tibi ignosces. perfricui faciem 10 
nee tamen proteci^ quoniam alia via occurris ingens et 

5 longius etiam summoves ingenii fascibus. fulgurar^ in nuUo 
umquam verius dicta vis eloquentiae^ tribunicia potestas 
facundiae. quanto tu ore patris laudes tonas! quanto 
fratris amas! quantus in poetica es! magna fecunditas 15 
animi! quem ad modum fratrem quoque imitareris exco- 
gitasti. 

6 Sed haec quis possit intrepidus aestimare subiturus 
ingenii tui iudicium^ praesertim lacessitum? neque enim 
similis est condicio publicantium et nominatim tibi dican- 20 
tium. tum possem dicere: ^Quid ista legis, Imperator? 
humili vulgo scripta sunt; agricolarum^ opificum turbae, 
denique studiorum otiosis. quid te iudicem facis? cum 
banc operam condicerem, now eras in hoc albo. maiorem 



1 sextumque v a. (Bhen,) G 4 p {pro publicae) E a Murb. 
5 es ego. es et Bhen. est et E a Murb. et rv \ qxialiB pkt;. -li Ea 
Mtirb. -le dTq 6 nee apk^i?. ne r | nisi G. in his (lis v) 

nisi ILv. cunctis nisi 2) 7 prodesset Eak | tantnm idem 2) | 

posses pklv. -sset U | et v{G)D. ut II. Ven.(H) \ quom k 
8 aenerationem dq(?) Ven. \ alia ego. iW&U.v 12 ingenii d'lt?. 
-ntis r. -tibns k. om. p | fulgurare Muller emend. I p. 3. -gorari 
pk. -ati deal, -gurati T. -rat qv | ullo E/S 18 nis deqt\ 

bis r I tribunicia potestas D cum Mommseno (Herm. I p. 128). 
-ciae -tatis ll.v 14 facundia va.S 15 amas ll.v. famas 1). 
mendum nondum sublatum 18 posset pk 23 cum v. quom 
(q?) D. quam dTea. quia pkl 24 hunc dTa | cum dicerem 

' non eras v. noenias 1. noemas qk^ neonias T. neomas 
\ nenias £a. uen- pk | aluo Ea 



dB(e)a] NAT. HIST. PRAEF. 3 

te sciebam, quam ut descensunim hue putarem.' praeterea 7 
est quaedam publica etiam eniditonun reiectio. utitur ilia 
et M. Tullius extra omnem ingenii al^am positus et, quod 
miremur^ per advocatum defenditur: nee doctissimis.. 
5 Manium Persium liaee legere nolo^ lunium Congiumi 
Yolo. quod si hoc Lucilius, qui primus condidit stili 
nasum^ dieeodum sibi putavit^ Cieero mutuanduni; prae- 
sertim eum de re publiea sciiberet; quanto nos causatius: 
ab aliquo iudiee defendimur? sed haec ego mihi nunc 8* 

10 patrocinia ademi nuneupatione^ quouiam piurimum refert; 
sortiatur aliquis iudicem an eligat, multumque apparatus 
interest apud invitatum hospitem et obiatum. cum apud 9 
Catonem, ilium ambitus hostem et repulsis tamquam hono- 
ribus inemptis gaudentem^ flagrantibus comitiis pecunias 

15 deponerent candidati^ hoe se facere^ quod tum pro innoeentia 
ex rebus humanis summum esset^ proOtebantur. inde ilia 
nobilis M. Ciceronis suspiratio: te felicem^ M. Porci, 
a quo rem inprobam petere nemo audet! cum lo 
tribunos appellaret L. Scipio AsiaticuS; inter quos erat 

so GracchuS; hoc adtestabatur vel inimico iudici se probari 

§ 7: Cic. de or. II 6, 26. de fin. I 3, 7. 



8 ingenii aleam v. -nitaliam II 4 haec doctiBsimnm 

va.H 5 nam Gainm L MMer Lucil. sat. p. 78 \ Laelituu va.H\ 
congimn {codd.B)D.cfr.Herm,XXXII p.332, -gum II. H. deci- 
mnm v e Cic. de orat. 116, 25 7 nasum v. nasTim quasi abusionem 
et uitnperationem. primus enim satyricum carmen scripsit in 
quo utiqne uituperatio unius cuinsque continetur. Nasum autem 
dixit quod uituperationis signum uel maxime declarandum // | 
si cieero E^va.JD 8 re prescriberet (-re a)Ta.c/r.jp.5,4 | excu- 
satins T (cfr. XXX VII200) 9 defendimur p kl Bcr. -mus II. H. 
diffidimns v{G) \ haec &(?)£. haece coni.OBossbach 11 hunc 
{pro an) Eea 13 illud dea 14 ineptis {<mon.ap.Bhen.)J. 
ineptis ll,v(H). indeptis (B)G 15 depouere £a. -one d { 

quod tum om.va.S \ cum T. an tum testimonium? de dictione 
cfr. VII 109. 111. 112. 114. 116. 127 \ pro ll.v. populo Romano 
eoni.D Hemi.l.l. 16 ex ego.&E,om.rS. quod in v \ esset I v. 
esse II 18 audebat p 20 uel pklt7(^). se uel II. G | se 

prob- pkBer.(^). ad (ab dTq) se probari II. se approbari C. 
-re V. se [posse] prob- 1 



4 C. PUXL SECYNDI [d(E)e» 

posse, adeo summiun quistjiie raosae suae iudieem facit 

11 qiiemciim4{ae^ cum e%it node proTocatio appeOatur. te 
qnidem in exeelsissimo geueris humani Sastigio positum^ 
smnma eioqueutia^ summa emditiooe praeditmn^ religiose 
adiri etiam a satntautibus scio^ et ideo euraitt^ quae tibi 5 
dicantur ut digna sinL Terum dis Kacte rastici multaeque 
gentes et moia litant salsa qui ooa habent tura^ nee ulii 
hnt Titio deos eolere quotfuo modo posset 

12 Meae qnidem temeritali aeeessit hoc qnoqoe, quod 
leTiofis operae hos tibi dedieavi libeUos^ nam nee ingenii i« 
sunt capaces^ quod alioqui in nobb perqnam mediocre 
eral^ neque admittunt excessus aut oratlones sermonesYe 
anl casus mirabUes Tel eveutus Taiios^ iucunda dictu aut 

13 legentibus blanda steriii materia: rerum natura^ hoc est 
Tita^ narrator^ et baec sordidissima sui parte d^ phurimarum 15 
rerum aut rusticis vocabuiis aut extemis^ immo barbaris 

14 eti»n^ cum honoris praefatione ponendisw praeterea iter 
est non trita auctoribus Tia nee qua peregrinari animus 
expetdtt. nemo apud nos quj idem temptaTerit^ nemo apud 
Graet'os qui unus omnia ea tractaTerit. magna pars so 



§ 11: (V. T) cfir. Xn 83. — § It: (t. 10 sqq.) cfir. Mela I, 1 



3 com om.lMua.H{D) \ elegit i*'E^%jJIwrb.G | inde mpk 
5 ideo (adeo p) U, D. ideo subit H. ideo immeasa praeler ceteras 
anbit v \ cnrant ego. -ra at ILv. -rani pkl 6 dicentor p | ut 
ego. ta 27. ema pklzr. coii[di^aJ Ber. te G. tiii D. de dictione 
cfr.MaUer de stilo p. 17. IS \ aenim dis Tqi«S. -nmdis d^Sea. 
-rendia p. -recnndis Ww^^ ad marg. uenuu et dis d~r 7 gentis 
Zea«S^. -tea aupplicant va.J \ litant OHoissbach. tantmn Tl,v.om,T \ 
aalaa litant pkd^e; | qui IL v. quia com. J \ babent tora 
dT^r. -ntnr Sea. -nt pkl 10 com {pro nee) dT 11 capa- 
cia d I alioqui in CFW MAUer p.^l. cfr.XlVoO. -quia dpklr. 
-qui rD 13 aut r. apud U \ causas pkli | non alia iucunda 
va.S \ ac ego tlxca.G. et p 14 sterUis D{adseqq.referens) 

15 ut bee dE«a | ac ego. a.. S. aut ekL ut da^v.om.ps 

16 ac I pro prior e aut") pl^ 17 etiam dTa Murb. G. OM.rr. dist. 
ego j iter eat Bca. interest Tl. v IS qua v. qua re 77 19 ex- 
petat Bas. -tet p. -ectet i^-ecter a) Ih v | qui idem {Bhen.) G, 
quidem 77. quidem qui v 



d(E)eaj NAT. HIST. PRAEF. 5 

studiorum amoenitates quaeiimus; quae vero tractata ab 
aliis dicuntur inmensae subtilitatis^ obscuris rerum tenebris 
premuntur. ante omnia attingenda quae Graeci Tf]c ^t- 
kukXiou TTQibeiac vocant^ et tamen ignota aut incerta 
5 ingeniis facta; alia vero ita multis prodita^ ut in fastidium 
sint adducta. res ardua vetustis novitatem dare, novis 15 
auctoritateni; obsoletis nitorem, obscuris iucem, fastiditis 
gratiam, dubiis Udem, omnibus vero naturam et naturae 
sua omnia, itaque etiam non assecutis voluisse abunde 

10 puichrum atque magnificum est. 

Equidem ita sentio, pecuiiarem in studiis causam 16 
eonim esse, qui difficultatibus victis utiiitatem iuvandi 
praetulerint gratiae placendi, idque iam et in aliis operibus 
ipse feci et profiteor mirari me T. Livium; auctorem 

ih celeberrimum, in historiarum suarum, quas repetit ab 
origine urbis, quodam. volumine sic orsum: iam sibi 
satis gloriae quaesitum, et potuisse se desidere, 
ni animus inquies pasceretur opere. profecto enim 
populi gentium victoris et Romani nominis gloriae, non 

20 suae, composuisse ilia decuit. mains meritum esset operis 
amore, non animi causa, perseverasse et hoc populo 
Romano praestitisse, non sibi. XX rerum dignarum cura 17 
— quoniam, ut aitDomitiusPiso, thesauros oportet esse, 
non libros — lectione voluminum circiter II, quorum pauca 

§ 16: Liv. fragm. 56 (Hertz). 



1 tractata q(?)kt;. -eta/// e. -eta r \ ab illis p 2 dicun- 
tur om. E*l I rerum in deaqD. librorum in coni.D Herm.l.l. 
3 ante (an) e^o. anZ/. iamt?. erant ORossbiich \ tfKvkkiov M Hertz. 
encyclic dtiBer. eneydio 1. eido p. idio v. encyelo r B.cfr. Se- 
neca ep. 88, 33 5 ut multis e^. ita multis ita a 6 sint 
^Iv.om.r I dneta 1. adducantur dTq 8 et naturam d^T 
9 sua J cumDwando. suam d^T. suae rv \ omnia v. -ibus Ih 
uim pklz. omnianis d'. -ia. Nobis {Bhen.)S \ utique D{errore) \ 
asBuetis d^ assecuti (abs- a)ea | soluisse eapl 13 praetulerint 
al. -erunt rv 14 profitea. E | mirari me T. TG. -ri et U. 
-ri T. (Ilhen.)S. me mirari pv 16 iam sibi satis pv. satis 
iam sibi l{f)G. iam sibi II 17 potius sese dap. -us se Is | 
desinere ni va.S. -iderent a. -iderare ut d*pla 18 inquies T v. 
-iesce dSeq. in quiete apliD 24 ex lectione lva,S 



6 C. PLINI SECVNDI [d(E)ea 

admodum studios! attingunt propter secretum materiae^ ex 
exquisitis auctoribus centum inclusimus XXXVI voluminibuS; 
adiectis rebus plurimiS; quas aut ignoraverant priores aut 

18 postea inyenerat vita, nee dubitamus multa esse quae et 
nos praeterierint. homines enim sumus et occupati ofQciis 5 
subsicivisque temporibus ista curamus^ id est nocturnis^ 
ne quis yestrum putet his cessatum horis. dies vobis 
inpendimuS; cum somno valetudinem computamus^ vel hoc 
solo praemio contenti^ quod; dum ista^ ut ait M. Varro, 
musinamur^ pluribus horis vivimus. profecto enim vita 10 

19 vigilia est. quibus de causis atque diflicultatibus nihil 
auso promittere hoc ipsum tu praestas^ quod ad te scribimus. 
haec Oducia operis^ haec est indicatura. multa valde 
pretiosa ideo yidentur^ quia sunt templis dicata. 

20 Vos quidem omnes, patrem^ te fratremque, diximus 15 
opere iusto^ temporum nostrorum historiam orsi a fine 
Aufidii. ubi sit ea^ quaeres, iam pridem peracta sancitur 
et alioqui statutum erat heredi mandare^ ne quid ambition! 
dedisse vita iudicaretur. proinde occupantibus locum faveo, 
ego vero et posteris, quos scio nobiscum decertaturos, sicut 20 

21 ipsi fecimus cum prioribus. argumentum huius stomachi 
mei habebis quod in his voluminibus auctorum nomina 
praetexui. est enim benignum; ut arbitror^ et plenum 
ingenui pudoris fateri per quos profeceris, non ut plerique 

22 ex fiS; quos attigi, fecerunt. scito enim conferentem 25 

§ 22 : Cic. de re publ. I 43, 66. Cic. fragm. p. 489 (Orelli). 
Cic. de off. ni 2, 7. 

1 ex om. deal 7 quid ueaiads (Rhen.) G \ putetis TtiMurb. 
{Bhen.)G 10 musitamur p. -mus dT. mussinamur 1. -itamus 
va.G 13 haec q(?)B(S). hoc p. nee deaJlfwr6.1i7((7) | haec 

est sed deK Murb.lv a. (B)S 14 sint E 15 uos dTqD. 

nos rv 17 Aufidii {add, Bassi ePlin.ep.III5j6)codd.recc.v. 

aut fidei dq. aut fide r.om.p | pacta Iva.C. per acta {i.e. testa- 
nientum)D | sancitur ]^lv{Brot.). -turn D. sanctitur ea. sectatur 
dT. sarcitur H. seruatur coni.J 18 alioquin p | statum dea | 
mandare heredi dT | ne quid It;, neque II. ne p 24 profeceris 
*' U. feceris p 26 attigi d-B. -ici aqplt;. ethici e 1 

pi;, ferunt II \ conferente (LtkMurb. -te me p 



d(E)ea] NAT. mST. PRAEF. 7 

auctores me deprehendisse a iuratissimis tx proximis veteres 
transcriptos ad verbum neque nominatoS; non illaVergiliana 
yirtute; ut certarent; non Tul/iana simplicitate; qui de 
re publicaPlatonis se comitem profitetur^ inconsolatione 

5 filiae Crantorem^ inquit^ sequor^ item Panaetium de 
officiiS; quae volumina ediscenda^ non modo in manibus 
cotidie habenda^ nosti. obnoxii profeeto animi et infelicis 23 
ingenii est deprehendi in furto maile quam mutuum reddere^ 
cum praesertim sors fiat ex usura. 

10 Inscriptionis apud Graecos mira feiicitas: Kr)piov 24 

inscripsere; quod volebant inteliegi favum, alii K^pac 
'AjLiaXdeiac, quod copiae cornu^ ut yel lactis galiinacei 
sperare possis in volumine haustum; iam !a, MoCcai, 
Travb^Kxai, dTX^ipibia, Xeiiiiujv, irivaE, cxebituv: inscrip- 

15 tioneS; propter quas yadimonium deseri possit; at cum 
intraveriS; di deaeque^ quam nihil in medio inyenies! 
nostri gradores Antiquitatium^ Exemplorum Artium- 
que, facetissimi Lucubration2/m; puto quia ^ibaculus 
erat et vocabatur. pauio minus asserit Varro in satiris 

§§ 24—26 : cfr. Gellius praef. 5—9. 



1 ex ego, et U.'o 2 nominates v. dom- U. damna- p. 
3 Tnlliana D. tuliana K^admarg. cecil- II. Ciceroniana 'o 
6 ediscenda {Bhen.)S. eius disc- (edisc- v)ll.v 7 cottidie a 
12 uelnt lva,G 13 spectare eaql | posses p | iam ta (coni.H) 
Brot. iamiam II. v. iam ^{Bhen.)G. luuvid S \ musae B. mos eql 
Murh.v. nos dT. uos a p. Iac|ui6c Bhen. ''lajuoc OBossbach 
14 enchiridialmon p. -asmon va.B \ cx^biwv S. cx^biov H. sche- 
dion dTq. chidion el. chyd- a. tidion p. (pinacidion v) \ in- 
scriptionis apD 15 possit pi v. -is 11 16 inquam d 

17 grauiores ego. grossiores pi/, -ris deaikfur^. crassiores v. 
de mendo cfr. lind. XI(90). XXIX 132. XXV 53 eumII135.XI229. 
XXVII 105 med. XXXIV 131. XXXVI 65 extr. 178 {uWB* ter) \ 
dist.va.B \ antiqaitatium d. -tum rv \ artinmque quam va.H 

18 lucubrationum B{D). -nam U.v(G) \ puto del.{B)H\ quia 
U.Mi*rb.'plS. qui ait codd.recc.v. qui (Bhen.)G. ut qui ait B. 
ut qui H I Bibaculus v(H). ut bac- eaitf^r&.plz. uiuac- 6.TqJ. 
Antias ciuis (Ehen.)G 19 eram -pv^a.G \ uocabant p. -bar 
va.G \ paulo minus H.H. -lo nimis B e codd. pantomimus v. 
Valerius primus {Bhen.)G \ asserit 11. v (Brot). serio H. astruit 
coni.JKhen, \ satyri sui VkMwrh. 



8 C. PLINI SECVNDI [E(ar.l5)d(E)ea 

26 suis Sesculixe et Flex^abula. apud Graecos desiit 
nugari Diodorus et PipXio0r|Kr]C historiam suam inscripsit. 
A pi on quidem grammaticus — hie quern Tiberius Caesar 
cymbaium mundi vocabat, cum j^ropnae t'amae tympanum 
potius videri posset — immortalitate donari a se scripsit 5 

26 ad quos aliqua componebat. me non paenitet nullum 
festiviorem excogitasse titulum et; ne in totum videar 
Graecos insectari^ ex illis mox velim intellegi piugendi 
fingendique - conditoribus^ quos in libellis his invenies ab- 
soluta opera et ilia quoque^ quae mirando non satiamur^ lo 
pendenti titulo inscripsisse, ut apelles faciebat aut 
POLYCLITUS, tamquam inchoata semper arte et inperfecta^ 
ut contra iudiciorum varietates superesset artifici regressus 
ad veniam velut emendaturo quicquid desideraretur^ si non 

27 esset interceptus. quare plenum verecundiae illud; quod i5 
omnia opera tamquam novissima inscripsere et tamquam 
singulis fa to adempti. tria non amplius^ ut opinor^ ab- 
solute traduntur inscripta ille fecit, quae suis locis 
reddam. quo apparuit summam artis securitatem auctori 
placuisse, et ob id magna invidia fuere omnia ea. 20 

28 Ego plane meis adici posse multa confiteor, nee his 
solis, sed et omnibus quos edidi, ut obiter caveam istos 
Homeromastigas (ita enim verius dixerim), quoniam audio 
et Stoicos et dialecticos Epieureosque — nam de grammaticis 
semper expectavi — parturire adversus libellos, quos de 25 

1 sesculixe 2). -xem BeNonio. sustulit ll.va.G \ flex tabula 
H. flexiab- eal. flaxiab- dq. flaxib- T. flexibilia p. -bula v. -las 
G I desit dea 2 bibliothecis tkMurh.^lva.B 8 quidam 

e a p 1 1; or . JR 4 quum Bas. quom {Rhen) D. qm (quoniam) II. v 
4 propriae ScumDurando, prae d^Murh. pre Taq. publicae 
(i.e.p.)plv.c/r.jp.^,4 6 posse £a 6 uo (pro nS)p | ullum 

TEal 8 imitari dT | mox II. (Rhen.) S. nos v. \ pingendi 

fingendique G. pingique (...geque Y)l1.v. 14 desideretur 

J&KMurb.G 16 id p. illud est IBLHva.SiD) \ quod B*plv. 

quam r. om. T 16 et om. pi 17 aliquid singulis p 1 a t? a. {Rhen.) G \ 
fate B p 1 {Rhen.) G. -to sit z v. fati r | adempti d B a Murb. {Rhen.) G. 
-tu £e. -turn pliv | absolute quae ^Iva.G. quae abs- 1 
22 et ow.p I an omnibus libris? | quae Iva.J \ obiter Bt?(/Sf). 
ob id rH 24 epieureosque 1. -os quoque rv \ dist. Rhen. 



KdE(e)a] NAT. HIST. PRAEF. 9 

grammatica edidi, et subinde abortus facere iam decern 
annis^ cum celerius etiam elephant! pariant. ceu vero 29 
nesciam adversus Theophrastuni; hominem in eloquentia 
tantuiB; ut nomen divinum inde invenerit; scripsisse etiam 

5 feminam; et proyerbium inde natum suspendio arborem 
eligendi. non queo mihi temperare quo minus ad hoc 30 
pertinentia ipsa censorii Catonis yerba ponam^ ut appareat 
etiam Catoni de militari disciplina commentanti^ qui 
sub AfricanO; immo yero et sub Hannibale didicisset 

10 militare et ne Africanum quidem ferre potuisset, qui 
imperator triumphum reportasset, paratos fuisse islos, qui 
obtrectatione alienae scientiae famam sibi aucupantur: 
Quid enim? sit in eo yolumine, scio ego, quae scripta 
sunt si palam proferantur, multos fore qui vitili- 

15 tigent, sed ii potissimum, qui verae laudis expertes 
sunt, eorum ego orationes siri praeterfluere. nee 31 
Plancus inlepide, cum diceretur Asinius Pollio orationes 
in eum parare, quae ab ipso aut libertis post mortem 
Planci ederentur, ne respondere posset: cum mortuis 

20 non nisi larvas luctari. quo dicto sic repercussit illas, 
ut apud eruditos nihil impudentius iudicetur. ergo securi 32 
etiam contra yitilitigatores, quos Cato eleganter ex vitiis 

§ 30: Catonis quae exstant ed. Jordan p. 80. 

2 ceu vero nesciam (R'E?)B. ceu beronis (her- p) etiam 
dtkMurb.'pl, C. Tuberonis etiam v 3 in otw.p 6 eligende 
(eleg- B^)B. -dum pz. -dam lva.{Eh€n.)G \ temperari B | qui 
minus a. quin £z. quia (quin p) minus pi 7 censoris B^ 
8 comenanti B^ comminanti Eeal. concernenti p 12 aliene 
(-ine B^)B. -na lEnMurh.lS. -nam p 13 ait in eo (R?)Bhen. 
attineo d. atteneo Eal. -nto p. ad te in eo va.G 14 pro 

multos spa^.i;ac.*wB | qui mutes B* | mtilitigent FabriciusCamers 
ap.B. uitii lit- d. uitilegent B. ut eligant (-gat e)etkMurh.h 
iUb reprobent ut eligant pz. inuiti legant v 15 bii da. hi 

B*£p. om.B^ I experti Eea 16 rationes p | siui Jordan etD. 
sibi U.S. sino v. ibi eT" | praeterfluere R^ supra scr.v{D).cfr,Cic. 
Tusc. V 33,96. praetereo d^ylzS. ow.B\ praeter r. praeterire 
ORossbach 17 orationis da 18 libertis E. -ris rv 

19 ne Rv. non dT. nee r \ posset Bv. -sse r. potuit p 
22 uicilitigatores p. uitii (uicii a) lit- d£a. utelit- B 



10 C. PLINI SECVNDI [EdE(e)a 

et litigatoribus composuit — quid enim illi aliud quam 
litigatnt aut litem quaerunt? — , exequemur reliqua propositi. 
33 quia occupationibus tuis publico bono parcendum erat, 
quid singulis contineretur libriS; huic epistulae subiunxi 
summaque cura^ ne legendos eos haberes^ operam dedi. 
tu per hoc et aliis praestabis ne perlegant; sed^ ut quisque 
desiderabit aiiquid, id tantum quaerat et sciat quo loco 
inveniat. hoc ante me fecit in litteris nostris Valerius 
Soranus in libris^ quos dTTOTTTibuJV inscripsit. 



1 illi d*cumras.]^lv, om.R^. illnd r \ quam quodp 4 con- 
tine . . tur E. -neatur Iva.Brot. 5 ne legendos codd.recc. Brot. 
nee leg- eapl. ne nee leg- d. negleg- B. ne perleg- v \ habere 
El. ow.p 7 desiderabit dTylft(Bhen.)S. -auit ReaJtfwd. 

-auerit v 9 soranus R*lv. sola- r. om.p | libros B^a | epo- 

thiton p. epop..cum B | inscripsit B*lt?. seri- r 



C. PLINI SECVNDI 

NATVRALIS HISTORIAE 

LIBER I 



LiBBO n CONTINENTVB quare eadem altiora; alias 
An finitus sit mundus et an so propiora videantur (id. 14) 
unus (1) catholica sidenim errantium 

de forma eius (2) (16) 

5 de motu eius. cur mundus quae ratio colores eorum 
dicatur (3) mutet (16) 

de elementis (4) ss solis motus. dierum inae- 

de deo (5) qualitatis ratio (17) 

de siderum errantium na- quare fulmina lovi adsignen- 

10 tura (6) tur (18) 

de lunae et solis defectibus. intervalla siderum (19) 
de nocte (7) so de sideribus musica (20) 

de magnitudine siderum (8) de mundo geometrica (21) 
quae quis invenerit in ob- de repentinis sideribus. de 

15 servatione caelesti (9. lO) cometis. natura et situs et 

de lunae motu (ii) genera eorum (22. 28) 

errantium motus et luminum 85 Hipparchea de sideribus ag- 
canonica (12) noscendis (24) 



2 finiatur adT | sit om. BadT | an sit dT 5 eius om. 

UdTSJ] cur— dicatur om. Bad^T 11 de luna et sole a | 

De defectibus Eea 15 cae///// B. (idd. quando recurrant solis 
ac lunae def actus dJ3 19 quae (que a) e a dTv a. 6r | altiora 
U. H. alias altiora v. altiora alias JD 35 hipparchia (ipa- B) 
BdT. yparcia a | adagnoscentibus a. agnasc- B. om.H 



12 C. PLINI SECVNDI [EE(e)a 

de caelestibus prodigiis per ecnephiaS; typhon (49) 
exempla historica turbines, presteres, vertices^ 

lampades^ bolides (25) alia prodigiosa genera tempe- 

trabes caelestes, chasma caeli 35 statum (60) 

5 (26) de fulminibus (51—66) 

de caeli coloribus quibus in terris non cadant 

de ilamma caelesti (27) et quare 

de coronis caelestibus genera fulgurumetmiracula 

de circulis repentinis (28.29) 40 (62) 

10 plures soles (31) Etrusca observatio in lis et 

plures lunae (32) Romana (53) 

dierum modo noctibus lux de fulminibus evocandis (64) 
(33) catholica fulgunim (65) 

clipei ardentes (34) 46 quae numquam feriantur 

15 ostentum caeli semel notatum (56) 
(36) lacte pluisse, sanguine, carne^ 

de discursu stellarum (36) ferro, lana, lateribus coctis 
de stellis quae Castores vo- (57) 
cantur (37) boportenia (58) 

20 de aere (38) de lapidibus caelo caden- 

de statis tempestatibus (39 tibus. Anaxagorea de his (69) 

—41) arcus caeiestis (60) 

de caniculae ortu (4p) natura grandinis, nivis, prui- 

VIS temporum anni stata (41) 55 nae, nebulae, roris. nubium 

25 de incertis tempestatibus. de imagines (61) 
imbribus et quare lapidibus proprietates caeli in locis (62) 
pluat (42) natura terrae (63) 

de tonitribus et fulgetris (43) de forma eius (64) 
qua ratione echo reddatur. eo an sint antipodes, quomodo 

80 ventorum genera, naturae, aqua terrae innexa. quae 
observationes (44 — 48) ratio iluminum (65. 66) 



3 faces lampades d(?)t;a.D 4 casmaBaT 12 dierum 
mode ego. dierum II. v. diuma D \ lux noctibus (-cte v) H 
14 clypei Kva.S 26 et (cww.Ra) quare — pluat ll.v{D). post 

aere (20) transp. Brot. 28 fnlguris ea 41 in his VH. 

his B^ nis a 44 catholica falgurum (-gorum B) post Bomana 
"• om.ed 50 portenta ego. frumento ll.D. om.v 



BE(e)a] NAT. HIST. I (ll) 13 

an circumdatus terrae oce- so portenta terrarum semel tra- 

anus (67) dita (85) 

quae portio terrae habitetur miracula terrae motus (-^6) 

(68) quibus locis maria recesse- 
5 mediam esse mundi terram rint. insularum enascentium 

(69) 85 ratio (87. 88) 

de obliquitate zonarum (70) quae ^t quibus temporibus 

de inaequalitatecliinatum(7l) enatae sint (89) 

ubi eclipses non appareant quas terras interruperint 

10 et quare (72) maria (90) 

quae ratio diurnae lucis in 4o quae insulae continenti ad- 
terris (73) iunctae sint (91) 

gDomonica de ea re (74) quae terrae in totum mari 

ubi et quando nuUae umbrae, permutatae (92) 

15 ubi bis anno, ubi in con- quae terrae ipsae se minu- 
trarium umbrae ferantur (76. 45 erint (93) 
76) urbes haustae mari (94) 

[ubi longissimi dies, ubi de spiraculis (95) 
brevissimi] (77) de terris semper trementibus. 

20 de primo horologio (78) de iusulis semper fluctuan- 

quo modo observentur dies ho tibus (96) 
(79) quibus locis non inpluat (97) 

differentia gentium ad ratio- acervata terrarum miracula 
nem mundi (80) (98) 

S5 de terrae motibus. de terrae qua ratione aestus maris 
hiatibus. signa motus futuri 55 accedant et recedant (99) 
(81—83) ubi aestus extra rationem 

auxilia contra motus futuros idem faciant (100) 
(84) miracula maris (101—105) 



7 undaram Eea 8 limatum B^. liminum Eea 

9 eclipsis REaTZ) | appareat aT 13 ea re ee7^. are {et 

iterat aere) a. eadem re BdT(?)t7. terra D 14 umbrae 

ferantur om. B ^ e ^ a 18 ubi — breuissimi om. B a. uncos pos. D 
21 obstruetur Ba 23— p 4, 19 om. a 44 se minuerint D 

ctMn U. seminauerint ed uerint B. ae sorbuerunt (-rint 

Brot) V 47 piaculis (-lasB*)Bed 49 de insulis — fluctuan- 
tibuB om. B'dT 51 ////pluat E. pluat eTva.H 



14 • C. PLINI SECVNDI [EE(e)a 

quae potentia lunae ad ter- qui item. lulio Aquila qui 

rena et marina (102) so item. Sergio Plauto. 

quae solis (t03) 

quare salsum mare (104) externis 

5 ubi altissimum mare (106) Hipparcho. Timaeo. Sosigene. 
mirabilia fontmm et Humi- p^^^^^^ NecAepso. Pytha- 
num (106) goricis. Posidonio. Anaxi- 

ignium et aquarum luncta ^^ ^^^^^^ Epigene. Eudoxo. 
miracula (i07-lio) Democrito. Critodemo. Thra- 

10 de maltha (108) ,i^ Serapione gnomonico. 

de naphtha (109) Euclide. Coerano philosopho. 

quae loca semper ardeant Dicaearcho. Archimede. One- 

. ^^}^^ . , , , 40 sicrito. Eratosthene. Pythea. 

igmum per se miracula (ill) Herodoto. Aristotele. Ctesia. 

15 terrae universae mensura Artemidoro Ephesio. Isidore 

y-^^^ . ,. . . V Characeno. Theopompo. 
harmomca mundi ratio (113) 

Summa: res et historiae et 

observationes CCCCXVH L. iii continentvr 

45 situS; genteS; maria^ oppida, 

20 ex avctoribvs portus; montes^ ilumina; men- 

M. Varrone. Sulpicio Gallo. surae, populi qui sunt aut 
Tito Caesare Imperatore. Q. fuerunt 
Tuberone. TuUio Tirone. L. Baeticae (3) 
Pisone. T. Livio. Comelio so Hispaniae citerioris (4) 

25 Nepote. Seboso. Caelio Anti- Narbonensis provinciae (6) 
patro. Fabiano. Antiate. Italiae usque Locros (6 — 10) 
Muciano. Gaecina qui de Tiberis, Roma (9) 
Etrusca disciplina. Tarquitio insularum LXIIII^ in his 

2 maria H 15 mensurae e T 28 tarqninio item B ^ E ^ a 
29 iulio RTv{H). liuio a. 1. inlio ed. leiulio £. L. B 30 plauto 
R*G^. planco dT. platone r. paulo L. -Ho D.cfr.ind. XVIII. 
om.v(S) 31 Externis: Platone va.G{L) 82 Timarcho 

va.L 33 Nechepso S coll. II 88. Nece- TB. neodepso Ba. 

neocle- ed. neoce- v 34 Anaximandro L. casim- v. chasm- 
Eea. charm- BdT 37 Nemonico a. gnomonico — philosopho 
post Epigene pon. dTva.D 40 typhea Ee. thy- a. tipea B 
'- ' ^ qui AB»Z) 63 romam AE. (Roma Tiberis a) 



Ar*EE(e)a] NAT. HIST. I (m. im) 15 

Baliarium (11) EX avctoribvs 

Corsicae (12) TurranioGracile.CornelioNe- 

Sardiniae (18) pote.T.Livio.Catonecensorio. 

Siciliae (14) so M. Agrippa. M. Varrone. Divo 

5 Italiae Locris usque Raven- Augusto. Varrone Atacino. 

nam (16— 20) Antiate. Hygino. L. Vetere. 

de Pado (20) PomponioMelaXurionepatre. 

Italiae trans Padum (21.22) Caelio. Arruntio. Seboso. 

Histriae (28) 86 Licinio Muciano. Fabricio 

10 Alpium et gentium Alpinarum Tusco. L Ateio. Ateio Capi- 

(24) tone. Verrio Flacco. L. Pisone. 

Illyrici, Libumiae (26) Gelliano. Valeriano. 

Dalmatiae (26) externis 

Noricorum (27) ^^ Artemidoro. Alexandro poly- 

15 Pannoniae (28) j^.^^^^^ Thucydide. Theo- 

Moesiae (29) „ ^ . ^. . phrasto. Isidoro. Theopompo. 

msulanim lonu et Hadnatici ^etrodoro Scepsio. Cailicrate. 

•^' . , XenophonteLampsaceno.Dio- 

Smnma: oppida et gentes . . . ^ j^^„ Syracusano. Nympho- 

30 Summa: flumina clara . . . ^^^^ CaUiphane. Timagene. 

Summa: monies clan . . . . 

Summa: insulae ... l. iiii continent vr 

Summa: quae intercidere op- situs, gentes^ maria, oppida, 
pida aut gentes . . . portus, monies, ilumina, men- 

S5 Summa: res et historiae et so surae, populi qui sunt aut 
obserrationes. . . . fiierunt 

p. 14, 64 LXIin AB*E*d«5. excipit r. om.v 
6 Italia B. -iae a H. am. A 8 italie a. -lia A B* E ^ e 5 9 His- 
triae f?, post Illyrici pon. II 16 moesiae om. B^E ^a 17 Adriatici 
maris B (?) ^ 19 gentes XXYI v a. H. desunt numeri omnes in II 
21 summa montes AJ3. -mi mo- rv \ eel an B^ ///cl- E. praecl- 
va.H 22 summa insulae A H. -mae ins- rv{eodeinque vitio etiam 
inseqq. libris passim peccatum est) 23 intercedereB^E. -cetera a 
26 obseruationes CCCXXVI va.D 28 Turranlo A jr. Tura- v. 
-annio Bos. terranio B^e. -alio a. -aneo dT. tirranio B*. tera- E | 
Gracile d*TH{J). -li AS. gracculo Eet?. -la B. gratulo d^ 
era- Ba 36 Lategio Ea | Ateio add.D cum Ritschelio (parerg. 
Plant. I p. 374). cfr. ind. IV 38 GelHano edHcoll IIIIO^ ^ 
r. C. Ael- V 50 ant qui D 



16 C. PLINI SECVNDI CAF*»E(e)a 

Epiri (1—4) Lusitaniae (35) 

Achaiae (5—10) insularum in mari Atlantico 

Graeciac. (11—13) so (86) 

Thessaliae (14. 15) universae Europae mensura 

6 Magnesiae (16) (87) 

Macedoniae (17) Summa: oppida ei gentes ... 

Thraciae (18) Summa: flumina clara . . . 

insularum ante eas terras 36 Summa: montium clari . . . 

(19—23), inter quas Summa: insulae . . . 

10 Greta (20) Summa: quae intercidereop- 

Euboca (21) pida aut gentes . . . 

Gyclades (22) Summa: res et historiae et 

Sporades (23) 4o observationes . . . 

Hellesponti; Ponti; Maeotidis 

15 (24) EX AVCTORIBVS 

Daciae, Sarmatiae, Scythiae Gatone censorio. M. Varrone. 

(25. 26) M. Agrippa. Divo Augusto. 

insularum Ponti (27) Varrone Atacino. Gornelio 

Germaniae (28. 29) 45 Nepote. Hygino. L. Vetere. 

90 insularum in Gallico oceano Mela Pomponio. Licinio Mu- 

XGVI, quas inter Britannia ciano. Fabricio Tusco. Ateio 

(30) Gapitone. Ateio philologo. 

Belgicae Galliae (81) 

Lugdunensis Galliae (32) externis 

25 Aquitanicae Galliae (33) 50 Polybio. Hecataeo. Hellanico. 

citerioris Hispaniae ab oceano Damaste. Eudoxo. Dicaearcho. 

(34) Timosthene. Eratosthene. 



2 achaiae kj. -aye a. -aiae atticae rS 8 inter (^pro 

ante) dTvaH 10 crete Ba. -tae jBT. om. r*R* 11 euboee 

Ra. -oeae H.om.'F^JBi^ 12 cyclades o»i.r*R*. -dum H 

13 sporai Ra. -adum H 14 ponti ll.v{D).om,dTH 

20 insnle a 21 XGVI quas inter om.dTva.H \ brittannie fia. 
-ae Y^H.8edcfr.IVl02 25 aquitanicae galliae AR'jET. -nia t*. 
om,r 26 oceano ll.v{D). -no gallico 'Bi^)H,cfr.DUZp,25 
35 clarorum a. -ra E*. -ri LB* 37 intercedere r*R*E. -riere a 
39 res et a. res rv 42 M. (Marco a) uarrone. Gatone Cen- 

sorio (om. a) T a 17 a. 5 46 mela popeio a. pomponio mela 

diTva.S 52 Erastosthene ow.F'RdT 



AF*BB(e)a] NAT. HIST. I (IV. V) 17 

Ephoro. Cratete grammatico. 35 insulanim circa African) (7) 
Serapione Antiochense. Calli- aversorum Africae (8) 
macho. Artemidoro. Apollo- Aegypti (9 — 11) 
doro. Agathocle. Timaeo Chorae; Thebaidis, Nili 

5 Siculo. Myrsilo. Alexandro Arabiae quae est ad mare 
polyhistore. Thucydide. Do- so Aegyptium (12) 
siade.Anaximandro.Philistide Idumaeae^ Syriae^PalaestineS; 
Mallote. Dionysio. Aristide. Samariae (13. 14) 
Callidemo. Menaechmo. Xgla- ludaeae (16) 

10 osthene. Anticlide. Heraclide. Phoenices (17) 
Philemone. Xenophonte. Py- ss Syriae CoeleS; Syriae Anti- 
thea.Isidoro.Philonide.Xena- ochiae (18.19) 
gora. Astynomo. Staphylo. Euphratis (20. 21) 
Aristocrito. Metrodoro. Cleo- Ciliciae et iunctarum gen- 

15 bulo. Posidonio. Hum (22) 

40 Isauricae, Omanadum (23) 

Pisidiae (24) 
L. V CONTINENTVR Lycaoniae (26) 

situs^gentes^maria^oppida^por- Pamphyliae (26) 
tus, monies, flumina, mensu- Tauri montis (27) 
rae^populi qui sunt .mtfuerunt 45 Lyciae (28) 
30 Mauretaniarum (l) Cariae (29) 

Numidiae (2) loniae (31) 

Africae (3) Aeolidis (32) 

Syrtium (4) Troadis et iunctarum gen- 

Cyrenaicae (6. 6) 50 tium (33) 



1 eforo E*. epof- a. ephof- B 4 timaeo (-aco a)K.D. 

emnaclio v. -cho timaeo T{?)H. cfr.ind. VI 6 myrsilo H, -sylo 
A. mursiloB^ -scio B^a. -seio B^ musseio F^dT. musico v 
8 molete Ba. -laetae F* 9 aglaosthene S cum Eeinesio. aglo- 
djET. ego- A. eclo- B^ aeclo- F*. aedo- Tt;. aclostene a. glo- B 
19 aut qui D 20 mauretaniamm V^^RS, manrit- rv(D) 
26 instile a 28 chorae om,dTva.D. cfr. VI212.XIII42 
31 syriae et {dd.v) idmnaeae dTt^a.D | palestinus E. -ne Ba. 
-nae F^JBT 88 et ow.F^^a | adiunctarum k(^)SJ. -tae rv 

gentium kS. -tes rv 40 omanadum II. D. homan- v. homon- C 
49 troades F*a | iunctae B\ iniu- F^Ba. adiu- dTo. -tarum 
8 I gentium A 5. -tes rH 

"BUXI VA.T. HIST. I. 2 



18 C. PLINI SECVNDI [AF%BE(e)a 

insularum ante Asiam CCXII externis 

(34—39). in iis Iubarege.Hecataeo.Hellanico. 

Cypri (85) 80 Damaste.Dicaearcho.Baetone. 

Rhodi; Coi (36) Timosthene.Philonide.Xena- 

5 Sami (37) gora. Astynomo. Staphylo. 

Chii (38) Dionysio. Aristotele. Aristo- 

Lesbi (39) crito. Ephoro. Eratosthene. 

HellespontuS; Mysia (40) 86 Hipparcho. Panaetio. Sera- 

Phrygia (41) pioneAntiocheho.Callimacho. 

10 Galatia et iunctae gentes (42) Agathocie. Polybio. Timaeo 
Bithynia (43) mathematico. Herodoto. Myr- 

Summa: oppida et gentes... silo. Alexandro polyhistore. 
Summa: flumina clara ... 40 Metrodoro. Posidonio qui 
Summa: montium clari . . . irepiTrXouv aut TTepirJYTlciv. 

15 Summa: insulae CXVIII Sotade. Pyrrandro.Aristarcho 

Summa: quae intercidere op- Sicyonio. Eudoxo. Antigene. 
pida aut gentes . . . Callicrate. Xenophonte Lamp- 

Summa: res et historiae et 46 saceno. Diodoro Syracusano. 
observationes . . . Hannone. Himiicone. Nym- 

phodoro. CaUiphane. Artemi- 

20 EX AVCTORIBVS doFo. Megasthene. Isidore. 

Agrippa. Suetonio Paulino. Cleobulo. Aristocreonte. 

M. Varrone. Varrone Atacino. 

Cornelio Nepote. Hygino. L. 6o L. vi continentvr 
Vetere. Mela. Domitio Corbu- situs, gentes, maria, oppida^ 

36 lone. Licinio Muciano. Claudio portus, montes, flumina, men- 
Caesare. Arruntio. Livio filio. surae, populi qui sunt aut 
Seboso. actis triumphorum. fuerunt 

1 insulae va.H \ CCJlD{UZp.36). CCXJlllH.om.v 
4 Bhodi Coi D. rodi co. rhodi B. chodi coi rodi A. chodii (co- 

R») choi rhodi (ro- a)F*R»a. similia r. Rhodi H. -duB t; 

10 iniunctae RT. adiu- d(?)ir.ow.t? 15 CXVIH llv{S). CXTTI 
^TBrot. CCCXVni coni.H. CCVIIII coni.B{UZp.27) 18 res 
{pun. et) "RTv a. S{ut fere semper) 30 bethone a. bione Tva.JS 

83 Dionysio errore pos. post Aristotele C,post Aristocrito ;? 

38 missilo F*. -ssolo a 41 perihegesis r*a 42 pyr- 
randro R*. pyra- AF'Rid. -nmchro e. periandro Tv. pindaro 
53 aut qui F»R»aZ) 



I?.. 



AP*BB(e)»] NAT. HIST. I (VI) 19 

Ponti, Manandynonim (i) situs ab oceano Eoo. Seres 
Paphlagonum (2) (20) 

Cappadocum ^3. 8) Indi (21—28) 

Themiscyrena regio et in ea so Ganges (22) 
5 gentes. Heniochi (4) Indus (28) 

regio Colica et gentes. Achae- Taprobane (24) 
orum gentes. ceterae eodem Ariani et iunctae gentes (26) » 
tractu gentes (5) navigationes in Indiam (26> 

Bosporus Cimmerius (6) 86 Carmania (27) 

10 Maeotis. gentes circa Mae- sinus Persicus (28) 
otim (7) Parthorum regna (29> 

Armenia minor/ Armenia Mesopotamia (80. 31) 
maior (9) Tigris (31) 

Cyrus fluvius, Araxes fluvius 40 Arabia (32) 

15 (10) sinus maris Rubri (83) 

Albania, Hiberia (li) et iunc- Trogodytice (84) 
tae portae Caucasiae (12) Aethiopia (36) 

insulae in Ponto (18) insulae Aethiopici maris (86) 

gentes a Scythico oceano (14) 45 de insulis Fortunatis (37) 

20 Caspium et Hyrcanium mare terrae per mensuras con- 
(16) paratae (38) 

Adiabene (16) digestio terrarum in paralle- 

Media^ portae Caspiae (17) los et umbras pares (39) 
gentes circa Hyrcanium mare 60 Summa: oppida MCXCV 

w(i8) Summa: gentes DLXXVI 

Scytbarum gentes (19) Summa: flumina clara CXV 



1 inariaDdinos F^B^a 4 themiscyrae B, -scidena F^B^Ea. 
-stide V 6 post gentes add. Colchi Phasis Bcriticere regio et 
in ea gentes JL^inmarg. cfr.VI12—14 6 colica BEjET. 

chol-a. colchicaB^dTt?. cholch-DF* | gentes, ceterae U.B. cet- 8, 
et cet- H{J) 10 gens a. et gentes BEd(?)jBr 16 albania 
om.B^a I heberia F» | et om.B^ 17 innctae gentes. portae 

B'EdT(?) IT. portae v 20 Hyrcannm H, -nimn (-ntmn a) 

oceannm F*Ba. -nmn et oceannm dT ^1 ad Seres add. cene- 
sabis B^a. Genesabes F». gentes ab lis (habes B»)B»B* 
83 Ariani — gentes om.H. ante Tapobrane pos.v 60 $qq. de 

mmeris cfr.D(UZp.28) \lACCXyT. CCCXIVB. CXCV E a i? a. if 

51 DLXVI va.H 62 XCV T. CXC v. CLXXX Bas.(^ 

2* 



20 C. PLINI SECVNDI [AP«RB(e)a 

Summa: monies clari XXXVIII cho. Megasthene. Diogneto. 
Summa: insulae CVIII so Aristocreonte. Bione.Dalione. 

Summa: quae Intercidereop- Simonide mlhore. Basile. 
pida aut gentes XCV Xenophonte Lampsaceno. 

5 Summa: res et historiae etob- 

servationes MMCGXHII. 

L. VII CONTINENTVR 
EX AVCTORIBVS ^. • ui /» 

M. Agrippa. M. Varrone. Var- ^''"Jr P"'"''''/**^ ^f""* <2> 

rone Atacino. Comelio Ne- " T?^*^'' ^ "' ^i 

10 Dote Hvmno L Vetere Mela '**' '*"'"""' generando. pan- 

n • rk •*• r- u ©ndi tempora per mlustna 

Pomponio. Domitio Corbu- , ^ ^, ,,„ , 

1 T • • • M • r-i ^- exempla a mensibus VII ad 

lone. Licinio Muciano. Claudio ^ m ^ . 

Caesare. Arruntio. Seboso. . . .,. 

Fabricio Tusco. T. Livio « f»«na s«^"s " g^'^idis per- 
is filio Spnera Niffidio tinentia ante partum (5) 

® monstruosi partus (6) 

EXTERNis excisi utero (7) 

luba rege. Hecataeo. Bella- qui sint vopisci (8) 
nico. Damaste. Eudoxo. Dicae- 45 de conceptu hominum. de 
archo. Baetone. Timosthene. generatione hominum (9) 
20 Patrocle. Demodamante. Cli- similitudlnum exempla (10) 
tarcho. Eratosthene. Alexan- numerosissimae subolis ex- 
dro Magno. Ephoro. Hip- empla (11) 
parcho. Panaetio. Callimacho. 60 ad quos annos generatio (12) 
Artemidoro. Apollodoro. Aga- mensum in feminis mira- 
25 thocle. Polybio. Timaeo Sicu- cula (13) 
lo. Alexandro polyhistore. Isi- quae ratio generandi (14) 
doro. Amometo. Metrodoro. historica circa dentes. his- 
Posidonio. Onesicrito. Near- 55 torica circa infantes (16) 



3 interiere a 4 gentes {om.num.)^ 6 hystorie. CVa 
et ow.Ea 6 n. milia CCXLHI RK -XIII d 16 F. (i.e. filio) 
BY^dDcumU. om.rv 22 Ephodoro £a 26 timaeo (Vmaeo 
Ba)ZZ.i>. Vinaco v. Eumacho B. -cho, Timaeo H. cfrJnd.IV 

30 daltone F^ daldone £a. dial- va.H 34 natur^ a 
37 temporum R | per inlustria ll.v{D). perillu- H 38 VI 

r»*a 39 duodecim a 45 hominum om.dtva.S. -inis B 

47. 48. 60 ordinavit H. 60. 48. 47 colloc. II 60 annos 

om.B^ animos F^B^a 51 mensium adXjB^ 



P«BE(e)a] NAT. fflST. I (VH) 21 

magnitudinum exempla (16) so picture ^ scalptura aeraria^ 

praeproperi infantes (17) marmoraria; eboraria, cae- 

insignia corponim (18) latura (89) 

vires eximiae (19) pretia hominum insignia (40) 

5 velocitas praecipua (20) de felicitate summa (41) 

visus eximii (21) 85 raritas continuationis in fa- 

auditus miraculum (22) miliis (42) 

patientia corporis (23) varietatis exempla mirabilia. 

memoria (24) bis proscriptus (43) 

10 vigor animi (25) honorum exempla mirabilia 

dementia; animi magnitudo 4o (44) 

(26) decem res in uno felicissi- 

rerumgestarum claritassum- mae (45) 

ma (27) divi Augusti adversa (46) 

16 tres summae virtutes in eo- quos di felicissimos iudica- 

dem; innocentia summa (28) 46 verint (47) 

fortitudo summa (29) quem viventem ut deum coli 

ingenia praecipua (so) iusserint. fulgurmirabile(48) 

qui sapientissimi (31) de spatiis vitae longissimis 

so praecepta vitae utilissima (32) (49) 

de divinatione (33) 50 de varietate nascendi (50) 

vir optimus iudicatus (84) in morbis exempla varia (51) 

matronae pudicissimae (35) de morte (52) 

summae pietatis exempla qui ehti revixerint (53) 
25 (36) subitae mortis exempla (54) 

artibus exceilentes (37—39) 55 de sepultura (55) 
astrologia^ [grammatica]; de manibus^ de anima (56) 
medicina (87) quaequisin vitainvenerit(57) 

geometria, architecture (88) in quibus rebus primi gen- 



1 magnitudinum — 2 infantes om. F*a 6 eximius D. de 
uiBUB plu/r.num. cfr. XXXVII 101. XI 143 7 auditus — 

8 corporis om.B^a 27 grammatica Ti^ead.m.inmarg.v. om.r. 
undsincltmtD. cfr.VII 123 29 geometrica B*Ea 30 ae- 
raria del.J.sed cfr.VII 125 extr. 31 marmoria R*E» -orea 

7*a I eborea a 35 continuitatis a. -nuatis F* 37 uarietaa 
F^Ba. -tates E 41 felicissimo E 44 difBcillimos £ 

53 efati V. clari U 



22 C. PLINI SECVNDI 



[F»BB{e)4 



tium consensus, de antiquis sthene. Ctesia. Taurone. 
Utteris (68) Eudoxo. Onesicrito. Clitarcho! 

quando piimum tonsores (69) Duride. Artemidoro. ffippo- 
quando primum horologia (60) crate medico. Asclepiade me- 
6 Summa: res et historiae et so dico. Hesiodo. Anacreonte. 
observationes DCCXLVII. Theopompo. Hellanico. Da- 

EX AVCTOEiBvs ™®^*®- ^^^^^o. Epigene. 

Verrio Flacco. Gnaeo Gellio. ^f r<>so. Petosiri. Nediepso. 
Licinio Muciano. Masurio Sa- ^f ^^^^ro polyhistore. Xeno- 

10 l)ino. Agrippina Claudi. M. '^ P*^.^"^®- Callimacho. Demo- 
Cicerone. Asinio Poliione. ^"^^- ^^^^^ historico. Stra- 
M. Varrone. Messaia Rufo. ^^c"® ^^ ^^^^^* ^P^^" 
Nepote Cornelio. VergUio. T. ^^Pn^ctxa scripsil. Heraclide 
Livio. Cordo. Melisso. Seboso. ^^^^^^l' ^ Asclepiade qui 

15 Comelio Celso. Maximo Va- "" TpaTUibou^eva. Philoste- 
lerio. Trogo. Nigidio Figulo. P^an^- Hegesia. Archmacho. 
Pomponio Attico. Pediano ^'^"cyaide. Mnesigitone. Xe- 
Asconio.Fabiano.Catonecen- ^^^P'l^^ Metrodoro Scepsio. 
sorio. actis. Fabio Vestaie. ^^^^^^^^^' Cntodemo. 

20 EXTERNIS 

Herodoto. Aristea. Baetone. *» L. viii continentvr 
Isigono. Cratete. Agathar- de elephantis (1— ii) 
chide. Calliphane. Aristotele. de sensu eorum (i) 
Nymphodoro. ApoUonide. quando primum iuncti (2) 
25 Phylarc^o. Damone. Mega- de docilitate eorum (8) 

8 galleo r*. albino a 11 poliione om.a 12 M. uarone 
a. om.R^^dTva.S \ post Messaia comma del Brunn p 13 
13 T. DdD. th. r\ om.rv 14 Leuio D. lae- r» 16 Maximo 
Valeno, Trogo ow.F* 16 post Trogo iteraverunt ComeUo 

celso BR»E (item a, qui tamen 13 VergiUo -- 15 Comelio om) 

17 Pompeio a 18 ascanio F^REa | fabiano ow.R^ fabino 
^va.H 25 philarco r»R»Ea. -rgo R 32 hepho . E 

heporo r»R». hepp- a. defodoro R 83 nechepso 8 nece- K B 
neoce- v. cfr.ind.II 36 diyllo historico H, dyillo (duilio v) 
polystore (vel -stero. -histore v) historico II v 38 theoremata 
va.H \ scnpsit ow.a 40 tragodomenas r»R»a 41 Arche- 
macho Brmm 1. 1, coll. VII 207. archim- ll.va B 



F*BECe)a] NAT. fflST. I (vm) 23 

mirabilia in factis eorum (4) ss quis primus leontomachiam 
de natura feranim ad peri- Romae^ quis plurimos in 
cula sua intellegenda (6) ea leones donaverit (20) 

quando primum in Italia visi quis primus Romanorum 
5 elephanti (6) iunxerit. mirabilia in leo- 

pugnae eorum (7) so num factis (21) 

cpiibus modis capiantur (8) a dracone agnitus et serva- 
quibus domentur (9) tus (22) 

de partu eorum et reliqua de pantheris (28. 24) 
10 natura (10) senatusconsultum et leges 

ubi nascantur. discordia s6 de Africanis. quis primus 
eonim et draconum (11) RomaeAfricanas et quando; 

de soUertia animalium (12) quis plurimas (24) 

de draconibus (13) de tigribus. quando primum 

15 mirae magnitudines serpen- Romae visa tigris. de natura 

tium (14) 40 earum f^tu capto (26) 

de Scytbicis animalibus. de de camelis. genera eorum 

septentrionalibuS; de bisonti- (26) 

bus, uris (15) de camelopardali. quando 

ao alee, achli, bona^o (16) primum Romae visa (27) 

de leonibus (17—21) 46 de cbama. de cephis (28) 

quomodo gignantur (17) de rbinocerote (29) 

quae genera eorum (18) de lynce et spMngibus. de 
quae propria naturae (19) crocottis. decercopithecis(30) 



6 elephantes a 7 quibus — capiantur om.B^E 16 et 
mire a I magpitudinis F'BadlT. om.E | serpentib; a. -tes H 
17 de Scythicis — geptentrionalibus om. a. (ordinem mutavit H) 

18 de om.B | uisontibus F*BB*a 19 Veris B. De uris B^a. 
niriis DF" om.rH 20 De alee a | acli F*B* (cl in ras.). aci d. 
ace a | bonaso H. -ace dX. -acae B. sonace B*a. -cae DF* 
24 propria {U)I>. -iae II. H 27 domauerit a. -rint Y\ add. 
quia primus (-um F*T) leones domauerit (-muerit B')F*BB*T 

28 quis — iunxerit om.ilH{J). add. quis primus leones do- 
muerit 8 36 et quando ow.dTjff 38 tigribus et "DY^S 

40 fetu capto ego. de catho DF*a. de chato B^ om.rH. de 
catolis D coU. VIII 66 45 cama a. thama B*. cbao TL'Eva.S 
cehpis a. thepis B*. cepphis BE. cheppis F* 47 et om.F'E 
de a I spingiDus F*BEa 



24 C. PLINI SECVNDI [F*BB(e)a 

Aethiopiae terrestria animalia de cervis (60) 

(31) 80 de chamaeleonte (61) 

item Indiae. bestia visti inter- de reiiquis colorem mutanti- 

ficiens (32) bus,tarandro,lycaone,thoe(52) 

5 de basiliscis serpentibus (33) de hystrice (53) 
de lupis. unde fabula versi- de ursis. de fetu eorum (54) 
pellit/m (34) 86 de muribus Ponticis et Alpi- 

serpentium genera (35) nis (55) 

de ichneumone (36) irenaceis (56) 

10 de crocodile (37) leontophono. lynces (67) 

de scinco (38) meles^ sciuri (58) 

de hippopotamio (39) 40 de cocleis (59) 

quis primus ostenderit eum de lacertis (60) 
Romae et crocodilum (40) canum natura (61 — 63) 

16 medicinae ab animalibus re- exempla eorum circa domi- 
pertae (41) nos. qui proeliorum causa 

prognostica periculorum ex 46 canes habuerint. 
animalibus (42) de generatione eorum (62) 

gentes ab animalibus sub- contra rabiem remedia (63) 

20 latae (43) equorum natura (64—67) 

de hyaenis (44—45) de ingeniis equorum. mira- 

de corocottis. de mantichoris 60 bilia quadrigarum. 
(46) generatio equorum (66) 

de onagris (46) vento concipientes (67) 

85 de aquaticis et iisdem ter- de asinis. generatio in his 
restribus (47—49) (68) 

de iibriS; de lutris. de vitulo 56 mularum natura et reliquo- 
marinb; de stellionibus rum iumentorum (69) 

1 aethiopiare P^BEa. indiae r^ 3 indiae P^BEa. aethio- 
piae rH 6 uerflipelliu DcumU. -elio B. -ellio r. -His TH 

12 hippopotamio (hypp- P*)DP*2>. -mo BEd(?)t?. yppo- 
tamio a 25 de castoreo. de aquaticis dTva.D 27 De 

uitulo marino. De fibris (fri- P*). De litris (lut- a)P*Ba 
30 camel eone B 82 tarando ATva.J 35 de muribus — 
Alpinis om.B 37 hirenaceis B. eren- B'. feren- a. fraen- F*. 
erinatiis E. -aceis va.J 88 leontophona ad. -thopona F^BE 

42 naturae F*BB*a-Er 48 equarum F*B*B»a. eorum S 

61 equarum a 66 iumentorum. generatio in his dT^ 



F»BE(e)a] NAT. HIST. I (vm) 25 

de bubus (70. 71) mella. Vergilio. Varrone. 

generatio eorum. so Lucilio. Metello Scipione. 

Apis in Aegypto (71) Cornelio Celso. Nigidio. 

pecorum natura (72—75) TrebioNigro. PomponioMela. 

5 generatio eorum. genera la- Mamilio Sura. 

nae et colorum (73) 

genera vestium (74) . , ^^ Yk^^ « a * 

caprarum natura et gene- «^ \"^? ^«^^- P«l>*^«- Herodoto. 
««4;^ rr,a\ Antipatro. Anstotele. Deme- 

.0 s«l ul (7T) triophysico.Democnto.Theo- 

de feris subus phrasto. Euanthe. ^copa qui 

quis primus vivaria besti- ;OXu^movlKac Hierone rege. 
arum instituerit (78) ^ ^J^^!^ rege Philometore rege. 

de simiis (80) Ctesia. Duride Phihsto. 

,5 de leporum generibus (81) ^''f y^^- Phylarcho Amphi- 
de semiferis animalibus (82) }^^^'', Athenaeo. Anaxipoli 
quae quibus locis animaiia Thasio. ApoUodoro Lemmo. 
non sint (83) ^ Aristophane Milesio Antigono 

ubi et quae advenis tan- Cymaeo. Agathocle Chio. 

20 tum noceant. ubi et quae Apollonio Pergameno. Ari- 

indigenis tantum (84) ?|?»f^^ ^^^^'""f ?' ^^"^'^^^ 

Summa: res et historiae et Milesio. Bione Solense. Chae- 
observationes DCCLXXXVH. «^ j;^^ Athenaeo. Diodoro 

Prieneo. Dione Colophonio. 

EX AVCTOBIBVS Epigene Rhodio. Euagone 

lb Muciano. Procilio. Verrio Thasio. Euphronio Athenaeo. 

Flacco. L. Pisone. Cornelio Hegesia Maroneo. Menandris 

Valeriano. Catone censorio. 65 Prieneo et Heracleote. Mene- 

Fenestella. Trogo. actis. Colu- crate poeta. Androtione qui 



2 eanun a 10 generatio sunin a. suum iteixi post 6 colorum 
pon.'E 14 de simiis — generibus om.R 16 de — animali- 
bus ante de simiis pon.Edt;a.2> 23 DCCLXXXVIII Rva.H 

30 lucio RTva.H 38 scopa Deconi.J. cfr. VIII 82. 

apoca U. -cha v. Agriopa G 39 olympionicas G. -ces F*B*a. 
-c^ E. -ce B. -ca V. -ca scripsit dT 40 Attalo rege ow.P*aT. 
rege am.S \ Philometro T. -tre P* | rege om.J. item v a.Brot. 
cfr. Brunnp. 15 51 prieneo (pyrre- a) U.v. -naeo L 64 me- 
nandri E. -dro Alva.G. cfr.ind.XI 66 prienaeo P*i 



L. IX CONTINENTVR 



26 C. PLINI SECVNDI [P»BE(e)a 

de agricultura scripsit. quibus in locis societate 
Aeschrione qui item. Lysi- cum hominibus piscentur (9) 
macho qui item. Dionysio ss alia circa eos mira (10) 
qui Magonem transtulit. Dio- de thyrsionibus (11) 

6 phane qui ex Dionysio epi- de testudinibus (12. 13) 
toma^ fecit. Archelao rege. quae genera aquatilium tes- 
Nicandro. tudinum et quo modo ca- 

80 piantur (12) 

quis primus testudinem se- 
care instituerit (13) 
aquatilium naturae. digestio aquatilium per spe- 

10 quare maxima in mari ani- cies (14) 
malia (i) 85 de vitulis marinis sive pho- 

Indici maris beluae (2) cis. quae pilo careant et quo 

quae in quoque oceano maxi- modo pariant (15) 
mae (3) quot genera piscium (16) 

16 de Tritonum et Nereidum qui maximi pisces (17) 
figuris.deelephantorummari- 40 cordylaC; pelamydes; thynni. 
norum figuris (4) membratim ex his salsura. 

de balaenis^ de orcis (6) apolecti, cybia (18) 

an Spirent pisces, an dor- amiae, scombri (19) 

20 miant (6) qui non sint pisces in Ponto. 

de delphinis (7—10) 46 qui intrent, qui alia redeant 

quos amaverint (8) (20) 



2 Lysimacho qui item F^B'dTH. om,rv 6 epitomas ego, 
-ma RR^v. -ona E. -ictoma F*. -iatema a. -itomen B. de r non 
constat, cfr. Wolfflini arch. XIII p. 97 8 continentnr BE v. 

om.B.. -etur rH 9 naturae B't;. -ra rJS. cfr.ind.X.XII.XV. 
XVI al. 13 in occeano quoque a. et quo oceano B | maxi- 
ma Ea 16 marinorumq. a. et arietum marinorum B' 
18 ballenis II 25 quae alia RS 26 thyrsionibus D{UZ 
p.73n.l). thriys- B. t^s-E. thyres- r*B*. tyres- d. om. a. turs- 
Tv. cfr. XXXII 145 28 aquatilibus testudinibus E 81 quis 
— instituerit om. a {item in seqq. complura lemmata solus om.) \ 
primum F*B*E 33 digestio zH. -tium B*Ea. -tum B*. -tiuum 
DF*dT. om.v. cfr.de mendo ind.X{13) 35 de uitulis — phocis 
om.ad 40 cordulae F^B. -le et a 41 salsura. melandrya 
dT^. 46 alias dTJT I redeunt a 



F*BEa] NAT. fflST. I (IX) 27 

quare pisces extra aquam ss digestio piscium in figuras( 
exiliant. gladius piscis (21) corporum. rhomborumetpas- 
esse auguria ex piscibus (22) serum differentia, de longis 
in quo genere piscium mares piscibus (36) 

5 Don sint (28) de piscium pinnis et natandi 

qui calculum in capite ha- so ratione (87) 
beant. qui lateant hieme. qui anguillae (38) 
hieme non capiantur nisi murenae (89) 
statis diebus (24) planorum piscium genera (40) 

10 qui aestate lateant. qui side- echeneis. effectus eius (41) 
rentur pisces (25) 35 qui pisces coloremmutent (42) 

de mugile (26) de hirundine. de pisce qui 

de acipensere (27) noctibus lucet de comuta. 

de lupo; de asello (28) de dracone marino (43) 

15 de scaro^ de mustela (29) de piscibus sanguine caren- 
muUorum genera, sargus (30) 40 tibus. qui pisces moUes 
mirabilia piscium pretia (31) appellentur (44) 
non ubique eadem genera de saepia. de loUigine. de 
placere ceni^ari (32) pectunculis. qui volent extra 

so de branchis. de squamis (88) aquam (45) 
Yocales et sine branchis pis- 45 de polypis (46 — 48) 
ces (84) de navigatore polypo (47) 

qui in terram exeant. tempora de navigatore nauplio (49) 
capturae (85) crusta intecti (60—62) 

2 clandins BE 3 et (pro ex) B' 6 habent F*a 
9 aeatatis BE. statutis T. his tantis F*. -turn ad 17 pretia 
B*dTH. genera r 19 cenitari ego. cemiatiE. -aci B. oEmiati 
T^ -acl BE* a. om.dTH(J^). coracini S. generatim D(cutnsqq. 
iungens). geminatis J* 26 corporam II. v. -ris d(?)HJ rhom- 
borom — difierentia post 33 genera pon.'SL'E pal. Choit. ; romborum 
F*. -porom a 27 de longis piscibus post 80 ratione pon.'R'R 
pal. Chat 29pennisF*Ea 33 genera. Item, a 34 echeneis H. 
echin^is a. -ineus T. -nis 'F'-'R^ pal. Chat, ex binis E | effectus 
eins R* in marg. J*, et feltu aeerius B^ et fatu (feltii E) ecrius 
DF^dE. |et fetu eerinus a. et bb . . . b . . .pal. Chat. om. T. effectus- 
que eius (U)D. et ueneficia eius H 36 mutent colorem paZ. 
Chat. 37 comuta ego. -to II. H. om. v. cfr. 1X82 et XXXII 145 

40 pisces DF»aD. -cium r(?)jg^ 43 uolitent B* | qui — 
aquam post 42 saepia pon.d^TS^ post 36 mutent H. om.v 



28 C. PLINI SECVNDI [F»BEa 

de locustis (60) Tyrio, de hys^ino, de cocco 

cancrorum genera, depino- (66) 
tere. de echinis. de coc- so de pina et pinotere (66) 
leis. de pectinibus (51) de sensu aquatilium. torpedo^ 

5 concharum genera (62) pastinaca^ scolopendrae^ gla- 

quanta luxuriae materia mari nis. de ariete pisce (67) 
sit (63) de fis quae tertiam naturam 

de margaritis (54 — 59) 86 habentanimaliumetfniticum. 

quomodo nascantur et ubi de urticis (68) 

10 (54) de spongeis. quae genera 

quomodo inveniantur (55) earui^ et ubi nascantur. 
quae genera unionum (56) animal esse eas (69) 
quae observanda in iis. quae 40 de caniculis (70) 
natura eorum (57) de ns quae silicea testa clu- 

16 exempla circa eos (58) duntur. quae sine sensu ullo 

quando primum in usum in mari. de reliquis sordium 
venerint Romae (69) animalibus (71) 

muricum natura (60—65) 46 de venenatis marinis (72) 
de purpuris (60) de morbis piscium (73; 

20 quae nationes purpurae (61) degeneratione eorum (74—77) 
quomodo ex his lanae tin- mira generationum (74) 
guantur (62) qui intra se et ova pariant 

quando purpurae usus Ro- 6o et animal (75) 
maC; quando lati clavi et quorum in partu rumpatur 

26 praetextae (63) venter, dein coeat (76) 

de conchyliatis vestibus (64) qui volvas habeant. qui 
de amethysto tinguendo, de ipsi se ineant (77) 



2 de pinotere — 5 genera om.B^E | pinothera P*K*adT. 
-re H 6 luxuria (-iae B') materiae B. materia luxuriae a ' 
maris B*. in mari T^ 9 nascuntur £ 11 inueniantur v^ 

-iuntur II 16 usu P*B£ 17 uenerunt BE 20 quae 

nationes purpurae H. om.a. post 25 uestibus pon. r 21 ex 

his II. H. dk suco ex iis? 28 hysgino H. hyschyno B*. esch-T. 
sch- B^d. scyno P*E. scino a 30 piua J. pinna U.v \ pino- 

there (-oshere P»)P»Ba. pinno- va.H{S) 34 qui Ea 

37 spongiis EtLva.S 41 eis E. his rH\ quia | siUceam testam 
cludantur BE 48 mira generationum om.dH 61 — 64 om. 
a 51 quomodo F^ 53 qui ipsi se ineant ont.E 



F*BBa] NAT. fflST. I (IX. X) 29 

quae longissima vita piscium rone. Macro Aemilio. Messala 

(78) Corvino. TrebioNigro.Nlgidio. 
quis primus vivaria piscium 

instituerit. de ostreis (79) , . _ , externis 

5 quis murenarum vivaria in- «> ^"f.^^«*^ ^rchelao rege. 

slituerit insignia piscinarum Callimacho Democrito Theo- 

,. V phrasto. Thrasyllo. Hegesi- 

quis primus coclearum vivaria "l*™"- '^"'*V'«- Alexandre 

Ltiluerit (82) polyhistore. 

10 pisces terreni (83) 

de muribus in Nilo (84) 36 L. x continentvr 

quo modo capiantur anthiae volucrum naturae. 

pisces (85) de struthocamelo (l) 

de stellis marinis (86) phoenice (2) 

15 de dactylorum miraculis (87) aquilarum genera (3) 

de inimiciiiis inter se aqua- 4o natura earum (4) 

tilium et amicitiis (88) quando legionum signa esse 

Summa: res et historiae et coeperint (5) 

observationes DCL. de aquila quae in rogum 

virginis se misit (§) 

so EX AVCTORIBVS 45 yultur (7) 

Turranio Gracile. Trogo. avis sanqualis. inmusulus (8) 
Maecenate. Alfio Flavo. Cor- accipitres (9—11) 
nelio Nepote. Laberio mimo- buteo (9) 
grapho. Fabiano. Fenestella. inquibuslocissocietateacci- 
35 Muciano. Aelio Stilone. Se- 6o pitres et homines aucupen- 
boso. Melisso. Seneca. Cice- tur (lo) 



1 qui r*Ba 3 quis — instituerit ow.a | qui primum P* 

5 quis murenarum — instituerit om.E^B^ | insignia pisci- 
narum om.Rl&H 18 et 19 ow.a 19 DC F*dT _ 22 flauio 
^^B(H) 25 seboso 2>. seuoso a. F. seuo- E. p. sebo- B. 

Fyauoro D. Eya- F*. static seboso dT(?)tJ. cfr.ind.lI.III. V 
28 Treuonio nigro F* 33 Sudine B*Z). cfr. Brunnp.16. -dino 
(-dyno R*)r. Cudino v. Cydnio B. Cythnio G 37 strutio. 

Camelo a. structo- F*. -thiocamelo H 38 de phoenice Tva.D. 
€t Poiiic§ a 45 de uulture aTH. uulture F*Rd. an uultures? 
46 sangualis B. -guinalis F^B*a. (sanqualis auuis H) 



30 C. PLINI SECVNDI [F^BEa 

quae avis sola a suo genere de ansere (26) 
interimatur. quae avis sin- quis primus iecur anserinuro 
gula ova pariat (11) institumt (27) 

milui (12) 80 de Commageno (28) 

6 digestio avium per genera (18) chenaloperes, chenerotes^ te- 
de inauspicatis avibus. cor- traones; otides (29) 
nices quibus mensibus non grues (30) 
sint inauspicatae (14) de ciconiis (81) 

de coiTis (15) 36 de palmipede reliquo genere 

10 de bubone (16) (82. 33) 

aves quarum vita aut notitia de oloribus (83) 
intercidit (17) de avibus peregrinis quae 

quae a cauda nascantur (18) veniunt 
de noctuis (19) 40 columices,glottides,cycbra- 

15 de pico Martio (20) mus, otus (88) 

de iis quae uncos ungues de avibus nostris quae disce- 
habent (21) dunt; et quo abeant 

de iis quae digitos habent hirundiues^ turdi; merulae^ 
(22—26) 46 sturni (34) 

20 de pavonibus (22) de avibus quae plumas amit- 

quis primus pavonem cibi tunt in occultatione 
causa Occident, quisfarcire turtur^ palumbis (35) 
instituerit (28) quae avium perennes^ quae 

de gallinaceis (24) 6o semestres^ quae trimestres. 

26 quo modo castrentur. de gal- g^ilguli^ upupae (36) 
linaceo locuto (25) Memnonides (37) 

5 Digestiu a. degesto F* * 6 de inauspicatis auibus 11. S{I>). 
oni.dTH{J) I cornices, inauspicatae aues ^T H{J) \ dist.D 
11 de auibus B^EiS 13 quae — nascantur om.B. \ a om.E | 

nascuntur P^B^a 16 quae EiS. qui rH 18 lemma om.ad 
TH I qui B 21 primus Et;(Z)). -urn rH. cfr.X45 

22 quis — instituerit om.a | quis primus B 28 primus v. -am 
ll.JS I iocur E5 I ans a. an augere? cfr.X52 29 instituerit 5>. 
-uitW.^. comederit v 31 Thenerotes F* | tetraiones (The- F») 
B^a. -atones E 35 lemma om.va.D. ante 27 de ansere port. 
dT/S 38 quae ueniunt om.a 42 de — abeant om.E. de 

— 47 occultatione ow. a | descendunt F* 48 habeant P» 
48 de turture a | palumbis U.S. -bes dlT. -bus T. add. stumo- 
r- "^ ' ' -^dinum uolatus d(?)jEr 51 garguli F*Bd. -le a 



F*BBa] NAT. fflST. I (X) 31 

Meleagrides (38) apodes she cypseli (66) 

Seleucides (39) de pastu aviuou caprimulgi^ 

ibis (40) 30 platea (66) 

quae quibus locis aves non de ingeniis avium. 

5 sint (41) cardueliS; taurus^ anthus (67) 

quae mutent colorem et vo- de avibus quae locuntur (68 

cem (42—46) —60) 

de oscinum genere (42) S6 psittaci (68) 

de luscinis (43) picae glandares (69) 

10 de melancoryphis. propter corvum loquentem 

erithaci; phoenicuri (44) seditio populi Romani (60) 

oenanthe^ chlorio (46) Diomediae (61) 

tempus avium geniturae (46) 40 quae animalia nihil discant (62) 

halcyones. dies earum na- de potu avium, de porphy- 

i5vigabiles (47) rione (63) 

de reliquo aquaticarum ge- himantopodes (64) 

nere (48) de pastu avium (66. 66) 

sollertia avium in nidis (49 45 onocrotali (66) 

—51) de peregrinis avibus. 

20 hirundinum opera mira. ri- Phalerides^Phasianae^Numi- 

pariae (49) dicae (67. 68) 

acanthyllis (60) phoenicopteri) attagenae^ 

merops. de perdicibus (61) 50 phalacrocoraces^ pyrrhoco- 

de columbis. opera earum races^ lagopodes (68) 

25 mirabilia et pretia (62. 63. 64) de novis avibus. 

differentiae volatus avium et bibiones (69) 

incessus (64) de fabulosis avibus (70) 

6 — 8 de OBcinum generibus (-re Tj) et quae mntant — 
uocem dTjyj 10. 11 diat. ego. 11 erithacis H{S). cfr. 

X86. -tachis Brot. eraitaci K*. -tachi r. siceritacis d. siceteri- T | 
pboenicuri (fen- a) BEi^. -ris rJS 12 oenante BT. -ate E. 

denate r». om.a | Chlorie a 14 Altiones !• 22 acanthyllia 
H{8) coll.X96. -thillis Brot. agathyUis dT. -ylis KE. -illis T\ 
-iliB a 23 de perdicibus ^- 32 anthus om.a 25 mira B 
26 auium om.ATE(J) 28 cypseli TH. egy- F*. aegy- BSd 

32 carduelus B 36 Sittacy P* | pice glandares. De perdi- 
cibus a 39 Diomediae ll.J. -deae H 40 discunt r»B 
43 himantopodes B't7(/S). om.a. hemat- dT. haemat- H. hima- 
topedes r 63 bubones BE. om.a. uipiones S. cfr. X 13b 



32 C. PLINI SECVNDI [F»ee» 

qui gallinas farcire institu- terrestrium omnium gene- 

erint, quique hoc primi con- ratio (83—87) 

aules vetuennt (71) quae sit animalium in uteris 

quis primus aviaria institu- positio (84) 
6 erit. 80 quorum animalium origo ad- 

de Aesopi patina (72) hue incerta sit (85) 

generatio avium (73—80) de salamandris (86) 

quae praeter aves ova gig- quae nascantur ex non geni- 
nant (73) tis. quae nata nihil gignant. 

10 ovorum genera et na turae(74) 86 in quibus neuter sexus sit (87) 
yitia et remedia incuban- de sensibus animalium(88— 90) 
tium (75) tactus omnibus esse, item 

Augustae ex ovis augurium gustatus. quibus visus prae- 
(76) cipuus, quibus odoratuS; qui- 

16 quales gallinae optimae (77) 40 bus auditus. de talpis. an 
morbi earum et remedia (78) ostreis auditus (88) 
ard^olarum genera (79) qui ex piscibus clarissime 

quae sint ova urina^ quae audiant (89) 
cynosura; quae hypenemia. qui ex piscibus maxime 
20 quo modo optime serven- 46 odorentur (90) 

tur ova (80) diversitas animalium in pastu 

quae volucrum sola animalia (91—98) 

pariat et lacte nutriat (81) quae venenis vivant, (92) 

quae terrestrium ova pariant. quae terra, quae fame aut 
36 serpentium generatio (82) 6o siti non intereant (93) 

1 qui II, tP. quis v \ instituerint tP coll. X 139. -uerit AT v. 
-uit II 2 que hoc om.Rl&S | consules {U)D. censorea ll.t\ 

uncis inclusit tP 3 uetuef Ba. -runt r 4 qui E | instituitF* 

17 ardiolarum genera E. post 19 hypenemia j9on. r 18 sint 
ona urina quae om.E. ur- quae om.S 19 quinosura E*BE. 

q,uino- a. om.dT 21 oua om.BE 25 genera dT^ 

28 sint BdT 29 posito P*. -ta R^ecorr. porrecta dT 

33 nascantur dTH. -scentur F*Ba. -scuntur E 34 gignat F* 

35 in — sit om.a 37 tactus — auditus om.a, \ tactus 

(-tuuB D. -turn Brot.) — gustatus (-tuus D. -turn B Brot.) ll.Brot. 
(2>). quibus tactus praecipuus, quibus gustatus dTJ. om.H 
38 praecipuus om.&TJ 40. 41 a nris BE 42 qui — 

audiant om.E | quae B^ {item infra) 48 uenenis seruant B. 
-na (-ni E^) superant E 



F*BKa] NAT. HIST. I (X) 33 

de diversitate potus (94) tele. Theophrasto. Callimacho. 

quae inter se dissideant (96) 26 Aeschylo. Hierone rege. Phi- 
amicitiam animalium esse et iometore rege. Archyta Ta- 
affectus animaiium. exempla rentino. Amphilocho Athe- 
6 affectus serpentium (96) niense. Anaxipoli Thasio. 

de somno animaiium (97) Apollodoro Lemnio. Aristo- 
quae somnient (98) so phane Miiesio. Antigono Cy- 

Summa: res et historiae et maeo. Agathocle Chio. Apol- 
observationes DCCXCIIII. lonio Pergameno. Aristandro 

Athenaeo. Bacchio Mileslo. 
10 EX AVCTORIBVS Bione Solense. Chaerea Athe- 

«;r .1. -n i- ^r i - 85 uiense. DiodoroPrieueo. Dlwo- 

Manilio.LornelioValeriano.ac- „^ r^i^«u^«;^ n««>^« •* 
.. IT 1. • . m-r i. mir ^^ Lolophomo. Democrito. 

t.s UmbricioMeliore.Ma8uno Diophane Nicaeense. Epigene 
Sabino.AntistioLabeone.Tro- jjj^j^ Euagone Thasio. 
go. Cremutio. M. Varrone. Euphronio Athenaeo. luba. 
« Macro Aemiho. Mehsso. Mu- ^ Androtionequi de agricultura. 
ciano. Nepote Fabio Pictore. Aeschrione qui item. Lysi- 
T. Lucretio. Comeho Celso. ^^^^^ ^^. ^^^ ^j^ j^ ' . 

Horatio Deculone. Hygino.Sa- 5,^ transtulit. Diophane 

senus. Nigidio. Mamiiio Sura. ^P ^^ p.^^ygi^ ^p.^^^^^ 

45 fecit. Nicandro. Onesicrito. 
20 EXTERNis Phylarcho. Hesiodo. 

Homero. Phemonoe. Philemo- 

ne. Boetho qui 6pvi9oTOviav. 

Bt/lsi qui de auguriis. Aristo- 



2 dissidentP" 3 amicitiaF^Sa | esseom.Ba 9DCCXXIIII 
va.H. om.d 11 manilio Bdt?. mami- r 12 nmbrico BE 
18 deculone F*B«T5.c/r. XXX F70. Necu-a. desulono B*. -ne G. 
delusone Bt; (uel sulone add. B*). D. Eculeone d(?) B. 19 Saser- 
sis ow.a 22 boetho — auguriia ow.a | boetho r»ETv(Z)). 

^fr.Xr. -eto B. betho d. Boeo (P)H 23 byla T(?)^. ilia 

(-ae d) U.v 26 Aeschylo om.Vk {item infra alia multa) \ Philo- 
metro rege E. om.B 33 Atheniense d(?)^ 36 pirieo E. 

prieo F* I Dinone Brunnp.17.18. Dions U.v. cfr.indd.XIV. XV. 
XVII. XVIII 41 Ljsimacho qui item om.Eva.H. qui item 
om.a 43 transtulit — Dionysio ow.r*a 44 epitomas ego, 

-ma BEt?(J*). -thoma r*a. -tomen B. cfr. ind. VIII 

Pl<IHI HAT. HIST. I. 3 



34 C. PUNI SECVNDI [P»BKa 

L. XI CONTINENTVR quae regum in lis ratio (17) 

insectorum animalium aliquando et laetum omen 
genera, subtilitas in his re- esse examinum (18) 
bus naturae (l) genera aptum (19) 

6 an Spirent, an habeant san- so de morbis apium (20) 
guinem (2) quae inimica apibus (21) 

de corpore eorum (8) de continendis apibus (22) 

de apibus (4—23) de reparandis (23) 

qui ordo in opere earum (5) de vespis^ crabronibus. quae 
10 quid sit in eo commosis. 85 animalia ex alieno suam 
quid sit pissoceros. quid faciant (24) 
sit propolis (6) de bombyce Assyria (26—27) 

quid erithace sive sandaraca de bombyliiS; necydalis. 
sive cerinthos (7) quae prima invenerit bom- 

15 ex quibus floribus opera 40 bycinam vestem (26) 

fiant (8) de bombyce Coa. quo modo 

apium studio capti (9) coniiciatur Coa vestis (27) 

de fucis (11) de araneis (28. 29) 

quae uatura mellis (12) qui ex iis texant. quae mate- 

20 quae optima mella (13) 46 riae natura ad texendum (28) 
quae genera mellis in sin- generatio araneorum (29) 
gulis locis (14) de scorpionibus (30) 

quomodoprobentur.deerice de stellionibus (31) 
sive tetrafice sive sisyro (16) de cicadis. sine ore esse 
86 quomodo apes generent (16) so et sine exitu cibi (82) 

7 de corpore eorum om.a 10 in eo dT^. of»i.a. in ea r , 
comosis a. commusis F*'. -unisF** 11. 12 quid sit bis om.H^ 
et (bis) a | pissoceros TH. di- r {item XI 16) 13 sandaraca T IT. 
-che B*. sandrace (sadr- a) da. -cae F*. -che B^E 14 geren- 
thos F^d. genihos E. -ios B. om.a. 16 non fiant dT. ex quibus 
— fiant post 17 capti pon.ll 17 studia et (om. capti) a. add^ 

ratio operis d(?)va.Z). cfr.XI20 23 herice E. heredice F»a 
24 tetralice S. -adice BE TIT. teradice F^d. om.a | sisyro H. sysiro 
T. sisuro Ed. -rro F'^B^. susuro B. om.a 26 regum in iis B. 
-minis F^BEd. regim- Tv. om.a. 34 uespis U. -pis et dTv 
38 bombilis B*. -bicis B*. -bycis a. -bytis F*. -bysis E. | dist. J \ 
necydalis H. -llis d. nycidalis T. Nicidalus B. nucyd- E. Nycid- a. 
-alius F'^B* 39 quis primum (-us v) B.^Tva.H 46 arane- 
arum Ead^ 60 et ll.D. om.dTH 



M(a».8;P»BEa] NAT. HIST. I (XI) 35 

de pinnis insectorum (88) quae apices habeani^ quae 
de scarabaeis. lampyrides. n cristas (44) 
reliqua scarabaeorum generis comuum genera, quibus mo- 
(84) bilia (45) 

5 de locustis (86) decapitibus. quibus nulla (46), 

de formicis (86) de capillo (47) 

chrysallides^asilus^papiliones 80 de ossibus capitis (48) 
(87) de cerebro (49) 

deiisanimalibusquaeexligno de auribus. quae aures nov 

10 aut in ligno nascuntur (88) babeant. quae sine auribus et 
sordium hominis animalia. sine foraminibus audiant (60) 
quod animal minimum, aesta- S6 de facie, de fronte. de su- . 
tis animalia (89) perciliis (51) 

animal cui cibi exitus non de oculis (52—57) 

15 sit (40) quae sine oculis animalia. 

tineae^ cantharides^ culices. quae singulos tantum oculos 
nivis animal (41) 4o babeant (52) 

ignium animal^ pyrallis sive de diversitate oculorum (53) 
pyrotocum (42) quae ratio visus. noctu 

sohemerobion (43) videntes (54) 

animalium omnium per de natura pupillae. quae non 
singula membra naturae i6 coniveant. quibus eruti oculi 
et historiae (44—97) renascantur (55) 



1 pennis WB^tkva.H 3 reliq. nun M. -iqua eornm coni. J* 
generis MP*B. -ra rfi" 7 chiysallidea H. Chrisalides T. cri- 
aalide d. Tiysallide (Tris- B,\ -ally a)ZZ | asilus MD. ow.ai?. 
tIo f I Papilyones a. om.v. asilo (-Ins J) papiliones post 3 generis 
ponATJ 9 is M. his rH 10 nasc. M. -cantnr r*2) 
12 qnod — animalia om.a | minimum, aestatis M (coni. S) J. -me 
aestetis B*B*'. -mae aetatis r. -mum. etiam in cera H 
15 est E (?) » a. D 16 tineae dTH. -niae (tyni§ a) K 18 ignium 
animal om. M £ | pyralis B (?) Tva.JD. alilique M 19 pyrotocum 
igo. -olocum M. pirotoe B*'. paratoe F*B*M. -te a.-.-tio B^B. 
pyiato B*T. -rota J. -rotos D cum B (ad XI 119). -raustes v 
21 omnium om.BE 23 et historiae om.a 28 et quibus 

VtH 82 quae — habeant (-ent Ma) inE evanida. om. dT jET 
34 andiunt a 39 singulos tantum om. a | oculos tantum dT^ 
42Tii8uu8Mr»B»D. -suumB -sumE 45 coniueantMB*B**ir. 
concueceant B*^ co/////ant B^ conluueant E. -luceant r 

3* 



36 



C. PLINI SECVNDI 



[MF«BEa 



de palpebris 

quibus non sint^ quibus ab 
altera tantum parte sint (66) 
quibus genae non sint (57) 
5 de malis (58) 

de naribus (59) 

buccis; labriS; mento^ ma- 

xilUs (60) 

de dentibus (61—64) 
10 quae genera eonim. 

quibus non utraque parte 
sint; quibus cavi (61) 
de serpentium dentibus. de 
veneno earum. 
15 cui voiucri dentes (62) 
mirabilia dentium (63) 
aetas ruminantium ab iis(64) 

de lingua 

quae sine ea. de ranarum 
20 sono. 

de palato (65) 

de tonsilUs. 

uva; epiglossis. 

arteriae, gula (66) 
85 cervix, colluni; spina (67) 



guttur, fauceS; stomachus 

(68) 

de corde (69—71) 
sanguine ; animo (69) 
80 quibus maxima corda, qui- 
bus minima, quibus bina (70) 
quando in extis aspici coepta 

(71) 

de pulmone 
85 quibus maximus, quibus mi- 
nimus. 

quibus nihil aliud quam pulmo 
intus. 

quae causa velocitatis ani- 
40 malium (72) 
de iocinere (73—76) 
de capite extorum. harus- 
picum circa id observationes. 
quibus animalibus et in 
45 quibus locis bina iocinera (7 3) 
de felle 

ubi et quibus geminum. 
quibus animalium non sit. 
quibus animalium aliubi 
50 quam in iocinere (74) 



2 et quibus dTiZ^ | quibus ab — parte sint om.a 3 parte 
tantum MJ* | sint II. D. om.dTH 7 buccis M2>. De bu- 

rH I De labris a | mento M2>. -tis rH 14 earum HEa2>. 
eor- rH 17 aetas — iis om. a | ruminantium U. D. anima- d (?) ff. 
ueterinorum coni.J* ex XI 168 \ iis B. is M. his rH 19 et 
quae ^TH {06^172.74.78.80.9501) 32 auspici B. -icia a. 

42 d^ capite — obseruationes om.dTH 43 corda Ea | id 
MED. //// BB*. om.a. ea Jf^S. {add. extorum £, -rum haruspi- 
cum B^ faho iterantes) | obseruationes om. B^E a 44 et in 

quibus locis oni.A 45 bina om.M 47 ubi et M<7'. et a. 

ubi (ibi P*) et in rH 47. 48 geminum. quibus om.a 

48 sint M 49 quibus — iocur {p. 37,3) om.a. \ animalium 

om.dTH I aliubi MJ«. alibi rH 



MP*F(a».7)BEa] NAT. HIST. I (XI) 37 

quae vis eius (75) de natura utriusque. 

quibus crescat cum luna et quae non pinguescant (85) 

decrescat iocur. de medullis. quibus non 

haruspicum circa ea obser- so sint (86) 
5 vationes et prodigia mira de ossibus. de spinis. 

(76) quibus nee ossa nee spinae. 

praecordia. risus natura (77) cartilagines (87) 
de ventre, quibus nuUus. de nervis. quae sine nervis 
quae sola vomant (78) 85 (88) 

10 lactes^ hillae, alvus^ colon, arteriae, venae (89—92) 
quare quaedam insatiabilia quae nee venas nee arterias 
animalia (79) habeant. 

de omento. de splene. de sanguine, de sudore (89) 

quibus animalium non sint 4o quorum celerrime sanguis 
15 (80) spissetur, quorum non coeat. 

de renibus quibus crassissimus^ quibus 

ubi quatemi animalibus. tenuissimus^ quibus nuUus 

quibus nuUi (81) (90) 

pectus, costae (82) 45 quibus certis temporibus 

so vesica, quibus animalium anni nullus (91) 
non sit. an in sanguine principatus 

ilia, de membranis (83) (92) 

uterus, de locis. de volvis. de tergore (93) 
de suum volva^ sumine (84) so de pilis et vestitu tergoris. 
25 quae adipem, quae sebum quibus os intus et pedes sub- 
habeant. tus hirti (94) 

3 iocur M J*, iecor F*. iecur rH, cfr. XI 196 7 risuus 

TR^D. -umn BdT. ritnus F\ rictus a 12 animantia E 
14 sint M. sit rH. cfr. XI 204 20 animalium MFE. -ibus rH 

21 sint MB*E 22 ilia om. a. ilia F. ilia — 23 locis 

om. dTH 24 sumine o^.a. de su- B(?)dT^ 25 quae 

—utriusque om.a | quae adipem om.H \ sebum MZ). seuum 
(sae- Z) rH 27 de natura utriusque om.dTH 82 spinae 
(ipi- M) D. spina (ypi- F) rH 38 habeant FF*adT/Sf. -ent 
HfH 40 quorum — 47 principatus otw.a 42 grassissi- 

Bius "B*. grassim- F*. grauissim- FB*E 51 quibus — hirti 

<m.^va.I) I OB D cum Moneo. eos FF»BE. ow.M. pili dT | intus 
in 08 dT I et MB*B»dT. om.r I hirti MB«B». hir/// R\ hyru FE. 
ham F*«. aru r*\ ow.dT 



38 C. PLINI SECVNDI [M(-e.4S)F»FREa 

de mammis yolucnim pedes (107) 

quae volucrnm mammas ha- pedes animalium a binis 
beant. so ad centenos. 

notabitia animalium in ube- de pumilionibus (108) 
6 ribus (96) de genitalibus. 

de lacte (96. 97) de hermaphroditis (109) 

quod solum animal sugat de testibus. 

in cursu. 86 trium generum semiviri 

de colostris. de caseis. ex (no) 
10 quibus non fiant. de caudi<« (ill) 

de coagulo. de vocibus animalium (112) 

genera alimenti ex lacte (96) de agnascentibus membris 

genera caseorum (97) 40 (lis) 

differentiae membro- vitalitatis et morum notae 
16 rum hominis a reliquis ex membris hominum (114) 
animalibus'(98— 113) de anima. de victu (115) 

de bracchiis^ de digitis (99) quae veneno pasta ipsa non 

de simiarum similitudine 46 pereant et gustata necent(ii6) 

(100) quibus de causis homo non 

20 de unguibus (101) concoquat 

de genibus et poplitibus(l02) de remediis cruditatium (117) 

in quibus membris corporis quem ad modum corpulentia 

humani religio (103) 60 contingat 

varices (104) quem ad modum minuatur 

S6 de gressu. de pedibus et (118) 

cruribus (105) quae gustu famem et sltim 

de unguUs (106) sedent (119) 



4 animalimxL M(d?)H. -lia r \ in nberibns om.tk 7 quod 
— curstiom.dT^ 9 ex — fiant om.a, 10 fiant MJ*. fiat rv 
14 differentia Itva.H 16* hominis Mt?(D). -num rH 

17 de bracchis. de digitis U. de brachiis T. de digitis. 
de bracchiis d^ 22 in quibus — 24 narices om. a | in 

om.FB^E 23 religio M. ac rel- E. sacrel- F^B. sacrilegio 

F'F^R*. sacra religio dTJS^. sit rel- Z) 30 centenos MB*^. 
-esimos r 46 necent BT5. necant BH. nocent F*B*d. noe- 
cant F. om.a 47 concoqueat FB^E. coquat a 48 crudi- 
tatium FF*E. -turn rH 60 continguat F*. non cont- F* 
61 quomodo dTi? 53 sitimque {om, et) dT^ 



M(a».38)F*PREa] NAT. HIST. I (XL Xn) 39 

Summa: res et historiae et lodoro qui de bestiis vene- 
observationes MMDCC. natis. Hippocrate. Herophilo. 

Erasistrato. Asclepiade. The- 
EX AVCTORiBvs „ misonc. Posidonio Stoico. 

M. Varrone. Hygino. Scrofa. Menandris Prieneo el Hera- 
5 Saserna.CelsoCornelio.Aemi- cleote. Euphronio Athenaeo. 
lie Macro. Vergilio. Columella. Theophrasto. Hesiodo. Philo- 
lulio Aquila qui de Etrusca metore rege. 
disciplina scripsit. Tarquitio -. 

qui item. Umbricio Meliore 

. ««5 U^r» Pof^w.^ n<.»c^..S/. »0 L. XII CONTINENTVR 

10 qui Item. Latone censorio. 

Domitio Calvino. Trogo. Me- arborum naturae, 

lisso. Fabiano. Muciano. Nigi- honor earum (i. 2) 

die. Mamilio. Oppio. de peregrinis arboribus 

(3—63) 
EXTERNIS 85 plataUUS (3-6) 

lb Anstotele. Democrito. Neo- quando primum in Italiam 

ptolemo qui fieXiTOupTiKd. et unde (3) 

Aristomacho qui item. Phi- natura earum (4) 

lisco qui item. Nicandro. miracula ex iis (5) 
Menecrate. Dionysio qui Ma- 40 chamaeplatani. 

so gonem transtulit Empedocle. quis primus viridiaria ton- 

Callimacho. Attalo rege. Apol- dere instituerit (6) 



1 Summa et sqq. om.t^ 2 MMD CC 2>. CCCDCC FB. 

/////CCC- BB»^ /////CCCLXX B»«. M:CCC.DCC. AHbi ECCLXX 
r*d. MM.CCLXX Tv. an MCDCC? cfr. num. ind. XVI 9 me- 
riore FE. -one B*. miliori F*. om.tkva.S 12 fabonio (fauo- v) 
fabiano "Eva.H 13 manilio va.H{S). cfr.Brunnp.19 

16 melitnrffica if. -gia B. om. a. meliscurgis F^. melissurgit' B. 
-git r. meUa v 17 philisco FZ). cfr.Brunnp.l9. -scho B. 

-sto Bdt7. ow.F*aT 23 Erophilo FT. -pylo F*BE. eriphilo 

va.H. om.tk 26 menandro tiva.G \ prieneo (-naeo D) et dTD. 
-net FF^BB. -nense et G. -nense v. rrianete a | heracleote G. 
-lyde a. -liden (era- FF*B) r. -de v. -densi d. -liensi T. -se J*. 
cfr. XXXV 61 et ind. VUI 32 lemma om. a 36 italiam H D. 
-lia rt? 41 primus HD. -umrv \ uiridariaTt7a./S(/). -diaF*d 
42 post instituerit habent quo in loco arborum nullis folia 
decidant (-dunt B*) II, omissis ditahus a/rchetypi paginis et per- 
specto errorCj sed non correcto. del. v. cfr. p. 40,37 



40 C. PLINI SECVNDI [MF*FBEa 

malum Assyrium. quo modo so saccaron (17) 
seratur (7) arbores Arianae gentis^ item 

Indiae arbores (8—17) Gedrosiae, item Hyrcaniae (18) 

quando primum hebenus item Bactriae. 
5 Romae visa. bdellium sive brochum sive 

quae genera eius (9) 25 malacban sive maldacum. 

spina Indica (10) scordasti. 

ficus Indica (11) in omnibus odoribus autcon- 

Indicarum arborum formae dimentis dicuntur adultera- 
10 sine nominibus. tiones^ experimental pretia(i9) 

liniferae Indorum arbores. ao Persidis arbores (20) 
arbor pala. pomum ariera Persici maris insularum ar- 
(12. 13) bores, 

piperis arbores. gossypinum arbor (21) 

16 genera piperis. bregma, cynas arbor. 

zingiberi sive zimpiberi (14) 85 ex quibus arboribus lintea 
caryophyllon. lycium sive in oriente fiant (22) 
pyxacantbum Chironium (15) quo in loco arborum nullis 
machir (16) folia decidant (23) 



1 assurinm FI^B^E 4 hebenns romae Hi J*, am. a. ro- 

heb- rv{S). romae dT^ 5 uisa ebenus dX^ 9 formoBae 
B^ED. -monsae F 11 indiae dTH \ arbor — ariera om.E^ 
post 8 ficus Indica pon. ^Tva.D (J*) 1 2 pomum M B * d T J?. 

domum FB^E*. -mumum F*. monium B* | ariera ll.tP. -ena H. 
-ene d. -iana T. om.v. cfr.XII 24 14 pinues arbores E* in 

niarg. om.E^ 15 bregma MB^/. -ecma rH. om.a | singiberi 
BTi§. -giueri FF*d. sinuiueri E. ow.a 16 zimpiberi T^. 

zinp- M. zimpiperi B*. sinpiueri (-ideri B*) B. ow.a. limp- r 

17 caryophyllon VLTH. cario (vel chareo) phillon r \ lycium 
dTiZ. lie- F*B*. luc- r 18 pyxacantbum TH. pillac- B-. 

pyrxachanium B*. pyxa M. pixathum r 19 machir M !?(/*). 
cfr.§32. om.tL. macir rC 20 saccaron Me/*, ow.a. stracta- B*. 
sac^ r. saccha- TH 24 brochum MB^D. -chon T^. -cuB*. 
-cons d. broch F*. broc r 25 maldacum MD. cfr.§35. 

-dachion B*. -dadium B*. malodacum F* d T if. malud- (-atium B *) r 

26 scordasti MD. -dacu (sor- E^) E. om.a. -dacti rJH 
33 gossipinum B*B'. gossidi- B^ gorsidi- E. corsidi- a. cossidi- r 

34 cynas MF*2). (Wii.a. chin- F. chyn- rH. cfr.§39 
35 lintea MB* 2). om.E^a. lina (Iana ^^) rH 37 quo — deci 
dant d^inras.TH om.ll. cfr.p.39,42 



M(— r.44)F»irREa] NAT. HIST. I (xn) 41 

quibus modis coostent arbo- cancamuni; tanim (44) 
rum fructus (24) serichatum^ gabalium (45) 

de costo (25) myrobalanus (46) 

de nardo. differentiae eiu8 so phoenicobalanus (47) 
5 XII (26) de calatno odorato 

asaron (27) de iunco odorato (48) 

amomuni; amomis (28) Hammooiacum (49) 

cardamomum (29) sphagnos (50) 

de turifera regione (30—82) S5 cypros (51) 
10 de arboribuS; quae tus aspaiathos sive erysisceptron 

ferunt (31) (52) 

quae natura turis et quae maron (53) 

genera (32) de baisamo^ opobalsamo^ xylo- 

de murra (33—36) 40 balsamo (54) 

15 de arboribus quae ferunt styrax (65) 

earn (34) galbanum (66) 

natura et genera murrae (35) de panace (57) 
de masticbe (36) spondylion (68) 

de ladano; storbo (37) 45 de malobatbro (59) 

20 enhaemo (38) de omphacio (60) 

bratus arbor (39) bryon^oenantbe;niassaris(6i) 

stobnim arbor (40) elate vel spathe (62) 

de felicitate Arabiae (41) cinnamum comacum (63) 

decinnamo^cinnamomo^xylo- 50 Summa: res et historiae et 
K cinnamo (42) observationes CCCCLXVIIII. 

casia (43) 



1 maribus (pro modis) M\ mor- M*. an in Arabia rebus? 

14 murra (semper) MrE*eP. myrra rS. -rrha dTiZ 
18 masthice FB. -tice B». -ce a. -tyce F*E 19 storbo B*eP 
{eoll.Jt,§74^. scorbo MD. storloboB*. stoboloEadTJoT. stolobor 

20 enhaemo MED. -mon rH 24 cinnamomo om. F B ^ E a ^ 

28 sericathum M. -teum r | gabalium T^. -ariumE*. cara- 
ballium B*. cabalium d. -allum r 36 erysisceptron JLS. -tro 
FE. -tmm F^dTif^J). erycissceptro M. sceptron a 38 maran 
E*. etiaron Ea Ecia- F. ecya-E 47 bryondTJT. brionB*E*. 
dryon F*. drison a. drys on r 49 com acum F^dTlT. -arum r. 
digl.J 51 CCCCLXVmi B»E^ -XVm FF*Elf(D). uel 

CDLXnX -BMnmarg. CCCC a. DCCCCLXXim dTt?(S) 



42 C. PLINI SECVNDI [P*FREa 

EX AVCT0RIBV8 Aristomacho. Alexandro poly- 

M.Varrone.Muciano.Vergilio. histore. luba. ApoUodoro qui 
Fabiano. Seboso. Pomponio ^e odoribus. Heraclide mcdi- 
Mela. Fa^^io Proculo. Hygino. « ««. Bo^rye medico. Arche- 
6 Trogo. Claudio Caesare. Cor- ^en^o item. Dionysio item, 
nelio Nepote. Sextio Nigro Demode item. Euphrone item, 
qui Graece de medicina scrip- Mneside item. Diagora item, 
sit. Cassio Hemina. L. Pisone. ^o\h item. Heraclide Taren- 
Tuditano. Antiate. »» ^ino. Xenocrate Ephesio. 



L. XIII CONTINENTVR 



10 EXTERNIS 

Theophrasto. Herodoto. Cal- 

listhene. Isigono. Clitarcho. 

Anaximene. Duride. Nearcho. de peregrinis arboribus. 

Onesicrito. Polyc/ito. Olym- de unguentis (1—5) 

15 piodoro. Diogneto. Nicobul^. quando coeperint (l) 
Aiiticlide. ChareteMytilenaeo. 85 genera eorum et conpositio- 
Menaechmo. Dorotheo Athe- nes XXI (2) 
naeo. Lyco. Antaeo. Ephippo. diapasmata; magmata. pro- 
Dinone. Adimanto. Ptolemaeo batio unguenti (3) 

80 Lagf. Marsya Macedooe. Zoilo quanta in unguentis luxu- 
item. Democrito. Amphilocho. 40 ria (4) 

3 Fabio (flauio II. v) proculo ll.v{U), Fabio Procilio Bnmn 
p. 21. Flauio, Procilio H {comnuxte del. D). cfr. ind. XllI et de 
mendo XIV.XV (Fabio Dossenno) 7 scripsit rB»Tjff(D). 

om.rS 14: Poljclito Brunn cum Pa8sovio{opu8c.p. 223). -crito 
II V 15 Nicobule BrunnexAlhenaeo Xp.434''. XIIp.537^. 

-lo llv" 19 Dinone E*B*D. cfr.ind.XIIIetBrunn II Dione 
DF^adT/S. cbone r. Chaerea v j adimanto B^B'D. om.a. ade- 
mode (-ocle B*) r. Democle v 20 Lagi /. cfr ind.XIIL ow.a. 
-ga F*. -go rv. -gu 8 \ Marsna P*PE 24 odoribus scripsit 
B*Tt;a./S 25 Botrye Bnmn coll.ind. XIIL Boerasse DI*r. 

b§r- d. berosse a. boecrasse E^ -sso E^ -ssa B. om.Tva.D \ 
Archedemo om. a. Archid- Tva.J cfr. ind. XXXIII (B) 27 De- 
mode E*. -medo B. -moclide TG{S). -mocede -ff(JD). cfr.indd. 
XXXIII-'XXXV et n UZp.79 \ Euphrone r»B»dTi7(5). copb- 
EEE. om.a. Euphronio H. cfr.indd.X.XIV.XV 28 Mneside 
oni.tk. opsenide FEE. Obs- va.H 30 Ephesio ll.v{B)D. -sio, 
Eratosthene 0(5) 36 XXIB»B«. XII r if. om.v 37 probatio 
— unguenti {proem, et) d*T-ff. post in usu (p. 43, 2) pon.r 



M(ar.45)F*PRBa] NAT. HIST. I (XH. XIH) 43 

quando primum Romanis in de papyro (21—27) 
usu (5) de chartae usu. quando coe- 

de palmis (6—9) peril (21) 

de natura earum (7) so quo modo fiat (22) 

5 quo modo serantur (8) genera eius Villi (23) 

genera fnictus earum et in- probatio chartarum (24) 
signia XLVIIII (9) vitia chartarum (26) 

Syriae arbores de glutino chartarum 

pistacia^ cottana^ Damascena^ 85 (26) 
10 myxae (10) de libris Numae (27) 

cedru^. Aethiopiae arbores (28) 

quae arbores trium annorum Atlantica arbor (29) 
fructum pariter habeant (11) de citri arbore (29—81) 
terebinthus (12) 40 de citreis mensis (29) 

15 rhuus (13) quae probentur aut vitu- 

Aegypti arbores. ficus Aiexan- perentur in iis (30) 
drina (14) malum citreum (81) 

ficus Cypria (16) lotos (32) 

siliqua ceraunia (16) 45 Cyrenaicae arbores. paliurus 

20 Persica arbor. (83) 

quibus arboribus assidue Punici mali genera Villi 
subnascantur fructus (17) balaustium (84) 

cuci (18) Asiae et Graeciae arbores 

spina Aegyptia (19) so (86—47) 

35 cummium genera VIII epicactis. erice. granum 

sarcocolla (20) Cnidium sive thymelaea sive 



3 palmis B*B'dTi7. calamis r 6 quo modo — XLYIIU 

om.ava.J7 6 fractus dT. -tuus rr*Z). -tuum BE/S. om.'Bi^v 

7 XLVmi ego. cfrj40. XXXXEH B^ XVUH P». CLIV {an 
XLIX?) ^Unmarg. XVIE rS. om.H. (XVH coni.DUZp.33) 

10 myxae B^ -xeB*. mnxaeF^PE. -xead. mnsaeB^ myza 
T£r. 11 cedmB H. om.a. -nm r 16 rhus dTJET. om.a 
19 ceraunia Iv. -ninm B^ad*. -nium. Ceriminium r 21 assi- 
due B^ -uaeB*. om.rH 22 subnascantur rB*dTir(/). -catur 
rS{B). om.a 26 Vm ¥^T3.'ES(B). YU a. Vmi dTH{J) 
61 epicacis M. epigactis B,* e corr. epipa- S cumB{exS114). 

62 gnidium MFB* ecorr.T | siue — cneorum ow.a | thyme- 
laea UH. -leas B*. thimelea B»T. -malea (thy-B*) r 



44 C. PLINI SECVNDI [MF*FREa 

chamelaea she pyrosachne bryonmarinum^Isidosploca- 
she cnestor she cneorum (36) mos, Chariton blepharon (52) 

tragion^ tragacantha (36) ss Summa: res et historiae et 

Iragos she scorpio, myrice observationes CCCCLXVIII. 

6 she brya, ostrjs (37) ^^ avctoribvs 

fe^r^a'rbo^ M.Varrone. Muciano. Vergilio. 

1 ,, ,;^/ Fabiano. Seboso. Pomponio 

andrachle (40) ^, r u- n i o • 

, .,. 80 Mela. Fabio Proculo. Hygmo. 

coccygia apharce (41) ^ Caesare Cor- 

10 ferula (42) i- ivr » c *• ivr- 

., . \'. nelio Nepote. Sextio Nigro 

tnapsia (43) . r* j j* • - 

*^ . . , . qui Graece de medicina scrip- 

capparis sive cynosbaton .* r« • o • ¥ i^. ^ 

,^^ ,. . ui /..N sit. Cassio Hemma. L. Pisone. 

sive ophios staphyle (44) Xuditano Antiate 
saripha (45) 

16 spina regia (46) externis 

cytisus (47) Theophrasto. Herodoto. Cal- 

arbores et frutices in mari listhene. Isigono. Ciitarcho. 

nostro (48. 49) Anaximene. Duride. Nearcho. 

item in Rubro (60) 40 Onesicrito. Polycflto. Olym- 

20 item in Indico (51) piodoro. Diogneto. Nicobuk. 

item in Trogodytico. Anticlide. ChareteMytilenaeo. 

phycos, grasson sive zoster, Menaechmo. Dorotheo Athe- 



1 chamelaea S. -lea T. thamelea M. cam- d. thamela sine 
chamelea (ca- F'B. tha- E) r. om.B^H 2 cnestor B*e7* {cfr.lL 
§114). -orem d. gnestor (g et tor e corr.) R*. inestor M. en- 2). 
cnestrum TH. cnecum FE. one- DI* 6 euonymus dTJff. 

de -mo a 7 Leon MR'R^D. con E. Eon rH 9 apharce 
TH. afarche R*. athrarce M. aparcho a. -che r 13 ophios 
MR^R^ ophyos FE. opheos R*. opyos F*. ow.a. ophio dTlT. 
opheo V I staphyle D(?)t7(2)). ita- M. stra- R*. staphile F*R». 
-pyle R*E. -pile F. -phylon dTH. om.a 19 item in — Trogo- 
dytico II. D. post bryon marinumiwm.dTfi^ | item in rubro U.S. 
in mari ru- dTH{J) 22 phycos etseqq. om.dkVa.H \ grasson 
(-scon M. crasson F) II. D. prason H cum B (ex § 135) 28 isi- 
d//08 R. -dis EdT^r 26 CCCLXVm M. 30 flauo R». -uio 
R*JD. cfr.ind.auct.XII\ Proculo II. -cilio S. om.v 31 Trogo 
om.V.. Trogo, Proculo (-cilio H) va.S 33 scripsit o»n.ad 

40 Poly crito D F* R a d JT. oni. r v. cfr. ind. XII 4 1 Nicobulo 
(Nicab- R») MRR»D. Dico- r. Cleo v. cfr. ind. XII 



MF'FRJIaJ NAT. HIST. I (xin. XIV) 45 

niense.Lyco.Aotaeo.Ephippo. quibus modis serantur. 
Dinone. Adimanto. Ptolemaeo de uvanim uatura et cura (8) 
Lagi. MarsyaMacedone. Zoilo vitium et uvanim genera 
item. Democrito. Amphilocho. 20 XCI (4) 
5 Aristomacho. Alexandre poly- insignia culturae et vine- 
histore. luba. Apollodoro qui arum (6) 
de odoribus scripsit. Hera- de inventione mulsi (6) 
elide medico. Botrye item, vina generosa L (8) 
Arcii^demo item. Dionysio 85 vina generosa transmarina 
10 item. Democle item. Euphrone XXXVIH (9) 
item. Mneside item. Diagora de vino Opimiano (16) 
item. lolla item. Heraclide Ta- notabilia circa apothecas (16) 
rentino. Xenocrate Ephesio. de natura vini (7) 

so vini salsi genera VH (10) 
de passi et hepsematum ef 
dulcium ffeneribus XVH (11) 
L. XIV CONTINENTVB secundari vini genera III (12) 

isfrugiferae arbores. quam nuper coeperint vina 

de vitium natura (2) s5 generosa in Italia (13) 



1 Antaeo dTt;. -theo U 2 Dinone MB^B'D. Dione rv 

3 Lagi /. -gio II. -go Tv. -gu S \ Marsua F*rE 5 Ari- 
stomacho MD. post polyhistore pon.rv. cfr.ind.XII 6 luba 
regeET(?)t7a.2) 7 scripsit MTij(I>). om.rS 8 Botrye item 
MeP. -rye (-rio a) medico rv 9 Archedemo J. Archid- II. v 

10 Democle M. -odem B,\ -oclide (-chide B\ -clydea)rij(5). 
-ocede H{D). cfr. ind. XII \ Euphronio H. cfr. ind. XII et XIV. X V 

16 frugiferae MEV*. cfr. XII 14 et ind. XV (1). fructi- rH. 
om.v 17 et quibus Kva.H{J^ \ serantur MB*/*. feraiJ B^ 
ferant rv. om. a. cfr. ind. XII I{8), de mendo ind. X VII (9) 

18. 19. cura. uitium distltl). ait- cura a 19 et uuarum 
MB*2>. et ear- r. ear- H 20 LXXXXI M. al. LXXX.. E« in 
marg.XV dT. tredecim a 21 etom.Tva.D 2a de — mulsi 
om.va.J 24 uina — Lor/i.B | Lom.Mt7a.^ 26 ulna om.D 
genero sa tr ansmarina MB. tra- gen- r. tra- dTt? 26 XXXVII 
M. XXVm D(UZp.37). om.va.H 27 de uino Optimiano 

FB^ET. om.M. Not. c. ap. De u. Op. post antiqui {p. 46,3)^ De 
natura uini j^st 23 mulsi pon. dTv a. I) (^P) 31 passi et M. 

-88oadT/S. -sso etrH(J).om.v | hepsematum M. eps-E*a. hepse- 
mate H. epse- T. pse- (-to B) r | et MdTiS. et o F*a. to BE. 
OF 32 XTTTT JF^tLva.H. XVIIT FE 



46 C. PLINI SECVNDI [mf*fre* 

de vino observationes a Ro- vim fieri (29) 
mulo rege (14) n Summa: res el historiae et 

quibus vinis usi antiqui (15) observationes DX. 
quando primum vini quat- ^^ avctoribvs 

6 tuor irenera ^j^posita (17) ^ i- ^7 i • x? -i- 

I r \T Cornelio Valenano. Verffiho. 

ex labrusca usus V r- i r. * . o 

.«..,.. . Celso. Catone censorio. Sa- 

quiiriffidissimusnaturasucus . ^ . ^,. or 

^ . ® 80 sernis patre et filio. Scrofa. 

. . o ^. . ¥vi7i /-«N M. Varrone. D. Silano. Fabio 

vim fictici genera LXVI (19) p. ^ ^ . ^j 

10 hYdromeli sive apomeh sive ,, . ^ ^ . a**. 

1- * /«^N CO Verrio. Grftecino. Attico 

mehcraton (20) » ,. ^ , „ « 

|. , . lulio. Columella. Masurio 

. \ ,. . VT¥ /««\ 86 Sabino. Fenestella. Tergilla. 

vim prodigiosa genera Xn (22) Maccio Plauto. Fabio Dos- 

quibus Yinis ad sacra uti o i t i i- 

? .. ,^„. senno. Scaevola. L. Aeho. 

15 fas non sit (23) i* • i-. •♦ r ** tut 

., .. . Ateio Capitone. Cotta Messa- 

quibus generibus musta con- ,. ^ X. ^ • ¥ 

H" t {^± 9r,\ *^^^' ^- Pisone. Pompeio Le- 

j . . . .. 40 naeo. Fabiano. Sextio Niero. 

de pice, resims (26) vu- ¥i *- 

J ' ' " /l„x Vibio Runno. 
de vasis vmariis (27) 

20 de aceto. de faece (26) externis 

de cellis (27) Hesiodo. Tbeophraslo. Ari- 

de ebrietate (28) stotele. Democrito. Hierone 

ex aqua et frugibus vini 46 rege. Philometore rege. Attalo 



1 uino obseraationes MD. om.B,^. uioi -tione rv 5 appo- 
sita ego. cfr.XIV97. ow.dT. posita (postea a) rt? 6 V MD. 
V; B*. uel DF»T. et dH. Qnin P. Quis B>E 7 qui M2>. quia 
rH I naturae sncns FBE. -rae usus M 9 facticii B*^B^ | 

LXin a 10 apomeli (opo- F*) DF*T2). -lis H. -licen FdE. 
pomelicen B*. poli- B\ yopomelli a. om,v 13 uino M | pro- 
digiosa Kv. -osi rH 16 fas non sit M2>. non sit fas rH 

16 condiantur B*. -diunt S 19 de — uinariis post faece 
pon.dTH om.v 33 attico iulio M2>. lulio att- rt; 36 Mac- 
cio DF*Ea5. M. Accio MBdTJ3. M. Actio F Bas. Mactio v \ 
Planco va.G | Fabio MB«i(I>). Flauio rv{H). cfr.§92. comma 
po8. L{H), ru/rsus del. Dal. (D cutnU) \ Dossenno MB*Z>. -eno 
BMTjy. Dossinno DF*. -ino a. Dorsinno FE. -seno G. -sinio v 

37 L. Aelio HBDcumU. laelio F*B^ lelio ad. haelio r. 

Aelio V 41 Vibio MB«B. Bibio rv | Rufino MB*JB(2>). -fono 

'»;((r) 45. p. 47, 1 Philometore rege Attalo rege M. 



MFaPBEa] NAT. HIST. 1 (XIV. XV) 47 

rege. Archyta. Xenophonte. qui item. Themisone medico. 
Amphilocho Athenaeo. Anaxi* Onesicrito. luba rege. 

poli Thasio. ApoUodoro Lem- 

nio. Aristophane Milesio. An- 

5 tigono Cymaeo. Agathocle « ^' ^^ continentvr 
Chio. Apollonio Pergameno. naturae frugiferarum 
Aristandro Athenaeo. Bacchio a r b o r u m. 
Milesio. Bione Solense. Chae- de olea (1—8) 
reaAtheniense.Cherestoitem. quamdiu apud Graecos tan- 

10 Diodoro Prieneo. Dinone so tum fuerit. 
Colophonio. Epigene Bhodio. quando primum in Itaiia^ 
Euagone Thasio. Euphronio Hispania^ Africa esse coe- 
Athenaeo. Androtione qui de perit (2) 
agricultura scripsit. Aesch- de oleo. nationes et boni- 

15 rione qui item. Lysimacho s5 tates oiei (3) 
qui item. Dionysio qui Ma- quae natura olivae et olei 
gonem transtulit. Diophane incipientis (2) 
qui ex Dionysio epitomas olivarum genera XV (4) 
fecit Asclepiade medico. de natura olei (6) 

so Erasistrato item. Commiade 40 cultura olearum. de servan- 
qui de conditura vini scripsit. dis olivis. quo modo facien- 
Aristomacho qui item. Hicesio dum oleum (6) 



Attalo rege a. Attalo rege (rege del.R) Philometore rege rv 

2 Athenieniense M. cfr. de his nominibus Vairo r.r.Il, 8 — 10. 
Colum. I i, 8 — 11 7 Athenaeo D. cfr. Brunnp. 26 et ind. XV. 
-niense lL{Varro), Athenaeo (atheo a) Botrye (-rye F*. -ric a) 
item rB 9 Cheresto E*. -risto (-te E*) rv. Chaeristo H. 

(Cherestens vel Chaer- Varro^ Chrestus Colum.). cfr. ind. XV 
10 Prienense M. priensi E* | Dinone ME* D. Dione (Dyone a) 
Tv{itemVarro,Col'um.). cfr.ind.X 12 Euphrone t; a. jff. c/r. 

ind. XII 18 Atheniense llL(Varro) 15 Lysimacho qui item 
ont.M 18 epitomas M. -ma T^dv(J^. epthoma a. aephitoma 
n. epitomen r{?)B. cfr. ind. VIII 20 Erasistrato — 23 me- 
dico om.T'R^'Eva.D. Themisone medico ow.F^aT. medico om.d. 
cfr. Brunnp. 26 \ connadeE* 22 Icesio a. -ssioE*T 23 themi- 
Btone M* 26 natura FEE 30 fuerit VLH{B). -rint rS 

32 esse coeperint F*adT/. coeperint esse FEE/S 34 de 
oleo — 35 olei post incipientis pon.dTH 36 naturae H 
42 faciendum MFEE«7(5). -dum sit rH(I)) 



48 C. PLmi SECVNDI [MFTREa 

olei fictici genera XLVIII. s5 ficorum genera XXVIIII (19) 
cici arbor sive croto sive de ficis historica (20) 
sibi sive sesamon (7) de capriiicatione (21) 

de amurca (8) mespilae genera III (22) 

spomorum omnium ge- sorvoinim genera IIII (23) 
nera et natura (9—34) so nucum genera Villi (24) 
nucum pinearum genera IIII castanearum genera VIII (25) 
(9) siliquae (26) 

stnithionim genera IIII de carnosis pomis. 

10 cotoneonim genera IIII (lo) de moris (27) 
Punicorum genera Villi ss de unedone (28) 
Persiconim genera VII (ii) acinorum naturae 
prunorum genera XII (12) bacainim naturae (29) 
de persea (13) cerasorum genera Villi (30) 

15 malorum genera XXX corna. lentisci (31) 

quo quaeque tempore ex- 40 sucorum differentiae XIII 

terna poma yenerint in (32. 33) 

Italiam et unde (14) myrtus (3&— 38) 

quae novissime (15) historica de myrto (36. 38) 

80 pirorum genera XLI (16) genera eius XI (37) 

de insitorum varietate et 45 laurus. genera eius XIII 
fulgurum piatione (17) (39. 40) 

de pomis servandis et uvis Summa: res et historiae et 
(18) observationes DXX. 



I facticii E*. fruct- I"* | LXXXVIII F-'adT 2 cici — se- 
samon om.va.Brot. cici dT^. cicii M. cibi (Quot cibi a) r I 
croto Brot ex §25. crocon a. cruoso F*. cruto r 3 sibi 
(siui a) II. sili JcumSalm. seseli S. trixis B 5 omnium 
om.adTlT 6 naturae l?^dTva.S{J) 9 struthiorum M. 
-tiorum E. -ciorum F. -tionum E*. lemma post 11 punicorum 
gen. pon. EE' in marg.y post cotoneonim gen. F JT. om.rv | XfTTT M 

II mi FEE. lemma om.va. D 12 VIII ti^ecorr. VI H. IIII v 
lSXlT*9^va.H 16XX.lXva.H 20XnMFE 25 XXXI 

F»a 28 mespilae MFED. -le E. -li T. -la F»a. -lorum d(?)JT. 
cfr.XVII67.221 29 soruorum ILJ^ {sicTL semper). om.Y^. 

sorbo- rv 30 Villi ME«m war^r.F^a-D. XI rH{J*) 

31 Vm F-^^Ev. VIIMF»*a. XTOlrH 37 bacarum naturae 
TLB. om.rH. de baccis v 38 cerasiorumT 40 XIIIIFESjS 
H genera M. ow.B 48 DXXV E 



MF»FBEa] NAT. fflST. I (XV) 49 

EX AVCTORIBVS nio. Aristopiiane Milesio. Anti- 

FenesteUa. Fabiano. Vergilio. gono Cymaeo. Agathocle Chio. 
Cornelio Valeriano. Celso. « Apollonio Pergameno. Arist- 
Catone censorio. Sasernis pa- andro Athenaeo. Bacchio Mi- 

5 tre et filio. Scrofa. M. Varrone. lesio. Bione Solense. Chaerea 
D. Silano. Fabio Pictore. Athenaeo. Cheresto item. 
Trogo. Hygino. Flacco Verrio. Diodoro Prieneo. Dinone 
Graecino. Attico lulio. Colu- ^ Colophonio. Epigene Rhodio. 

• mella. Masurio Sabino. Ter- . Euagone Thasio. Euphronio 

10 gilla. Gotta Messalino. L. Athenaeo. Androtione qui de 
Pisone. Pompeio Lenaeo. agricultura scripsit Aes- 
Maccio Plauto. Fabio Dos- chrione qui item. Lysimacho 
senno. Scaevola. L. Aelio. 36 q«i item. Dionysio qui Ma- 
Ateio Gapitone. Sextio Nigro. gonem transtulit. Diophane 

uVibio Rufino. cpii ex Dionysio epitomas 

fecit. Asclepiade medico. 

EXTERNIS Erasistrato item. Commiade 

Hesiodo. Theophrasto. Ari- 4q qui de conditura vini scrip- 

stotele. Democrito. Hierone sit. Aristomacho qui item. 

rege. Philometore rege. Attalo Hicesio qui item. Themi- 

2orege. Archyta. Xenophonte. sone medico. Onesicrito. 
Amphilocho Athenaeo. Anaxi- luba rege. 
poli Thasio. Apollodoro Lem- 



12 M. Accio MEdT. cfr.ind.XIV \ Fabio 'VLL(I)). Fauio 
DP»a. flauio rvi^B). cfr.ind.XIV 12. 13 Dossenno DF'aD. 
-eno KSd^r. dorsene T'Et?. -one I", -eno C 13 l^lio r*FE. 
lelio B«ad. leliao B,\ Aelio {vel Helio) va.D 15 Rufino ll.v{D). 
Rufo G 17 Hesiodo Theophrasto VL^^inma/rg.D. Theo- 

phrasto hesimio (-mo a) DF^ad. Hesiodo rt? 19 Attalo Philo- 
metore rege H8 21 Athen. M. aten. F»a. cfr.ind.XIV 
23 Antigono — Aristandro Athen. {sic) iteravit M 28 atheni F*. 
-niense M. achenio a | Cheresto M. -sio £. chaer- B. char- F'^a. 
cherosio F. Cheristo v. Chaer- L. cfr.ind.XIV 29 Prien. 
MF'a I Dinone MDF^aD. Dionert?. cfr.ind.X 31 euphrone d 

32 Atheniense M 34 Lysimacho qui item om.dTva.S(J). 
<:fr.%ndd. X. XIV. XVIL XVIII 37 epitomas (ephi- F») M^F*a. 
-ma M^BdeP. -mem E*. -nem E^ -men Yv. cfr.ind.VIII 
-40 acripBit MdJ*. om.rv 

FLna yjLT. HIST. I 4 



50 C. PLINI SECVNDI [F^PREa 

quibus modis fiat pix liquida. 

L. XVI CONTINENTVR J„„ ^„j„ ^^j^uk fiat (21) 

silvestrium arborum na- quibus modis spissa pix fiat 
turae. quibus coquatur resina (22) 

gentes sine arbore (i) 86 zopissa (28) 

5 miracula in septentrionali quarum arborum materiae 
regione arborum (2) in pretio (24—29) 

de glandiferis (8—18) fraxini genera IIII (24) 

de civica corona (3) tiliae genera 11 (25) 

de coronarum origine (4) 40 aceris genera X (26) 
10 qui frondea corona donati bruscum^ molluscum^ sta- 
(6) phylodendron (27) 

glandium genera XIII (6) buxi genera III (28) 

de fago (7) ulmorum genera VI (29) 

de reliquis glandibus 45 arborum natura per situs 

15 de carbone (8) (30. 31) 

de galla (9) quae montanae 

quam multa praeter glan- quae campestres (30) 
dem ferant eaedem arbores quae siccaneae 
(10—13) 50 quae aquaticae 

20 cachrys (11) quae communes (31) 

coccum (12) divisio generum (32) 

agaricum (18) quibus folia non decidant. 

quarum arborum cortices in de rhododendro 
usu (14) 55 quibus non omnia folia cadant 

35 de scanduUs (15) quibus in locis nuUi arborum 

de pinu (16) (33) 

pinastro (17) de natura foliorum cadentium 

, picea^ abiete (18) (34) 

laricC; taeda (19) eo quibus foliorum varii colores. 

so taxo (20) populorum genera III 



2 natura E 12 XII D UZp.4d 26 pino F»adT^ 

34 coquatur DF*F*Eatj(/S)D. cogatur BdTJ. coatur F*. 
del. H 36 materia E T t? a. H{8) 38 IIII E t?. HI r 40 X II. v. 
V 2> UZp.49 44 VI D UZp. 50. lY rH 48. 49 quae cam- 
pestres quae siccaneae om.FB^E 56 In quibus a. quibus 
' nuUae lEREva.G 



P*FRBa] NAT. HIST. I (XVI) 61 

quorum foliorum figura mu- biferae. triferae (60) 
tetur (35) quae celerrime senescant 

quae folia verseotur omnibus so quae tardissime. 
annis (86) praecoces fructus. serotini 

5 foliorum e palmis cura et (51) 
usus (37) in quibus plura rerum genera 

foliorum mirabiiia (38) gignantur 

ordo naturae in satis (89) 85 crataegum (62) 
quae arbores numquam flo- differentiae arborum per cor- 

10 reant pora et ramos (63—56) 

de iuniperis (40) lotos sive faba Graeca (63) 

de conceptu arborum. de de ramis (54) 
germinatione. de partu (41) 40 cortice (56) 
quo ordine floreant (42) radicibus (66) 

16 de cornu. quo quaeque tem- arbores quae sponte resur- 
pore ferant (43) rexerint (67) 

anniferae. in triennium fe- quibus modis [sponte] nas- 
rentes (44) 45 cantur arbores (68) 

quae fructum non ferant naturae differentiae non 

so quae infelices existimentur omnia ubique generantis (68 

(45) —60) 

quae facillime perdant fru- ubi quae non nascantur (59) 
ctum aut florem (46) so de cupressis (60) 

quae ubique non ferant (47) nasci saepe ex terra quae 
n quo modo quaeque ferant (48) ante nata non sint (61) 
quibus fructus ante quam de hedera. genera eius XX 
folium nascatur (49) (62) 



1 fignrae mntentnr P^B'adT^ 16 quo qnaeque Tv. 

qnoque quo (quae B) PBEd. Quoque P\ Quo a 20 f slices 
B^Ea 24 quae — ferant om.'Kva.H \ ubique (= et ubi) FBa. 
tibi rJS. an potitM ubi quae, ut infra 49? 26 quo — ferant 
om.Pd*BBt;a.£r| Qu§a | quaeque DF* a d*Z). om.TH 27 folia 
nascantur dTH(J^) 30 tardius FB^E 31 praecoces — 

serotini om.va.S(J) 42 resurrexerunt FB. surrexerint a. 

-nmt B 44 tmcos pos. J coll. § 134 \ nascantur F* a t? (5). -cuntur 
rS 46 diiferentia F»Ba 47 ubique F»adTif. et ubi B. 
iTit ibi FE I generant B. -tur E. -tis. Qu§ ubiq; generantur a 

49 ubi F*dT£r. ut a. uel r 

4* 



52 C. PLmi SECVNDI [FTBEa 

smilax (63) so terediDum genera (80) 

de aquaticis (64—71) de materiis fabrilia (82) 

de calamis. harundinum de glutinanda materia (83) 

genera XXVIIl (64) de laminis sectilibus (84) 

h de sagittariis (65) et arbonim durantium vetustab 

scriptoriis (64) et s5 (85—89) 

iistulatoriis calamis (66) ab Africano priore sata 

de Orchomenia banindine in urbe Roma D annorum 

et aucupatoria et piscatoria arbor (85) 
10 (66) ab urbe condita arbores (86) 

de vinitoria harundine 4o vetustiores urbe in subur- 

de alno (67) banis (87) 

desalice. genera eius VIII (68) ab Agamemnone satae ar- 

quae praeter salicem ad- bores 
15 ligando utilia (69) a primo anno belli Troiani 

de scirpis^ candelis^ cannis^ 45 arbores 

tegulo (70) ab Hi appellatione arbores 

de sabucis^ de rubis (71) apud Troiam antiquiores 
de arborum sucis (72) bello Troiano (88) 

20 de natura materiarum (73) item Argis 
dearbor]buscaedendis(74.75) 50 ab Hercule satae 
de magnitudine arborum ab Apolline satae 

de materiis arcbitectonica arbor antiquior quam Athe- 

de sappino (76) nae (89) 

85 igniaria e ligno (77) quae genera arborum minume 

quae cariem non sentiant^ 55 durent (90) 
quae rimam (78) arbores ex eventu nobiles (91) 

historica de perpetuitate ma- quae sedem nascendi suam 
teriarum (79) non habeant (92) 

1 smillax a. smyll- F*. zmil- S 4 XXVH E^F^adT. 

XXXVIlE-. {numeramautl8aui33) 13 VIUBEt?. om.F. YilrJ 

14 adligandoD^r. BMi-'F^dTH.cfr.§176. -da a. ad ligandu 
D'ED. ...Uig- E 17 tegoliso P. -lis EE^J? 18 sambncifl 
E(?)tja.I> 20 de natura — 24 de sappino mutato orditie 

hahent dTH. an De magnitudine arborum post De sappino jpon^- 
dum? 2^ Bop^iDO^^. cfr.§ 193. 196. 61. sapinnoFE^B. sapino 
E'dTi; 25 alieno FE^ e alieno E 83 laminis BadTlT. 
• FE. lamnis F*^ 42—62 dist.U 



p*FBEa] NAT. fflST. I (XVI. xvn) 53 

quae in arboribus vivant et L. xvii continentvr 
in terra nasci non possint. galivarum arborum na- 
genera earum VHII ^^ t^rae. 

cassytas, hyphear, stelis, hip- arborum pretia mirabilia (i) 
5 popbaeston ^.g^jj uaiura ad arbores 

de visci et similium natura ^^^ partem caeli spectare 

(®^) vineae debeant (2) 

de visco faciendo (94) ^^ q^glis terra optima (S) 

Summa: res et historiae et j^ ^g^rae, qua Graeci, Bri- 
10 observationes MCXXXV tanniae et Galliae laetant, 

EX AVCTORIBVS generibus VIII (4) 

M. Varrone. Fetiale. Nigidio. ^^ cineris usu (5) 

Cornelio Nepote. Hygino. Ma- »5 de fimo (6) 

surio. Catone. Muciano. L.Pi- ^^^e sata uberiorem terram 
15 sone. Trogo. Calpurnio Basso, ^^(^i^ni, quae urant (7) 

Cremutio. SextioNigro.Corne- ^^^^ ™^^is fimo utendum(8) 

lioBoccho.Vitruvio.Graecino. ^^^^ ^^^^^ ^^^^^^^ ^^' 

40 rantur (9—21) 
EXTERNis semine nascentia (10) 

Alexandro polyhistore. He- quae numquam degenerent 
20 siodo. Theophrasto. Demo- (n; 
crito.Homero.Timaeomathe- plantis nascentia (12) 

matico. 46 avolsione nascentia et sur- 

"^ culo (13) 

2 non possint U.S. cfr.§244, possint H{J^errore)D 
3 eanun E'jff. eorum r{anre€te?). om.ATv 4 cassytas FE/* 
coU. Hesychii KacOrac. -ssitas £. -ssitias F*a. casthas d. cady- 
tas T(?)J3^ cum JB, qtii §244 sic e Theophr. {jpro castas IT) \ hi- 
phear a. by tear FB£ | Istelis FEE | hippophaeston d{7)H. 
-pbeston T. hypophacton (hi- a) F*a. -pacthon r. hie insenmt 
TUBci ina genera dTH et Stbelin (esth- d) hyppear (ypear d) dT. 
sthelis, hyphear SJ 10 CCCXXXV F»a. CXXXV Y^va.H. 
I/I/IC- S 28 nineae spectare E 31 terrae qua ego. -ra quae 
?BE. -ris qnas rH. -ra qua (qnam v) S \ Graeci Britanniae ego, 
gtaeciae (gretiae E) U.H. -cia coni. U. -ci /. Britannia v. cfr.§42 

32 laetantF'^FS/Sf. l&tantE. lectanta. iactantdTj?. amatt; 

33 generibns II. -ra H 39 ferant dTJT. cfr.ind.XIV(3} 
46 nascentia & ego. -ntia « dTfi". -ns a a. -ntur aF*. -ntur n 

-ntia D 



54 C. PLINI SECVNDI [FTBEa 

de seminariis. de transfe- vinearum ratio et arbustonim 
rendis seminariis (14) so (36. 36) 

de ulmis serendis (15) ne uvae ab animalibus in- 

de scrobibus (16) festentur (36) 

6 de intervallis arbonim (17) morbi arbonim (37) 
de umbra (18) prodigia ex arboribus (38) 

de stillicidiis (19) 85 medicinae arbonim (39—47) 

quae tarde crescant; quae quo modo rigandum (40) 
celeriter (20) mirabilia de riguis (41) 

10 propagine nascentia (21) de s^aripAatione (42) 

de insitione (22—26) quo modo circumforon- 

quo modo inventa sit (22) 40 dum 

genera insitionum (24) castratio arbonim (43) 

inoculatio (23) caprificatio (44) 

16 emplastratio (26) quae putationis (45) 

de vite inserenda (25) quae stercorationt^ vitia ar- 

ramo nascentia (27) 45 boribus (46) 

quae taleis et quo modo medicamenta (47) 
serantur (28) Summa: res et historiae et 

80 olearum cultura (29. 30) observationes MCCCLXXX 

operum surcularium per tem- 
pora anni digestio (30) 
de ablaqueandis et adcumu- ^^ avctoribvs 

landis (31) so Cornelio Nepote. Catone cen- 

ts de salicto (32) sorio. M. Varrone. Celso. 

harundineta (33) Vergilio. Hygino. Sasernis 

de ceteris ad perticas et palos patre et filio. Scrofa. Cal- 
caeduis (34) purnio Basso. Trogo. Aemilio 



10 nascentes FBEiSf. -tea sint a 13 inserendi FB^B 

va,H{S) 14 inocnlatio om,v, post 12 innenta sit pan. dTJJ(J'^ 

15. 16 de nite inserenda. emplastratio ^Tva.D 18 taleis 
TJ7. etalis d. talis II 21 Opemm surcularinm F^adTJ?. 

Qnorum snrculoram (sircnlarom B*. snlc- F. snrcanim B^) r 

38 scariphatione egocoU,§251, stercoratione ll.D. oin,v 
39 circumforandnm ego. -odiendum U.S. om.v 44 quae ster- 
oorationis ego coll. §258. om.U.D. de stercoratione dTv 
48 MCCCLXXX (om.MF*) UTS. -XXXI(Mmr(W.B«)r J?. DLXXXIt? 

50 censorio Bt;. -re r 



F*FBEa] NAT. HIST. I (xvn. xvm) 56 

Macro. Graecino. Columella, toma^ fecit. Aiisiandro qui 
Attico lulio. Fabiano. Mamilio de portentis scripsit 
Sura. Dessio Mundo. C. Epi- 
dio. L. Pisone. 

5 EXTERNI8 L. XVIII CONTINENTVR 

Hesiodo. Theophrasto. Aristo- so naturae frugum. 

tele. Democrito. Theopompo. antiquorum studium in agri- 

Hierone rege. Philometore cultura (l) 

rege. Attalo rege. Archelao quae prima Romae corona. 
10 rege. Archyta. Xenophonte. de spicea corona (2) 

Amphilocho Atheniense. Ana- 85 de iugero (3) 

xipoli Thasio. ApoUodoro quotiens et quibus tempo- 

Lemnio. Aristophane Milesio. ribus fiierit summa vilitas 

Antigono Cymaeo. Agathocle annonae (4) 
15 Chio. Apollonio Pergameno. qui inlustres de agricultura 

Bacchio Milesio. Bione So- 4o scripserint (6) 

lense. Chaerea Atheniense. quae observanda in agro pa- 

Cheresto item. Diodoro Prie- rando (6) 

neo. Dinone Colophonio. Epi- de villarum positione (7) 
so gene Rhodio. Euagone Thasio. praecepta antiquorum de agro 

Euphronio Athenaeo. Andro- 45 colendo (8) 

tione qui de agricultura genera frugum (9) 

scripsit. Aeschrione qui item, naturae per genera frumenti 

Lysimacho qui item. Dionysio (10—29) 
S5 qui Magonem transtulit Dio- de farre (11) 

phane qui ex Dionysio epi- 6o tritico (12) 



3 Dessio BBdZ). Desio r. Decio v. Dosino B. Dorseno 
T(?)a Doss- H. cfr.DKNp.4. an Dexio?J Epidico FBTva.J? 

9 Archelao rege om.JD. sed cfr.ind.XvIII 18 Cheresio 
y. -ecto V. -risto C, Ghaer- L. cfr.indd,XIV. XV \ Prieneo 
{-noe F) II. C. -naeo G. -nio v 19 Dinone B'D. DidoneFB^B. 
Diodone DF*a. Dione dT(?)t? 26 epitoma Z/.v(J"*). -men B. 
cfr,ind.VIII 27 scripsit Bd. om,rv 30 naturae frugum 
BdH(/). om.rS 31 studia a 34 de spicea (piscea B) 

corona 12. 6f. spicea dTJ7. om.t; S9dedeLva.H 40 scripse- 
nntB. praeceperint d^. om,rv{S) 47 lemma om.¥* | naturae 
JdTfif. -ra rH 



56 



C. PLINI SECVNDI 



[F*FB£a III 



hordeo (13—16. 18) 

polenta (14) 

j9tisana (16) 

trago (16) 
6 amylo (17) 

siligine^ similagine (20) 

arinca sive olyra 

semine sive zea (29) 

de reliquis in oriente gene- 
10 ribus (19) 

de pisturis (23) 

de sesima 

de erysimo sive irione 

de hormino (22) 
16 milio (24) 

panico (26) 

de fermentis (26) 

panis faciendi ratio et gene- 
ra (27) 
20 quando pistorum initium 

Romae (28) 
de leguminibus (30—33. 36) 

faba (30) 

ciceris genera (32) 
86 faseoli (88) 

pisum (31) 



de rapis (34) 
napis (36) 
lupino (36) 
sopabularia (37—43) 
vicia (37) 
ervum (38) 
silicia (39) 
secale sive asia (40) 
86 farrago (41) 

de ocino. ervilia (42) 
medica (43) 

de avena. morbi frugum (44) 
remedia (45) 
40 quid in quoque terrae gene- 
rum debeat seri (46) 
diversitas gentium in sationi- 

bus (47) 

vomerum genera (48) 

46 ratio arandi (49) 

de occando^ runcando, sa- 
riendo. de cratitione (60) 
de summa fertilitate soli (61) 
ratio saepius anno serendi 

60 idem arvum (62) 
stercoratio (53) 
seminum probatio (64) 



1 hordeo (or- B) II. D. add. oryza H , 3 ptisana d(?)B^ 
tisana F^aTcP. tysiiia S. tisina FS 8 zea sine Bemine dT. 
om.H 11 de pisturis II. J). jp08^ hormino ^on.dT^ 12 se- 
sama dTJ? 14 hormino d(?)^. orm- (-mioB) r 18 genera 
FBEt7(<S). origo F^adT^ 23 fabis a. faba. De lente. De 
piso dTJ7 26 faseoli TJ7. Fasse- B'. passiole (-lo d) F*ad. 
bassi- FE. Base- B^ 26 pisum om.dTJ?. De pisis a. add. 

Alibi Passalet pisenatim F*a 30 pabularia om.va,J. post 

84 asia pos.S 32 eruum F'dTv. her- a. herbum r. ezb- D 

35 farrago U.D. -go. cracca dT^ 36 ocimo S<r. ocymo 
dTJ?. cfr.§148. XVII 196.198 60 idem aruu DF*a(r7)D. 

idem am FS. item ami B. om.dTH 



F»FB£al 



NAT. fflST. I (xvin) 



57 



quantum ex quoque genere 
frumenti in iugero serendum 

(66) 80 

de temporibus serendi (66 

5 —61) 

digestio siderum in dies 
et notae terrestres renim 
in agro agendainim (67) ss 
quid quoque mense in agro 

10 fieri oporteat (62—74) 
de papavere (61) 
de faeno (67) 

causae sterilitatium et re- 
media (69. 70) 40 

15 de messibus (72) 

de frumento servando (73) ' 
de vindemia et autumni 
operibus (74) 
lunaris ratio (76) 45 

20 ventorum ratio (76) 
limitatio agrorum (77) 
prognostica (78—90) 
a sole (78) 
a luna (79) 50 

S5 stellis (80) 
tonitribus (81) 
Dubibus (82) 



nebulis (88) 

ignibus terrestribus (84) 

aquis (86) 

ab ipsis tempestatibus (86) 

ab anilAalibus aquatilibus 

a Yolucribus (87. 88) 

a quadrupedibus (88) 

Summa: res et historiae et 

observationes MMLX 

EX AVCTORIBVS 

Masurio Sabino. Cassio He- 
mina. Verrio Flacco. LPisone. 
Cornelio Celso. TurranioGra- 
cile. D. Silano. M. Varrone. 
Catone censorio. Scrofa. Sa- 
sernis patre et filio. Domitio 
Calvino. Hygino. Vergilio. Tro- 
go. Ovidio. Graecino. Colu- 
mella. Tuberone. L. Tarutio 
qui Graece de astris scripsit. 
Caesare dictatore qui item. 
Sergio Plauto. Sabino Fabiano. 
M. Cicerone. Calpurnio Basso. 
Ateio Capitone. Mamilio Sura. 
Attio qui Praxidicam scrip- 
sit. 



7 notae Z). noctae F. -te DF*a. noct S. -tes rv \ terrestres. 
De papauere dTSJ, om,v 9 et quid dTva.D 11 de pa- 
pauere om.dTva.D 18 sterilitatium F F». -turn rv \ et F» E a T. 
om.rH 26 De tonitrais a 32 ab aquatilibus BdT(?)^ 

34 q uadrup edibus II. D. -bus. ab herbis. a cibis dTH 
36 MDCCCVm (-Vim dT). Allbl MMLX F*adT 38 masurio 
F*2). mass- rv 40 Turanio a. Taur- E 46 Tarutio DF»dT Jff. 
-untie (Taur- B) r. Aruntio v 49 Plauto DF». Paulo rv. 

cfr.ind.IIet D KNp.5.6 62 Attio F*a/Sf. Attico FE. Accio 
Bd(?)H. Actio Tv \ Praxidica 0Ribheck{mu8.Ehen.l886p.631). 
-dioB F*. -dicas d. -dica rB. am.v \ scripsit om.Tva.8 



58 C. PLINI SECVNDI [P*f»E8 

EXTEBNis sigene. Hipparcho. Arato. 

Hesiodo. Theophrasto. Aristo- Zoroastre. Archibio. 

tele. Democrito. Hierone rege. 

Philometore reee. Attalo rege. 

6 Archelao rege. Arch^. Xeno- ~ ^- «^ continentvb 
phonte.AmphilochoAthenaeo. lini natura et miracula(i — 6) 
Anaxipoli Thasio. Apollodoro genera eius excellentia XVII 
Lemnio. Aristophane Milesio. (2) 
Antigono Cymaeo. Agathocle quo modo seratur et perfi- 

10 Chio. Apollonio Pergameno. 85 ciatur (8) 
Aristandro Athenaeo. Bacchio quando primum in theatris 
Milesio. Bione Solense. Chae- vela (6) 
reaAtheniense.Cherestoitem. de sparti natura (7 — 9) 
Diodoro Prieneo. Dinone Co- quo modo perficiatur (8) 

15 lophonio. Epigene Bhodio. 4o quando primum usus eius (9) 
Euagone Tliasio. Euphronio de eriophoro bulbo (lo) 
Athenaeo. Androtione qui de quae sine radice nascantur 
agricultura scripsit. Aeschri- et vivant 
one qui item. Lysimacho qui quae nascantur et seri non 

80 item. Dionysio qui Magonem 46 possint (11) 
transtulit. Diophane qui ex misy, iton^ geranion (12) 
Dionysio epitoma^ fecit. Tha- de tuberibus (18) 
lete. Eudoxo. Philippe. Cal- pezicae (14) 
/ippo. Dositheo. Parmenisco. de laserpicio et lasere 

85 Metone. Critone. Oenopide. 50 maspetum. magydaris (16. 16) 
Conone. Euctemone. Harpalo. de rubia (17) 
Hecataeo. Anaximandro. So- de radicula (18) 






8 Aristophane Milesio. Apollodoro Lemnio FSBdTva.Z) 

9 Gymeo a. mycaeo P. mic- SE 13 Ghaeresto F. -risto 
B(?)6? 14 Prienaeo B(?)X | Dinone Dr*i>. DienoP. Dione rt; 

18 scripsit om.Ea 22 epitoma ll.v{J^, -men B. cfr.ind. 
VIII 23 Callippo Ba8.{Brtmnp.29). Call- ll.v(B.) 26 Me- 
tone H. Metio- F». Melito- rv 26 Conone DF*d (5rMnn)J>. 
Oenone FSa. ..mone B. Zenone Tv 32 XYII D UZp.bT. 

om.T\ XXVn (-VIII F) r 34 et BD. om.r. qno modo dTv 

40 primu F*aT. -mn in r. -us d(?)J9' 46 misn FBB. 

Oisn a 



F*FBEa] NAT. fflST. I (XVIIL XIX) 59 

hortorum gratia (19. 20) morbi hortensiorum (67) 

digestio terra enascentium remedia (68. 69) 
praeter firuges et frutices (21) t5 quilms modis formicae ne- 
natura et genera et historiae centur 
5 nascentium in hortis renim contra urucas remedia, con- 
X (22—37) tra culices 

de omnium earum radicibus, quibus salsae aquae prosint. 
floribus, foliis so ratio rigandi hortos (60) 

quibus hortensiorum folia de sucis et saporibus horten- 
10 cadant (81) siorum 

quote quaeque die nascan- de piperitide et libanotide 
tur (36) et zmyrnto (61. 62) 

seminum natura. quo modo 85 Summa: res et historiae et 
quaeque serantur (86) observationes MCXLIIII 

15 quorum singula genera, quo- 
rum plura sint (87) ^^ avctoribvs 
natura et genera et historiae Maccio Plauto. M. Varrone. 
ad condimenta in horto D. Silano. Catone censorio. 
satarumrerumXXIlI(88— 66) 40 Hygino. Vergilio. Muciano. 
so lacrima sua nascens (48) Celso. Columella. Calpurnio 
ferulacea genera nil Basso. Mamilio Sura. Sabinso 
camiabis (66) Tirone. Licinio Macro. Q. Bir- 



1 genera Ea. cora va.H 2 terra enascentium /. terrae 
(-rre a. -rra F*) nasc- ll.v 4 naturae FBS 6X2) UZ 

p. 57. JXll.v 9 quibus F*adT^. quaecius F. quae citinsBS 

18 seminum — serantur om.'R | quo modo quaeque (quo- 
qne F*. die culd.'Ba,) serantur II. D. post 10 cadant j>on.dT /S. 
om./ 17 natura — historiae ll.v, om.D 18 ad condimenta 
^v{D). om,dTH 20 lacrima sua coni.J*. -mas FBS. -ma 
DF*aI). -m§ d. om.Tt? | nMceim ego coU.ind. XXI {11) et XIX 
^^2. XXI 24. nascentesd. -tiaDF*aZ). -scunturFB. -scanturE. 
<MA.Tp 22 cannabis H. de ca- ZZ 27 uricas F*. erucas 

^^va.S{J) I remediumFEaT 34 zmyrnio S. -naF*. zmimeo 
^- -na d. smymio H. -na BE. myr- F. smir- a 36 M om. 

^'a 38 M. Accio F*Bd^. M. auctio a. Maucio F. Maucci- 
cio S. cfr.ind.XIV 39 D. Silano om. FBBd 42 Sabinio D 
^Np.5. -no U,v 43 Aemilio Macro Unger (deVcdgio Bufo 
P'^lt), prob. Brunnp.31 \ birrio K.D. himo codd.JS. hirtio 
^^)f>.cfr.D KNp.3 



60 C. PLINI SECVNDI [f*fbe» 

rio. Fibio Rufino. Caesennio colocynthide XIII (8) 
qui KTiTTOupiKCi scfipsit. Ca- rapis Villi (9) 
stritio item. Firmo item. Po- rapo silvestri I (lO) 
tito item. napis sive bunio sive buni- 

86 ade V (11) 

„ ^ ^, , ^ raphano sativo XLin (13) 

Herodoto.Theophrasto.Demo- armoracia I (12) 

crito. Aristomacho. Menandro pastinaca 

qui pioxpncxa scripsit. Ana- hibisco sive piistolochia sive 

^"^^' 80 molocbe agria XI (14) 

staphylino sive pastinaca er- 
ratica XXII (16) 

10 L. XX CONTINENTVR ^^^^^^^ j (.^^ 

medicinae ex ns quae in sisere XI (17) 
hortis seruntur. ss sile XII (18) 

cucumere silvestri XXVI (2) inula XI (19) 
elaterio XXVII (3) caepa XXVII (20) 

15 anguino cucumere sive er- porro sectivo XXXII (21) 
ratico V (4) porro capitate XXXVnil (22) 

cucumere sativo Villi (6) 4o alio LXI (23) 
pepone XI (6) lactuca XLII 

cucurbita sihestri sompho caprina IIII (24) 

20 I (7) caesapo I 



1 Bibio II I Rutino F*. Rufo BT(?)G^. cfr.ind.XIV 
3 Firmio Ba | Potito DF»aZ>. Pitio FBEd. Peritio B»(?). Petreio 
TL. -richo H, cfr.D KNp.7 8 biocherasta (-car- a) FEE a. 
-creta F*d. -crea va.B 13 cucumere siluestri B*v. -res -tres r | 
XX B* 14 XXVI B»_ 17 cucumere satiuo H. om.'B,\ -res 
-uos r 19 eiluestri (svri) ego. XVI B». XVII rv. slue DcumU 

21 XIII ego. X H. X alibi XIH (XH B». XVI F*a) II 
26 raphano satiuo om.B*. -auis dTiSf | 11 alibi XLIU II. similiter 
in hoc et seqq. libris fere semper gemini numeri scripti sunty qiios 
hie omnes apponere longum est. item B* suis numeris saepe differt 
a ceteris 27 armoracia e B'^d. -atiae r 28 pastinaca ego 
coll. §^9. -ca V H. -ca V alibi 11 (duo a) II 29 plistolocia Fa 
dT. pist- (-chia H) BH. phistolocaea B 32 XX B». an XXV? 

33 gingidio H. -dion BdT. gigg- r | I om.VBdTH 
36 Xn a. om.B*. an IX? 37 caepae FBE. cepe F^ -pe aT. 
caeDis d{?)H 41 XXXIV B» 



p*FBEa] NAT. HIST. I (xrx. xx) 61 

isati I apio XVII (44) 

lactuca silvatica VII (26) apiastro sive melissophyllo 

hieracia XVII (26) 25 (46) 

beta XXini (27) olusatro sive hipposelino XI 

5 limonio sive neuroide IIII (28) or^oselirio II. hel^oselino I 
intubo quae ambubaia IIII (29) (46) 

cichorio sive chresto sive petroselino I. buseiino I (47) 
pancratio XII (30) so ocimo XXVHI (48) 

hedypnoide IIII (31) eruca XII (49) 

10 seris generibus II mediciiiae nasturcio XLII (50) 
VII (32) rata LXXXUn (61) 

brassica LXXXVII (33) mentastro XX (62) 

cyma (36) ss menta XLI (68) 

brassica silvestri XXVII (86) puleio XXV (64) 

islapsana I (37) puleio silvestri XVIIII (66) 

marina brassica I (38) nepeta Villi (66) 

scilla XXIin (39) cumino XVI 

bulbis XXX (40) 40 cumino silvestri XXVI (67) 

buUnne I. bulbo vomitorio (41) ami X (68) 

soasparago sativo XVII (42) cappari XVIII (69) 

cornida sive ormino sive Li- ligustico sive panace III (60) 
byco XXini (43) cunila bubula V (61) 

1 issati r*FEd. -api B* | I JBT. XXI B». I aHbi XX r 
6 nn r*E»a. in. rH 6 quae ambubaia E*(?)2>. quae am- 
bula /. om,r \ JR dTS 8* pancratio J. -tio quae ambubaia 
(ambob- BE a. ambubai X B». -uba d. -ulia F». -ubula T. am- 
bula S) rH 10 sens — VII ow.B^ | gen. Fr»B*aJ. genera 
K*EH I II B UZp. 61, ni (tis B») IIH. cfr.§76 12 LXXX B* 

14 XXXVn (-Vm r*a) aKbl XXVn r*B«mwara.a. om.B» 

17 xxm aUbi xxim II xxni h is xxx h. xxx. 

Bulbis (-bi B) eiluestres (-tribus a) ZZ 19 bulbine dT^. 

-bone II 20 satiuo om.^TH{J) \ XVII F*ai>. XVI B*. om.rH 

27 oreoselino H. orto- F»BB*a. orito- F. horfco- EdT. * 
ortho- S I helioselino F^B^adTS'. bio- r. add. oreoselino (-num 
FE) I BFE. oleo- r»a 30 XXVHI ego. XXXVIII B*. XXXV H. 
-y alibi XXXVIII r 31 XH B*5. XU (XI FEfl) aUbi XXH r 

32 nasturtio Bd(?)t? 86 pulegio aTt;a. 8 37 XVIIII B» 
-m FEaff. -II rS 39 XVI B». XLVUI Y^H. -VHI aUbi 

XLm r 40 XXVI II. H, -VH dTX XXII B* 41 ami II. J. 
ammi H. om.v 42 XHII B*. an XVI? 43 HI B*. WlrH 



62 C. PLINI SECVNDI [F«FBEa 

cunila galllnacea sive origano (75) 
V (62) 80 papavere albo 11 

cunilagine VIII (63) papavere nigro VIII 

cunila moUi II de sopore. de opio. contra 

6 libanotide II (64) potiones quas dvuibuvouc et 

cunila sativa III XriHiTrupeTOuc et TreTrxiKdc 

cunila montana VII (65) n et KoiXiaKOic vocant 
piperitide sive* siliquastro papavere silvestri II. meconio 

V (66) (76) 

10 origano oniti sive prasioVI (67) papavere rho^a II (77) 
tragorigano Villi (68) papavere ceratiti sive glaucio 

origano Heraclio^genert/m III; 80 sive paralio V (78) 
medicinae XXX (69) papavere Heraclio sive aphro- 

lepidio in (70) Ae II. bid Kiwbuaiv (79) 

15 git sive melanthio XXIII (71) papavere tithymalo sive pa- 
aneso sive aniceto LXI (72. 73) ralio III 
aneto Villi (74) ss quo modo sucus herbarum 

sacopenio sive sagapeno XIII colligendus (80) 



3 Vin II H.anm? 4. 5 H (bis) B». lU (bis) rH 6 IH ». IT. 
an n? 10 V dTJ" 12 origano omATJ coll. §177 | genenim 
ego. -ra E(?) jff. g. F. gen. F* j; om.r \ Villi E a 18 XXVIIII E*. 
an XXXni? 14 I a. an V? 15 XXXIU B. an XXHE? 

16 sine II H. mi E* | an LXVIV 17 anetho H. 

18 Bocopemo FEa. scop- E | XTTT II. H. an Xim? add. Epopa- 
nace albo ni FBEad\ (cfr. opopanace ^^^4) 20 II 6^o. Ill H. 
in alibi n II 24 pepticas T^H. pat- B*. rept- r 26 papa- 
uere siluestri n ego. -tri in II. om.ATH \ meconio B*. -nio 
(-nte F*. Neconte a,) I rH 28 rhoea H. rhyas B». rbias F*. 
rias a. roas B\ raas r 29 papauere H. -er II. add. silnestre 
dT. -tri fi" I ceratiti JBT. -titis r»B». -tis B. cerraticisFE. err- a. 
ceratytide d. -atixun T | glaucio H. -ion (-um a) K 30 paralio 
H. -limn 11 | V ego. VI dJBT. X T. VI alibi m r 31 papa- 
uere air. -er r. add. siluestre dT. -ri H \ Heraclio H. -ium II i 
Qiphrode ego coll. §J^07. affrodi a. aprhody F*. aprotiE. -rot. FB. 
aphron dT. -ro H 32 II ego. UH II. H. om. dT | diacodion 
FBJ?. -conion E. acodyon F*. -dion a. dicadyon d. -dion T 

33 papauere J. -eri F. -er rH \ tithymalo Jl -Ion dT. 
-limi vel -llum II \ paralio J. -lium H. -Ilium B. pharalium F. 
_niSinn ■■;. -clium F*a. artalion (-th- d) dT 35 lemma om.dT 
26 meconio pos. Brot, post 21 nigro VIII v 



P»FBEa] NAT. HIST. I (XX) 63 

porcUaca XLV. pepli XLV (81) adarca XLVIII (88) 
coriandro XXI (82) marnibio sive prasio sive 

atriplice Xim (83) so linostropho sive philopaede 

malva malope XLVI sive philochare XXVIIII (89) 

smalva malache I serpyllo XVIII (90) 

malva althaea sive plistolocAia sisymbrio sive Thymbraeo 

xvira f84) xra (91) 

lapatho silvesiri sive oxalide 85 lini semine XXVII (92) 
sive lapatho canterino sive blito VI (98) 

10 mmice I meo Athamantico sive Atha- 

oxylapatho VII manico VII (94) 

hydrolapatho II feniculo XXIII (96) 

hippolapatho VI (85) so hippomarat^o sive myrsineo 

lapatho sativo XXI V (96) 

isbulapatho I (86) cannabi VII (97) 

sinapi^genenz/Tiin^medicinae ferula VIII (98) 
XLVIII (87) carduo sive scolymo VI (99) 



1 portulaca Ava.H \ XLY. pepli XLV ego. XLV (XLII F*a)' 
Leptis XLY alibi peplis (plebis a. pephlim dT) II. quae et peplis 
XXV (XLV Brot) H 2 coriandnim r*a 3 atriplice dTJ?. 
-plex II I Xin E Brot. 4 XLVI B». XIH (XVI F-a) alibi XLH 
(XLV a) r. XIII B 6 plistolochia /. -cia EdTff. -ci§ F. 

-ofocia av phlistolacia B. phisto- r 7 XVUE ego, XIII B». 
LVm F». LVim rH 8 oxallide F*a. pallida r. om.va.H 

9 cantherino dTJBT. om.v 10 I dTH. om.ll. an VI? 
11 oxylapatbo (oxi- a) II. v. om, hie etpost hippolapatho pon. dTlT I 

vn ego. nn aUM vn (iin fb) ii iin h 12 n 11 h. an vi? 

13 VI IIH, an VE? 14 XXI II H. XXIH dT. an XVE 

16 generom ego, gen. a/, -nera rH ] IIH a 17 XLVIII 

FBE. Hiini F*a^. -Iin alibi XLVII dT 18 XLVH BdT 

22 XVm F»EdTJ3'(iS). -JBI r Brot an XVE? 24 XIEB». 

XXm (XXXB a) alibi XIE r. XXEl dT^ 26 XXVE B,\ 

XXX rH. an XXVIE? 26 an V? 27 meo athamantico 

(ada- dT) dTJ?. meotha-F. miotha-B. Macota-a. Machotha-F*. 

Athamantico XXU. Miotha- E. om.v \ sine athamanico II. sine 

abath- dT. om.v 28 VE F»E JET. VE. Athamantico (athra- dT) 

XXII r. om. V 29 XXIE a. om. B \ XXE rH 30 hippomaratho 

^ coll. §255. 258. -to U. -thro if | myrsineo H. -eum dT. myr- 

aeneo F. mirs- BB»a. mys- E. mis- F* 31 V II. H. IE B». 

anim? 82 VE B». VIE F»FBdT. VEErjff 33 an VIEI? 



64 C. PLmi SECVNDI [P*FREa(aP.82V) 

theriacae coupositio (100) Epicharmo. Damione. Dalione. 

Summa: medicinae et hisio- Sosimene. Tlepolemo. Me- 
riae et observationes MDCVI trodoro. Soione. Lyco. Olym- 

piade Thebana. Philino. Pe- 
EX AUCTORIBVS 3^, tricho. Miccione. Glaucia. 

6 Catoiie censorio. M. Varrone. Xenocrate. 

Pompeio Lenaeo. C. Valgio. 

Hygino. Sextio Nigro qui 

Graece scripsit. lulio Basso L. xxi CONTINENTVB 

qui item. Celso. Antonio ^^^^^^^ fi^^^^ et coro- 

^«^^^*^^^- namentorum. 

EXTERNis 35 j^ stfophiolis. serta (2) 

Democrito. Theophrasto. Or- qui invenerint miscere flores. 

pheo. Menandro qui pi6xpTi- quando primum corollae ap- 

CTtt scripsit. Pythagora. Ni- pellatae et quare (3) 
15 candro. quis primus coronas foliis ar- 

MEDiciS Hippocrate. Chry- 40 genteis et aureis dederit 

sippo. Diode. Oph/one. He- quare corollaria dicta, de 
'raclide. Hicesio. Dionysio. lemniscis. quis primus cae- 

Apollodoro Citiense. Apollo- laverit eos (4) 
20 doro Tarentino. Praxagora. quantus honor coronarum 

Plistonico. Medio. Dieuche. 45 apud antiquos fuerit (5) 

Cleophanto. Philistione. As- severitas antiquonim in co- 

clepiade. Crateua. Petronio ronis (6) 

Diodoto. lolla. Erasistato. quern floribus honoraverit 
86 Diagora. Andrea. Mneside. populus Romanus (7) 



2 medicinae ll.v{D). res dTlT 3 MDCVI B5. MCVI 

(-Vn r. -V dT) alibi MDCVI FBdT. DCLX aUbi DCVI r»a. 
MCVn Brot MDCLX H. -CVH v 14 Nicandro om.T*t^H 

16 Hippocrate S. om.B,^. Nicandro. Hipp- rt?. Hipp- Nic- fl" 

17 Ophione va.B (D cum Brunnio p.36). Ophlone FBEdT. 
Oplone r. Opione B. Ophelione H 29 Petricho r*B»dTir. 
-chio a. -iclo B. -iclio r. -idio v. -treio L 30 Miccione FB 
E dT (J5runn)D. -ctionerv. -ctoneB"! ClauciaFB. -udiaEt^a.^. 
Gauecia F». -eua a 39 prfmus JS. -urn U.v{S) \ coronam 

'^(S). -na FB 42 primus ego. -mn II, H. om.v 

"•. pluribus E* | honorauerit F'FBdT. corona- (VE?) ^ 



v... 



vi»FBE] NAT. mST. I (XXI) 65 

paciiles coronae combretum (16) med. I (77) 

de sutilibus coronis as crocum (17). med. XX (81) 

de nardinis. de Sericis (8) ubi optimi flores. qui flores 
Cleopatrae reginae factum in Troianis temporibus in usu 
6 coronis (9) (17) 

de rose. gen. eius XII (lO). de natura odorum (18) 
med. XXXn (78) 8o iris (19). med. XLI (83) 

lili gen. Ill (11). med. XXI saliunca (20) med. 11 (88) 
(74) polium sive teuthiion (21) 

10 lacrima sua nascens (il) med. XVIII (84) 

narcissi gen. HI (12). med. qui flos alium colorem mane 
XVI (76) 35 habeat, alium meridie, alium 

quorum semen tinguatur^ ut sole occidente (2i) 
infecta nascantur (18) vestium aemuiatio cum flo- 

i5quem ad modum quae- ribus (22) 
que nascantur, serantur^ amarantus (28) 
colantur sub singulis 4o cyanus (24). med. II (84) 
generibus (14 — 87) holochrysos (24) med. HI (86) 

yiolae colores III (14). med. petilium. bellio (26) 

ioXVn (76) chrysocomesivechrysiti8(26). 

luteae gen. V (14) med. X (76) med. VI (86). 
caltha. regius flos (16) 46 quifruticesflorecoronent(27) 
baccar (16). med. XVII (77) qui folio (28). 



3 siricis S. syr- F. siritis F*^ 4 in coronis om. FB£ 

6 de rosa in coronis V'R^'Eva.H 7 XXXn 8. om.'E^H. 
XXXn (XXTTl VdT) alibi XXXIIH r 8 XXI F»FBETjff. 

XVI Vd. XXm J 10 lacrima sua nascens cod. Sdlm, cfr,§24. 
-mas nascens F*. -ma nascens B^T 2). -manscens B^S. -mascensF. 
om.VdJ? 11 medicinae XVI om.YdH. an XIV? 20 XVIII 
FE» in war^. om.^^Brot. XXVEI H 21 V U.H. Ul D UZ 
p. 64 22 caltha ego. de caltha iiTH{J). de acalta r. ia. 

caltha S cum Sdlm, 23 baccar ILJ^. coll. §29. 132, -cchar 8. 
de bacchare dTt;. {item saepius de proem. dTv) 24 cobretum 
VFB. combetrom B. cob- F*. {add. de asaro dTfl) 27 in 

HSU om.Et7a.e7' 81 11 H.8. III tTH{J) 82 teuthrion Y H. 
-trion F*dT. theutrium FB. -tru E. -thrium B 33 XVIII 

FBXS. -mi rH(J). errore add. genera V {recte H) 8 34 qui 
— occidente (cad- B) ll,D. om.v 42 bellium F»FB. bdellium 
— S. (de)beUio dTH 

PlJSX HAT. HIST. I. 6 



66 C. PLINI SECVNDI [vf-pbb 

melofAruin.spiraea.origanum. . (35). med. X/ (93) 
cneorum sive casia^ gen. II. nyctegreton sive chenamyche 
melissophyllum sive melit- ss sive nyctalops (36) 
/aena (29). med. XXI (86) quo ordine iemponim (lores 
6 melilotos quae sertula Cam- nascantur (88. 39) 
pana (29. 37). med. XIII (87) anemone coronaria sive phre- 
trifoli gen. Ill (30). med. IIII nion (88) med. X (94) 
(88). myophonum (30) so oenanthe herba (38) med. VI 

thymi genera II (81). med. (96). melanium. heliochrysos 
10 XXXin (89). flore nascentia, (38) med. XI (96) 
non semine (31) lychnis (39). med. VII (98) 

conyza (32) gladiolus, hyacinthus (38) 

lovis flos. hemerocalles (88). ss med. VIII (97) 
med. ini (90) tiphyon. pothi gen. H. or- 

is Helenium (33) med. V (91) sinae gen. II (39) 
phlox, quae ramis et folio vicapervica sive chamae- 
odoraia (38) . daphne (39) med. mi (99) 

habrotonum (34). med. XXII 40 quae semper vireat herba (39) 
(92). Adonium. genera II ipsa quam longa cuique vita flo- 
so se propaganda (34) rum (40) 

leucanthemum(34) med.I(93) quae propter apes serenda 
amaract/m sive sampsuchum inter flores. cerintha (41) 



1 origanuin H. triga- dT. thrica- BE*, trica- r 3 meli- 
tena FBE. -tina YF'd 4 XXII B 5 Campana S^. -na 
Bine melilotum rD 6 med. XII B. om.'&va.D 7 med. 

— 9 gen. II ow.B 9 H D UZp,66n.L HI 11 H 

10 XXXmi ego. XXVUH VF'dTj?. -IH rS 12 conyza ow. 
VFBB 16 an VI? 16 folia E. -His J, cfr,§59 18 abro- 
tannm BE. -tonnm H 19 dist.ego 22 amaracimi ego. -ci gen. 

11 U.H I sine sampsuchnm om.M 23 XI ego. LX S. IX JE. 
LX alibi Villi (VIII FB) r 24_cenamiche VF*d. gena- FB. 
genemycbe E 28 frenion FE. pnion B. eremion r. om.H 

30 an V? 31 melaninm ego coll. §65. meliantom d. -titun T. 
melant- F*. -tbinm rH. add. med. XI U.H. del. J*, hue trans- 
lata e sqq. ratus. cfr. ind. XXII {26). XX {71) \ hellocryBOS F. 
-crises BE. elicrysos d. melichr- V F» 33 lychinis FBE. lich- F*. 
ante tiphyon pon.dTH 36 tiphyion T. -phion F. thiph- KB. 
tith- r I orsine F»FT. an orsini? cfr. §67 88 nincapeminca 
^va.J\ cfr. §68.172 41 flomm nita tTH{D) 



vp*FBB] NAT. fflST I (XXI) 6T 

de pabulo apium. de morbis pastinaca pratensis. lupus 
earum et remediis (42. 4S) salictarius (60) 
de venenaio melle et reme- colocasia (51). med. II (102> 
diis eius (44) anthalium (62) 

5 de melle insano (45) » ant/r^llium8iveaat/ryUum(62> 

de melle quod muscae non med. VI (108) 
attingunt (46) oetum. quae radices nihil 

de alvariis. de alvis et cura supra terram gignant: ara- 
earum (47) chidne, aracos (52) 

10 si famem apes sentiant (48) so candryala. hypochoeris. cau- 
de cera facienda calls, enthryscum. scandix^ 

quae optima eius genera eadem tragopogon. partbe- 

de cera Pnnica (49) nium si?e leucantbes sive 

sponte nascentium her- amaracum sive per^icium sive 

15 barum in qulbuscumque ss muralis (62) med. VIII (104) 
gentibus usus^ naturae, trychnum sive strychnum sive 
miracula (60 — 108) Aalicacabum sive calAas sive 

fraga. tamnum. dorycnion sive manicon sive 

ruscum (60) med. IIII (100) pentton sive neuras sive mo- 

JO batis gen. II (50) med. 11 (lOl) 4o rio sive moly (52) med. Ill (106) 

1 apum VdT 8 alueariis Y*'R'Eva,D \ alneis V 

9 eaTTun VF*dT. eor- rv 15 qmbnsque Vr*dTJff(J"*) 

20 battis PBd 23 post med. II add. de cichorio dTjSf. cicho- 
riTiin H. om. D. cfr. ind. XX{30) 24 anthialium FB. anthya- E. 
antia- F*. antya- d 25 anthyllium ego coll. §175. sine anti- 
ceUinm (antec- dT. anticenBimn B) U.S. oin. H \ antylliun BEdT. 
-tillum r 26 an YII ? 27 quae — gignant om. H 28 super 
y 7*B I arachidne ego. -na H, archenide (-chaen- F) II 29 ara- 
cos dH. -chos YF^T. abacbos r 30 candriala BET. ebon- 
diylla B§89 \ hypochoeris H. -prochroris B. -pochoris r 
81 enthryscnm Bd. -thyrscum VF*. -thriscum FT. -tristum E. 
anthriscum {B)H 32 eadem U.S. om.H. come eadem coni.tP 
coU.§89 I traseopocon FE. thra- B. om.H 34 amaracum ego 
eoU.§163. -cus S. amanacum (-cus E. -dis B) II. om.H \ per- 
dicimn Se§176. pelleuchion (peleu- B) FBE. -eution VF'. cali- 
tha dT. om.H 34 sine muralis — 38 manicon om. FB^E^ 

37 halicacabum S. all- B^ alii- VF*dT | calliase^o. -ada/Se 
Bi09c.1V 72. calittisB*. calithaF*dT/.ow.V. {item § 177 scriben- 
dum erit callian) 38 manicon S. mari- VF'dT 39 perithon 
(par-V F*) n 40 molym T. -lim F» d. -lion V. -lin r | HI ego. VIII U. S 

5* 



€8 C. PLINI SECVNDI [VPtbe 

corchonis (52) med. VI (106) caules: coronopus. anchusa. 
aphace. ac^ynops. epipetron. anthemis. phylianthes. 
quae numquam floreat^ quae 35 crepis. lotos (69) 
semper (62) differentiae herbarum 

^ cneci gen. Ill (58). med. Ill (107) per f 1 i a : 
aculeati generis herbae quibus folia non cadant 
(54 — 58) quae particulatim floreant (60) 

erynge. glycyrriza (54) so heliotropium; adiantum, her- 

tribulus (54. 58) bae quarum medicinae se- 

10 anonis (58) quenti libro (29. So) dicentur 

pheos sive stoebe. hippo- (60) 
phaes (64) spicatarum genera: 

urticae gen. IIII. lamium. 35 stan^qps. alopecuros. stele- 
scorpio (55) pht/ros sive ortyx sive plan- 

ts acorna.leucacanthos.chalceos. tago. ^Aryallis (61) 
cnecos. polyacanthos. onopy- perdicium. ornithogale (62) 
a:os.helxine.scolymos.chamae- post annum nascentes 
leon. tetralix. atractylis sive 40 a summo florentes, item ab 
phonos.acanthicemastiche(66) imo (68) 
20 cactos. [tenica^ pappum^ as- lappa herba quae intra se 
calia] (57) parit. Opuntia e folio radicem 

herbarum genera per faciens (64) 

1 on V ? 2 achynops ego e § 89. acy nops d. -pis B. -pes R H 
piretron ESS 3 floreat ego. -ant II. H. cfr.§89extr. 5 cneci 
H. Neci B. gne- FE. greci r | gen. Ill ego coll. §90. gen. Iin 
VF*dTfl^ geniu r \ med. VII F*. ow.Vd 10 anosis F». ono- 
nis d(?)J5r. cfr.§91.98 13 VI E. Ill FB 15 acoma II Z>. 
carduuB, acoma JS \ chalceos cnecos He §94. -cionecos F. -ecus 
VB. -etusE. calchionecosF'd 16 onopyxos J?, -phycos dTJ"-. 
-pliygos Vr». -phrycos r 17 elxine T. helsine r 18 tetra- 
lix T(?)J7. petralis FBEd. -rus r \ atractylis Salm. om.ll.v | slue 
phonos ego hue posui, post acoma pon.ll.H, cfr.§95 20 cactos 
ego. -tuB 8. ectacos (-cus VTd. -ens sine J3) cactus II. H. de mendo 
cfr.§97 Et cactos quoque | uncos ego posui. tenica (fen- T) II. 
ptemix He§97. -ica S. temica J* \ pappum (-ptum F») alibi 
tappum (ra- B) II. pappus H. -um S 24 phylianthes B(?) H. 
philanthus E. phyllantus (py-FF*) r. cfr.§99 35 stanyopa iS. 
-opos H. -ntoDB FE. -niobs r \ stelephuros H. stelophiros T. 
stellepyros VF*. stello- FBd. sello- E 87 thryallis He§10t, 

T%Trra1{a "R. -alHs (pai- B) T 



VF»FKiri NAT. fflST. I (rxi) 69 

iasine. chondrylla. picris. vocant IIII (80) 

quae toto anno floreant (66) [Syrium] crocomagma/ med. 

quibus fios ante quam caules II (82) 

exeant; quibus caulis ante pesoluta. med. I (108) 

5 quam flos. quae ter floreat(66) ss Graecorum nominum in pon- 
cypiros (67) med. Vni (69). deribus et mensuris inter- 
thesium (67). pretatio (109) ' 

asphodelus sive /^astula regia. Sunmia: medicinae et histo- 
antbericus sive albucum (68) riaeetobservationesDCCXXX 

loiunci gen. VI. med. IIII (69) 
cypenis. med. Xffll «> ex avctoribvs 

cyperis Catone censorio. M. Varrone. 

cypira (70) Masurio. Antiate. Caepione. 

^oloschoenos (71) FJ?stino. Vibio Ruiino. Hy- 

15 med. ex iunco odorato sive gino. Pomponio Mela. Pom- 
teuchite X (72) ss peio Lenaeo. Cornelio Celso. 
med. ex asaro VIII (78) Calpumio Basso. ^.Va/gio. Li- 
med, ex Gallico nardo VIII cinio Macro. Sextio Nigro qui 
(79) Graece scripsit. lulio Basso 

so med. ex herba quam phun qui item. Antonio Castore. 

1 iasine ego. las- II. iasione TtH \ chondrylla ego e§105. 
cond- H, chryndilla dT. chrin- F*. crin- V. cyndnlla r \ picris H. 
pigris U 1.2 dist. ego \ floreant II. -ret dT^. cfr.§69 cum §105 

8 flos U.D, flos exeat dT^ 6 quater FB. quae B | flo- 
reat TLJ^coU.§106. -ant rv 8 astula II 9 slue albucum 
U.S. del.H, add. Amuletum B. -turn, asian FE. -turn asian alibi 
oispant (oistant F*) r, pistana v {efr.§111.112), del.H 11 an 
Xin? I cyperos T. -rus Bd 18 cypira YEH. -pera r 

14 holoBcboenos H. olyscbenos (olis- Z) II 16 teuchite H. 

then- VF». -cite T. thecite Bd. tetite F. thetitae £ | a» IX? 

17 medicinae ex asaro Vlil om.dT. an VII? 18 an YD.? 

20 phun cT* coll. §136. XII 45. phyri B. phin E dT. uin F. fin r. 
phu H 22 uncos ego posui. Syrium U.H. oiw.d'T. an ex 

croco collyrium? cfr. § 138 extr. syrium, lilii sucus, commemora- 
^w §127 I post med. n add. Bolete (-to B. ow. d*T) acenos 
tted. II K. del.v 24 pesoluta tS. pers- v. pesolui (re- VF*) r 

82 Caepione YTS^H. Caeli- FEd. Celi- BT. C. Helio v 
38 Vestino v. Crist- B. cryst- F. Chyst- B^ Chryst- B«. Cri- 
spinor | Vlpio F BE d tja. B | Rufino2Z.f7(D). Rufo<S 86C.Val- 
gio H. Publio. uargio (uor- V) II. P. Largio v. cfr.%nd.XX 



L. XXII CONTINENTVR 



70 C. PLmi SECVNDI [VPTKE 

EXTERNis 85 tricho. Miccione. Glaucia. 

Theophrasto. Democrito. Or- ^«nocratc. 

pheo. Pythagora. Magone. Me- 

nandro qui ^lOXpTicTTa scrip- 
6 sit. Nicandro. Homero. He- 
siodo. Musaeo. Sophocle. Ana- 
xilao. auctoritasherbaruni(i— 7) 

MEDICIS Mnesitheo qui de gentes herbis formae gratia 
coronis. Callimacho qui item, so uti (2) 
10 Phania physico. Timamto. lierbis iniici vestes, item 
Simo. Hippocrate. Chrysip- pigmento GaWicae cortinae. 
po. Diocle. Ophione. Hera- de sagminibus. de verbenis 
elide. Hicesio. Dionysio. Apol- et clarigatione (8) 
lodoro Citieuse. ApoUodoro ss de corona graminea. de ra- 
ts Tarentino. Praxagora. Piisto- ritate eius (4) 
nico. Medio. Dieuclie. Cleo- qui soli corona ea donati (6) 
phanto. Philistione. Asclepi- qui solus centurio (6) 
ade. Grateua. Petronio Dio- medicinae ex reliquis 
doto. loUa. Erasistrato. Dia- 4ocoronamentis: 
80 gora. Andrea. Mneside. Epi- erynge sive eryngio ^uae 
charmo. Damione. Dalione. centum capita XXX (8. 9) 
Sosimene. Tlepolemo. Metro- acano I (10) 
doro. Solone. Lyco. Olym- glycyrriza sive adipso XV 
piade Thebana. Philino. Pe- 46 stomatice I (11) 



4 biochresta B{H). -crestas yF^ >crea v. diochresta TX. 
-sia FE. -cresia d. chochresia B. c/r.t>u2.X/X.XX 8 Mnesi- 
theo d{?)H. -estheo rv 10 Timaristo B. -ito B. -antho v 

11 Simo (Sy-B) ante Timaristo pon.t; 12 Ophione Tt7(2>). 
Opi- IBLB. Hopi- FBd. Hopini- VF*. Ophelione H. cfr.ind.XX 

24 Philino — Xenocrate om.YF* 25 Miccione BdD. 

Micti- F B T t;. -tone H. cfr. ind. XX 2 7 continentur F* B. -etnr r v 

32 pigmento D. -ta II. J^. del. v i gaJlicae cortinae ego coU.03 
et XXXV 150. de oleo cortina dTJ^coll.§4d. de oleo choitmo 
{add. alibi crotino B*a) II. D coll. XV 30 {rem deesse in §3 ratus) 

33 sagminibuB H. sangain- II. om.v 37 corona ea donati 
B*i7(«7). -nae adso-FBE. -na do-r-ET 41 eryngio H. -ioTiU.S 
qnae ego {item p.ll^^i). sine II, S, del.H 42 an XXXII? 

43 acano H. -nos YF^/Sf. -nosi r \lH.'Silll 4.4. adipsos SJ 



VF*FBir| NAT. mST. I (xxn) 71 

tribuli gen. II med. Ill (12) cuius radices coiorem mutent 
sloebe sive pheos (18) k (26) 

hippop^aes. gen. II. med. anthemide sive leucanthe- 
II (14) mide sive leucanthemo sive 

surtica LXI (15) chamaemeio sive melanthio^ 

lamio YII (16) gen. III^ med. XI (26) 

scorpionis gen. 11 med. I (17) so loto herba III (27) 
leucacantha quae phy//os sive lotometra II (28) 
ischas sivepolygonatosim (18) heliotropio sive helioscopio 

lohelxine XII (19) sive verrucaiia XII 

perdicio sive Parthenio sive heliotropio sive tricocco sive 
siderite quae urceolaris si- ss scorpiuro XIIII (29) 
ve astercum XI (20) adianto sive callitricho sive 

chamaeleone sive ixia sive trichomane sive polytricho 

15 ulophyto sive cynozolo^ gen. sive saxifraga^ gen. 11^ med. 
n, med. Xn. mastiche (21) XXVIII 
coronopode (22) 40 frutex sine radice (80) 

anchusa XEDI (28) picride I. thesio I (81) 

pseudoanchusa quae echis si- asphodelo LI (82) 

sovedoris III (24) halimo XIIII (88) 

oQochilo sive archebio sive acantho sive paederote sive 
onocheii sive rhexia sive 46 melamphyllo V (84) 
enchrysa X bupleuro V (86) 



2 sine pbeos T8. sine ceos (coeos B) r. om.v. {deest UII) 

3 hippophaes ScumSalm. -pbyes (v)H. -opes 11 6 la- 
mion ('inmYH) vel fam- alibi lamo U 8 leucachanta T. -tarn E d. 
leua- F. leu- B. lenco- VE* | pbyllos HcumBe§40, phymos vel 
phimos II 9 igchas EBEdJ'. escas r. ischias HcumBe§40 

10 helsine E^B*. hers- EBE 11 slue derithe EBBd. om. 
TIT 18 artercnmEE. alterc- VE*B^. Mteiic- Brot 14 cha- 
maeleon H \ ixea EE. izias H 15 cynozolo D. -Ion B*^. 
-zalo (ty- B) r. -zialon dT 16 mastiche (-ce E) U.D. om.dTH 
17 coronopuB dTH. {deest T) 19 quae ego. sine II. H 

22 onocheii B*TH. ton-B. con-EE. onochelisr 28 Xego 
coU.§51, 52. XXX (XX VE») alibi X II. XXX H 24 cuius 

-mutent U. 2>. del. H. efr. §51 29 m dT fl: EH Z? 30 EI E*. 
nil rH 31 an HI? 83 XII U.S. Xm H. cm Xmi? 
39 XXVnn B* 40 frutex — radice U.D. del.H. cfr.§63 
41 Thesion B. -ium dT^ 43 halimon (all- BdJET) 17. alimo S 



12 



C. PLmi SECVNDI 



[VF*rBB 



bupresti I (36) so 

elaphobosco VHII (87) 

scandice VIII 

enthrysco II (88) 
5 iasine IIII (39) 

caucalide XII (40) 85 

sio XI (41) 

sillybo (42) 

scolymo sive limonio V (43) 
10 soncO; gen. II; med. XV (44) 

condrio sive condrille VI (46) so 

de boletis. proprietas eo- 

nim in nascendo (46) 

de fungis. notae venenato- 
15 rum. med. ex lis .Villi (47) 

silphio VII (48) 85 

laseri XXXVIffl (49) 

propoli V. mellis XVI (60) 

aquae mulsae XVIII (61. 62) 



quare genere ciborum mores 

quoque mutentur (62) 

mulso VI (68) 

melitite III (64) 

cera VIII (66) 

contra conpositiones medi- 

coram (66) 

medicinae ex frugibus 

(67—76) 

siligine I. tritico //. paiea 11. 
farre I. furfuribus I. arinca. 
atbera II (67) 
farina per genera, medi- 
cinae xxxvrai (68) 

polenta VIII (69) 

poliine V. pulte I. farina 

chartaria I (60) 

aiica VI (61) 

milio VI (62) 



2 Flatobosco EE. Pla- B 3 VIE Vr*B*. VlIU rS. X H 
4 enthrysco Vr*J*. -byrisco B*. Inthris- B. Inthyris- FB. 

entriscum dT. anthrisco S. -cus H. cfr. ind. XXI(52) 6 iasine T. 

las- VF'dt?. Cas- r. iasione C. cfr.ind.XXI{65) 6 an XUII? 
7 an XII? 8 sillybo J*, syllibo VI*. -itho B. -do F. 

sillibo B'. -itho E. silybo S 9 scolymo S. -mum dT. -mon H. 

-lybo FB. -libo r 10 sonco F»Bd/*. -go B». -ca V. -cbos TH. 

-cho S. sconce r 11 condrio D e§91. -ion T. -illo 5. cbon- 

drion d. hariscondro (-scho- FE) r. chondrillon H. cfr. ind. 

XXI {52) I VI VF*B*B5f. HI rH{J). add. mastiche B* 

16 is F. eis -BS. hiA rH 17 XXXVm VF». XX- B 

18 propolis V(?)/*. de melle. propolis dTH{J^) \ XVII B 

19 XVII B* 20 quare (qua F») II D. quo dTjJ(J^*). quo — 
mutentur ante aquae mulsae po n.dT H 22. 23 mulsum . . me- 
litites YdTH | an IV? 24 Vim B* 29 n ego. V VF»K*. 
lrH\ palia V B» 30 an farfuribus m? ow. T 30. 81 ariacha 
(-ca D) athera (ante- VF») VF*B*D. cfr. §121. farinca ateras r. 
olyram arincam (-ra . . -ca .7^ siue atbera dT /^ 33 XXX Villi V. 
-Vm F». XXVmi rD. -Vm ^TIH 87 VI n.H. V B»dT, 



7F»FRE] NAT. HIST. I (xxn. xxm) 73 

panico nil (63) miliaria herba I (78) 

sesima VII. sesamoide III. bromo I (79) 
Anticyrico IIII (64) orobanche sive cynomorio 

hordeo VIIIL hordeo muri- ss I (80) 
5 no quam Graeci Phoeniceam contra leguminum bestioias 

I (65) I (81) 

ptisana DII (66) de zytho I. spuma (82) 

amylo VIII. avena I (67) Summa: medicinae et hi- 
pane XXI (68) so storiae et observationes 

10 faba Xmi (69) DCCCCVI 

lente XX^II ^^ avctoribvs 

cpaxui eiri TeXjiaTiuv II (70) 

elelisphaco sive sphaco quae "®^®™ ^"^"^ priore libro et 

salvia XIII (71) praeter eos Chrysermo. Era- 

15 cicere et cicercula XX Vl (72) »^ tosthene. Alcaeo. 

ervo XX (78) 

lupino XXXV (74) 

irione sive erysimo quod ^' ^^^^^ continentvb 

Galli velam XV (76) medicinae ex arboribus 

80 hormino VI (76) cultis: 

lolio V (77) vitibus XX (2) 

2 sesama H \ sesamoide YH, cfr,§lB3. -odides dT. sesi- 
moide F*/. -di r 8 antecyrico Ed. anthe- FB | III VdT<S 

5 quam — I om.H \ phoeniceam V. -ciam rS. phenice d. 
phimce T. c/r.^i55 7 ptisana H. tips-T. ti^-B»d/*. itisinaF 
B. tisi- r 10 XIV B*. XLV alibi XVU VF* LV (LIII E) alibi 

XVI (XVII B) r. XVI H 11 XXXII ego. XXVH alibi XVH BE. 

XVII alibi XVIII dT. XVU H. lemma om.r 12 phaco B». 
fa- d. spha- T. fo- YY\ Tha- FE. ta- B. del.H | TeX|uidTUJv fif 
eumSalm. teimaton B*. thei- FB. -thon E. tetton r. cfr.§145 
extr. del.H \ H ego. V VB^FB. uel E. XI F'dT. HI S 

13 elelisphaco TJJ. eleti- VF*. elethi- B». elepti- d. elelias 
(elhe* £) piaco sine helisphaco (-paco E) r \ sphaco JET. sphac 
FEE. elesphaco T. elete- r 14 HI BE 15 XXVI ego. 

XXin II H 18 irione BMT^. en- (ery- 3) rS 20 hor- 
inino VJBT. or- r 24 orobanche H. -ache B. -acche r 

26 contra (de B) leguminum YY^'R^H. om.r \ bestiola I B. 
-lis dTH 28 zytho dJBT. xyto B». zito VF*. gy- T. zylo B. 
aloi r I I U.S. om.H (J) | spuma (stu- F. sti- B) ante de zytho 
pon.llSiD). et ceruesia (-uisia H) dTH{J) 39 an XXV? 



74 C. PLINI SECVNDI [vptbk 

foliis et pampinis vitium sive psilotAro sive arcbezosti 
X[l (8) sive cedrosrt sive mado 

omphacio vitium Xffll (4) XXXI (16) 
oenanthe XXI (5) vile nigra sive bryonia sive 

6 uvis recentibus (6) n Ghironia sive gynaecanthe 

uvanimservatanimgeneribus sive apronia XXXV (17) 
med. XI (7) musto XV (18) 

sarmentis uvarum I (8) Falerno VI. Albano II. Surren- 

nucleis acinonim VI (9) tino III (20) 

10 vinaceis III (10) so Setino I. Statano I. Signino 

uva theriace IIII (11) I (21) 

uvapassasiveastaphideXni ceteris vinis XIIII (22) 
(12) observationes circa vina LXI 

astaphide agria sive staphide (22. 28) 

15 sive pituitaria XII (18) 35 quibus aegris danda^ quando 

labrusca sive uva taminia danda^ quomodo danda. ob- 
quae et ampelos agria XII (14) servationes circa ea XCI 
salicastro XII (16) (24 — 26) 

vite alba sive ampelo leuce aceto XXJIII (27) 

20 sive staphyle sive melotAro 4o aceto scillino XVII (28) 



1 et pampinis uitium ego, nitium et pampino dTJ7. -ium 
Vn. pampinis ¥•!>. uitium rJ \ XII ego. Vll II. H 10 m ego. 
Vm II H 12 astaphide S. -phis (-pis F^EE) II H \ XVII ego. 
XITTT II H 14 agria dT^. om.r. cfr.§17 \ staphide J^. -phis d. 
-phide agria (acria F£) sine labrusca 11. -phis (-phide S) sine 
taminia TJBT 16 XIIII alibi XII I*, an VUH? 16 labrusca 
sine dT5i. -ca HiJ^. om.r \ una taminia quae (ow.FKE) et II. J*. 
om.dTH 17 ampelos ZZ. /*. -lo 5f. om. JBT | XIIom.B^B. an VII? 

18 salicastro S. de sal- dTH. om.hicet salicaster (-ste YF*) 
ante labrusca pon.r | an 11? 19 de (del.S) uite alba sine dT^. 
om.rtP 21 sine psilotrum T. om.'EdH 22 cedrosti egoe 
§21. -rusin dT. -ro rS. -ron H 23 XXII T. XXXV JJ. an 
aXXTII? 25 gynaecanthe H. cfr.§27. cynec- B. cinec- F. 

-chante VF*. cinach- Bd. ginac- T. gynac- 8. gynaecac- J^ 

26 XXXV aHbi XXXHU II. an XXXX? 28 ord. mut. 

(Surr. Alb. Fal.) d T fl^ 32 reliquis d T H | Xim ego. LXini U. H 

34 LXI (XL F*) II. H. XLI coni,DUZp.69, sed addendae 
sunt viginti e8ect.22 87 XCI II. H. an CXI? 89 XXXm ego. 
XXVm II. H 40 XVI dT 



VF*PREj NAT. HIST. I (xxm) 75 

oxymelite VII. oxyalme VII 25 gleucino I, balsamino XV 

(29) (46. 47) 

sapa VII (30) malobathro V (48) 

faece vini XII (81) byoscyamino 11. thermino I. 

(faece aceti XVII (32) narcissino I. raphanino 11. 

faece sapae IIII (88) so sesamino in. lilino HI/. Sel- 

foliis oleae XXIII (84) gitico I. Iguino I (49) 

flore im. olea ipsa VI (86) elaeomeli II. pissino II (60) 
oliTis albis IIII. olivis nigris pabnis VHII (61) 

10 m (36) palma myrobalano III (62) 

amurca XXI (87) 85 palma elate XV (68) 

foliis oleastri HXi (38) medicinae ex singulorum 

omphacio III (89) generum flore, folilS; fructu, 

oenanthino oleo XXVm (40) ramis, cortice, suco, ligno, 

15 cicino XVI (41) radice; cinere (64 — 88) 

amygdalino XVI (42) 40 malorum observationes VI 

lanreo Villi (48) cotoneonim XX F 

myrteo XX (44) strutbionim I (64) 

chamaemyrsinaesiyeoxymyr- dulcium malorum VI 

2osinae^ cupressino^ citreo^ austeronmi I (66) 
caryino; Gnidio, lentiscino^ 46 citreorum V (66) 
balaoino (46) Puniconim XX//I (67. 68) 

cyprino et cypro ipsa XV stomatice XIIII (68) 
(46) cytino Vffll (69) 

I oxymile VF* | ozyahne VII F*. om.rJS. efr.§61 4 an 
XIIII? 8 TV IIH. an VI? 10 UI F. VE alibi lEI VF». 

II an XXV? 12 XXI ego. XVI U.H 16 XXmi VF». 
an XVm? 17 lanreo II S. -rino dTH{J). cfr.XX 137 \ an 
Vn vel VIU? 20 cypressino XX B' 21 caraino B. cari- 
y'Bd. cairi- F^ carsi- F*. {deest m, it&m lent. m. bal. IIII) 

23 XV VF». XXI B. XVI BdTH 26 XV VF*5f. V rD, 
om.dT. Xm JJ 27 malobathro (w».FBE | V VF»5f. om.r, 

Vm H 29 raphanino 11 F». efr.§94. -ino Y rH 30 lirino 
H(S). om.F I mi ego, UL IIH. I dT/ 31 eguino FBB 
33 X nel Vlin VF». an XH? 36 XV VF». cfr.§99, XVI rH, 
XVn dTjr 41 XXV ego, cfr.S 100—103. XXIl (aHbi XXIIE 
VF*) U,H 44 I ego, UR U.H 46 XXIH ego. XXVI U.H 

47 XXini BJi: Iffl V 48 Vmi B. Vm rH. add. alibi 



76 C. PLINI SECVNDI [vf*fbe 

balaustio XV (60) myrtidano XIII (82) 
pirorum observationes XIII oxymyrsine sive chamae- 

(62) myrsine quae ruscum VI 

ficonim CXI (68) so (88) 

6 caprificorum XLII (64) Summa: medicinae et hi- 

erineo herba III (66) storiae et observationes 

pninis Iin (66) MCCCCXVffl 

Persicis II (67) ^^ avctoribvs 

pninis silvestribus II (68) r- 17 i^ n • i 

r. , , „ /-^x «B C. Valffio. Pompeio Lenaeo. 

10 lichene arbonim II (69) o *• iwj • r- 

• wvvviiiT /«/^ r,H\ Sextio Nigro qui Graece 
moris XXXXVIIII (70. 71) • •♦ i i- d 

_^ : r • scnpsit lulio Basso qui item, 

stomatice sive artenace [si- a * • r- * m ir 

T u X ¥¥¥T /-A Antonio Castore. M. Varrone. 

ve] panchrestos Iffl (71) ^^^^^,.^ ^,^,^^ ^^.^^ 

cerasis V (72) 

15 mespilis 11. sorbis II (78) 4o extebnis 

nueibus pineis XIII (74) Theophrasto. Democrito. Or- 
amygdalis XXVIIII (75) pheo. Pythagora. Magone. 

nueibus Graecis V (76) Menandro qui Pi6xpilCTa. 

iuglandibus XXIIII. anti- Nicandro. Homero. Hesiodo. 

80 doto (77) 45 MusaeO; Sophocle; Anaxilao. 

abellanis III. pistaciis VIII. medicis Mnesitheo. Galli- 
castaneis V (78) macho. Phania physico. Tima- 

siliquis V. corno I. unedoni- risto. Simo. Hippocrate. Chry- 
bus (79) sippo. Diocle. Ophione. 

25 lauris LXVIIII (80) 5o Heraclide. Hicesio. Dionysio. 

myrtis LX (81) ApoUodoro Citiense. Apollo- 

1 XV ego. XII II. H. add. punico siluestri dU. del.D 
2 Xn FBH. on dT 4.CXillH. an CXIX? 11 XXXXVUH 
ego. XXX- FBEfT. XX- r 12 vncos ego posui coll. §136 
13 panchresto . iS 16 Xm alibi CXIII VF*. an XVl? 

17 amigdalo FBE(5') 18 nueibus — V BdT^. om.r | V ego. 
1 BdTH J 9 iuglandibus XXITTT om.VF*. an XXU? 

21 yni H. Ym (yn vr») alibi vnn ii an xni? cfr.§i5o 

cum 142. 143 23 corno He §151. comu ll.v 27 XU V. 

an Vill? 28 oxymyrsine {praem. myrto siluestri sine) dT^. 
oxymyrra B. -mira r 29 quae ego. siue U \ ruscum II. D. -co 
V (?) -ET I an VH ? 38 an MCCCXC VHI ? 37 TuHo F. -Uio B E 
46 Mnesteo ETt?a.fl^ 49 Ophione v{B). Opi- JSB. Hopi- 
VBJ8 OT»lft- E*a. Holo- F». Olo- dT. cfr.ind.XX 



VF*JPKB] NAT. HIST. I (XXHL XXIV) 77 

doro Tarentino. Praxagora. cupresso XXIII (10) 
Plistonico. Medio. Dieuche. ss cedro XIII (ii) 
Cleophanto.Philistione.Ascle- cedride X (12) 
piade. Crateua. Petronio galbano XX FI (13) 
sDiodoto. lolla. Erasistrato. Hammoniaco XXIIII (14) 
Diagora. Andrea. Mneside. styrace X// (16) 
Epicharmo. Dainione.Dalione. so spondylio XVII (16) 
Sosimene. Tlepolemo. Metro- sphagno sive sphaco sive 
doro. Solone.Lyco.Olympiade bryo V (17) 
loThebana. Philino. Petricho. terebintho VI (18) 
Miccione. Glaucia. Xenocraie. picea VIII (19) 

86 chamaepity XV (20) 
pityusa VI (21) 
resinis XX F (22) 

L. XXIV CONTINENTVR p.^^ ^XFII (28) 

medicinae ex arboribus pisselaeo sive palimpissa 

silvestribus: 40 XVI (24) 

isloto Italica VI (2) pissasphalto II (26) 

glandibus XIII (3) zopissa I (26) 

cocco ilicis HI (4) taeda I (27) 

^a XXm (6) lentisco XXH (28) 

visco IX (6) 46 platano XV (29) 

sopilulis glandiferarum I fraxino V (30) 

cerro VID (7) acere I (81) 

subere II (8) populo VIII (32) 

fago ira (9) ulmo XVI (83) 



3 Cleophante JD errore 1 1 Mictione E a t? a. JET. cfr. ind. XX 
16 Xm H. XIII alibi XVI II an Vm (vel IX)? 19 IX ego. 
XI II H 20 glandiferarum (-renim F*) I V T^S. grandif (gla- F) 
erarif I r. ow.dT. roboris H 21 an VII? 26 an XI? 
27 XXVI ego. XXIII II H 29 styrace (stir- K) VF^B ^. -ge FB. 
proem. hdQdeUio B. dellio r \ XII ego. om.B. XrH 30 spon- 
dylio d^. -dilio T. -diUo (sphod- B,) II 31 sphagno v. spa* T. 
spac- E. spbac- r 34 pi cea V HI D. add. VIII alibi pice II. 
picea et larice dTJBT. an Villi? 36 chamaepity XV ego. 

-ty XH. -ty X alibi V VF*dT. ow.r 36 pithyum F. -thinm B. 
phi- B I on Vn? 37 XXV ego. XXII II . 38 XXVH ego. 

XXXnn K.JT 46 XV ego. XXV ll.H 48 an Vim? 



78 C. PLmi SECVNDI [vftre 

tilia V (34) rhododendro I (68) 

sabuco XV (36) rhus gen. II medicinae VI. 

iunipero XXI (36) ss stomatice (64) 

salice Xim. Amerina I (87) rhu erythro Villi (66) 

6 vitice XXXni (38) erythrodano XI (66) 

erice I (39) alysso II (67) 

genista V (40) radicula sive struthio XFI 

myrice quae et tamarica so apocyno 11 (68) 
ni (41) rore marino XVIU (69) 

10 virga sanguinea I (48) cachry V (60) 

brya XVIffl (42) herba Sabina VU (61) 

silere III (44) selagine 11 (62) 

ligustro Vin (46) 85 samolo II (68) 

alno I (46) cummi XI (64) 

16 hederis XXXVIIH (47) spina Arabica IIII (66) 

cisto V (48) spina alba IL acanthio I (66) 

cisso erythrano II. chamae- acacia XVm (67) 
cisso II. milace II. clematide 4o aspalatho si^e ^rysisceptro 
II (49) sive adipsatheo sive dia;ry/o 

20 hanindine XVmi (60) VIDI (68. 69) 

papyro; charta III (61) spina appendice II. pyracantha 

hebeno V (62) I (70) 

2 sabuco I*rD. samb- r{7)v. cfr.XIII 122 8 quae 

n.S{D). siue ATH{J) | et tamarica S{D). -miricia VF*. et 
amarica r. tain- dTJBr(J'). add. slue tamarix (-ri VF*. amari r) 
IIS 9 m H, LXV (XLV E) alibi lU FBE. LV alibi XUII r 

10 I Vr^dTJBT. om.r. lemma post hij&pon. AT H 11 bryca 
FBB I XVmi ego. XXVim (-VUI B) II. H 18 lemma om.TZ^ 

16 hederis S. ed- F^FBBJS: -ra VdTt? 18 milace ll.D. 
zmi- /. smi- Tv \ II ego. HI II. H 19 11 ego. JR VF*i>. om.r. 
XVIII H 20 harundine om. FB^B | XVlfil VF-dTJBT. X B*. 
XVni rD. an XX? 21 III ll.H{D). om.AT. Jl 8 24 rbus 
FED. rhu rH \ Tijgo. VIU alibi m U. VHI H 26 lemma 
om.FEE 29 XVI ego. XIII II. H 30 reocyno F. -cino 

BE 32 cachri B | V ego. VI F^FD. IIH J\ om.r{^)H 
38 an VIII? 36 samulo 'Eva.H. -malo B. -moso dT 

36 gumini VF* I an XIII? 37 aegyptia siue arabica dTJ? , 

an m? 39 XVnn VF». Vm H. an XVI? 40 siue 11.8. 1 d JT. ; 
OW.T I erysisceptro B. syri- (siri- FEE) H 41 diaxylo 8. -az yro 
v-R -aciro F. -aziro r. -ron dT. -atiron H 42 Villi F». VIII rH . 



VF«PBE] NAT. ffl&T. I (XXIV) 79 

paliuFO X (71) clinopodio sive cleopiceto 

aqnifolia X. taxo I (72) sive zopyrontio sive ocimoide 

nibis LI. stomatice (78) III (87) 

cynosbato HI (74) n clematide centunculo III (88) 

sidaeo rubo III (75) clematide sive petite sive 

rhamni gen. 11 med. V (76) lagine X (89) 
Lycio XVin (77) clematide Aegyptia sive daph- 

sarcocolla 11 (78) noide sive polygonoide II 

oporice 11 (79) so (90) 

lotrixagine sive chamaedrye aro XZII (91. 92) 
sive chamaerope sive Teucria dracunculo II (9d) 
XVI (80) ari HH (94) 

chamaedaphne VI (81) milifolio sive myriophyllo VII 

chamelaea VI (82) 86 (95) 

ischamaesyce VIII (88) pseudobunio IIII (96) 

chamaecisso herba I (84) myrride sive myrra sive 

chamaeleuce sive farfaro sive myriza VIII (97) 
farfugio I (85) oenobreche III (98) 

chamaepeuce //. chamaecy- 40 Magica de berbis (99 — 102) 

soparisso II. ampelopraso VI. coracesia et calicia (99) 
stachye I (86) MinyadesiveCorinthial(loo) 

2 aquifolia dTt?. -lio (acri- VI*) II \ X IIH{D), I S 
3 LI iSf. II alibi LI U. 11 J7 | Btomatice om.YH. de moris atom. 
dT/ 5 JJIego, I Vr»D. om.rH 7 an XXII? 12 an 
XVin? 13 VI I*. V r JET 19 II ego. V II R 21 sthacif B. 
Btacio B. Thaciae F 22 cleoniceto ScumB e§137. om.H 
23 zopyrontio D, -othio F*. -pirontion d. -rotio r. -pyro S. 
om.H 24 m off}).F*. an IV? 25 clematide S. -atatide U. 
w». dTfl'(J) I ntancnlo VF*. cent- — 26 clematide om. FE | 
ni VF^fif. V B. I dTJBT 26 aetite De§139. eti- d. echi- TJBT. 
ethine VF*F. ethyne E. echine B 27 lagine 8. laci- IL lar- 
gine de scammonia dT. scam- J7 I X F*. om.rH, an IX? 
M baro n I XUI ego. XIH aHbi XIUI II. XIH H 83 ari H{J), 
^ F.'om.E. bans r. echari dT. arisaro S \ IIII ego. HL YH. 
o«.I. IE alibi mi r 34 mirifolio B. miUe- V(?)t? 37 my- 
ride tt myra II 88 VIE F*FB. VHrfl" 39 oenobreche Jl. B. 
-biychi H 40 magica de berbis VF*2). Magic... B*m marg. 
^•rS. de magicis berbis d'£H{J) 41 calicia dTS. cha> B. 
c&lychia r 42 Minyade He §157. -naides FB. -aides E 

-luaides r. -sada dT | Gorinzia E. corysidia JS 



80 C. PLINI SECVNDI [vf^fke 

aproxi. Pythagorea de reci- ss herba de cribro I (109) 
divis morborum (lOl) herba de fimetis i (iio) 

aglaophotide sive marmari- herba a canum urina I (in) 
tide. Achaemenide sive rodarum III (112) 
6 hippophobade. theombrotio impia II (118) 

sive semnio. adamantide. so Veneris pecten i (114) 
Arianide;theronarca.Aethio- exedum I. notia I (115) 
pide sive Meroide. ophiusa. philanthropos L lappa canaria 
thaiassaegle sive potamau- II (116) 
10 ^de. theangelide. geiolo- tordylon sive syreon III (11 7) 
phyliide. hestiateride sive 85 gramen XVII (118) 
protomedia sive casignete dactyios V (119) 
sive Dionysonymphade. he- faenum Graecum quae silicia 
lianthide sive heliocailide. XXXI (120) 
16 hermesiade. aeschynomene. Summa: medicinae et hi- 
crocide. onothuride. ana- 4o storiae et observationes 
campserote (102) MCLXXVI 

eriphia (108) 

herba lanaria I. lactoris I. ^x avctoribvs 

80 militaris I (104) C. Valgio. Pompeio Lenaeo. 

stratiotes V (106) Sextio Nigro qui Graece 

herba de capite statuae I (1O6) 46 scripsit luiio Basso qui item. 

herba de fluminibus I (107) Antonio Castore. Comelio 

lingua herba I (108) Celso. 

1 aproxi VD. -xi XI F*. apro VI r, aproxi VI H \ Pythago- 
rea (F*. -ria 2). -ra r. -ras J) — morbomm om.va.J 3 mar- 
maritide H. -moride II. -riti dT 6 hippophobade H. -do T. 
-phorbade VF*. -do d. -pordabe FB. -postabe £ 7 thero- 

narca 2>. therio- d He §163. thiro- B. tiro- FE. therocama r. 
cfr.ind.XXV {65) 9 thalassaegle /. -ssegle II. H\ potamau- 
gide D. -aucide d. -chide F'. -cyde V. -mocide R*. -mucide r. 
-cyde H 11 hestiateride 2). -toride H. hesteriateride FEE. 
hestitat- d. hesitiat- r 16 crocide dJET. -da T. -demene FB. 
erocyd- B. om.r \ onothuride VF*/*. -uri dT. -thoride r. oeno- 
theride H 24 herba lingua YdT^ 30 pecten JET. -tine 
U.J* 31 exedum dT^. -do VF»/*. om.rS | I VF\ om.rS. 
sine ATH{J) \ 1 ego. 11 11 H 32 philanthropo VJ» 

84 syreon -ff. -eumdT. yraeonVF*. iraconB. tra-r 35 owXVI? 

" 7 silica F. -iqua £ 38 an XXXm ? 41 MCDXVm va.H 



vp*FBE] NAT. mST. I (XXIV. XXV) 81 

EXTERNIS S5 L. XXV CONTINENTVR 

Theophrasto. ApoUodoro. De- naturae herbarum spon- 
mocrilo. Orpheo. Pythagora. te nascentium. 
Magone. Menandro qui Pi6- auctoritas herbarum 

BXPncTtt scripsit. Nicandro. Je originc usus earum (i) 
Homero. Hesiodo. Musaeo. 3Q qpi Latine usus earum scrip- 
Sophocle. Anaxilao. MEDICIS serint (2) 
Mnesitheo. Callimacho. Phania quando ad Romanos ea notitia 
physico. Timaristo. Simo. perveoerit (8) 

loHippocrate.Chrysippo.Diocle. qui prim! Graecorum de his 
Ophione. Heraclide. Hicesio. ,5 conposuerint (4. 6) 
Dionysio. ApoUodoro Citiense. q^are minus excrceantur ea 
ApoUodoro Tarentino. Praxa- remedia 
gora. Plistonico. Medio, herbae mirabiliter inventae. 

uDieuche. Cleophanto. Phili- cynorrodum, med. II. dra- 
stione. Asclepiade. Crateua. ^ cuncuius caulis 1. Britannica 
Petronio Diodoto. lolla. Era- v (6) 
sistralo. Diagora. Andrea, de maximo dolore (7) 
Mneside. Epicharmo. Dami- nobilium herbarum in- 

Mone. Sosimene. Tiepolemo. ventores (7 39) 

Metrodoro. Solone. Lyco. 45 moly III (8) 
Olympiade Thebana. Philino. boibeKa Geuuv I (9) 
Petricho. Miccione. Glaucia. paeonia sive pentorobos sive 
Xenocrate. glycy^ides I (10) 

panaces Asclepion 11 (11) 



2 Apollodoto Crito FE 6 scripsit om.H 11 Opione 
JTEJB. Pione a. cfr.ind.XX 19 Marconiside FEE 

23 Miccione E*D. Micti- a. Mici- r. cfr.ind.XX 29 de — 
earum om.lEL 30 qui — earam ow.VF* 34 ante qui primi 
habetit De graecis aactoribns qui herbas pinxerunt dTH(J). 
om.rS{D) 45 HI II. H. an H? cfr.§ 26.127. {numeri in hoc 
^ii>ro vix computabtles, cum plurimi medicinas significent non in 
^uius libri textu mis locis coniunctim narrators y sed per hunc et 
^qq. libros varie dispersas) 46 dodecatheon ll.H{D). -eos S. 
^T. XXVI 107 J tibi item Graecis litteris utendum erit 47 quae 
pentorobos SJ. -bo H 48 glycysides Brot.iJD). -de R{S). 

glyciodes (glyacid- R*) 11 

PLUn VAT. HIST. I. 6 



82 C. PLINI SECVNDI cvf-fbe 

panacea Heraciion ID (12) item in albo. med. ex eo 
panaces Chironion mi (13) ss XXID (23) 
panaces Centanrion sItc quibus non dandnm. obser- 
Pharnacion III (14) vationes circa utrumque ge- 

5 Beraciion siderion mi (15) nus LXXXVm (24. 26) 
hyoscyamos quae ApoUinaris Mithridatia 11 (26) 
sive altercum^ gen. V. med. so scordotissi¥escordionim(27) 
mi (17) Polemonia sive Phii^taeria 

linozostis sive parthenion sive chil/odynamus VI (28) 

10 sive Hermu poa quae Mer- Eupatoria I (29) 
curialiS; gen. IL med. XXn (18) Centaurion sive Chironion 
Achillea sideritis sive pana- ss XX (30) 
ces Heracleum quae mill- Centaurion lepton sive liba- 
folium aut scopa regia^ gen. dion quod fel terrae XXII (31) 

16 VI. med. Ill (19) Centauris triorchis 11 (32) 

Teucria sive hermione sive Clymenos 11 (33) 
splenios II (20) 40 Gentiana Xm (34) 

Melampodium sive elleborum Lysimachia Vm (35) 
quod veratnim, gen. Ill Artemisia sive parthenis sive 

so quomodocolligatur^quomodo botrys sive ambrosia V (86) 
probetur (21) nymphaea sive Heraciion sive 

med. ex nigro XXIIII. quo- 46 rhopalon sive mallos^ gen. 
modo sumendum (22) II. med. Xim (37) 



1 Heraclionticon F. -ico E. -icu B | 11 E 3 Centaureon 
et Phamaceon JS 5 Heracleon sine dTJET. {add. De ampelo 
Chironia dTH) I III E 7 gen. V VF*. genu. FE. gen. U rH. 
cfr.§36 8 III aHbi IHl II. HI H. cfr.§104.142.164.165 
9 parthenion (V?)^. -nio B. -tenios r 11 an XV? cfr,§39—41 
et XXVI 131. 150 13 HeracHnm D. ow.dT | nailifolium dT. 
milli- FBE. mille- (J?) v. milliu F» 14 sine (V?)dT | scopa 
regia (V?)^. -pae -iae r \ gen. F*2). ovi.rH 16 hemioneo 
(herm- T) dTt?. -ne H. cfr^5 24 albo dTjJ. aluo VF*. 

alogo r 26 XXII B. XXXIII F* 26 quibus non dandum 
post LXKXYIII pon.dTH. 30 scordio VFBE 31 philetae- 
ria (d?)JBr. -licheria T. phylaterion (phil- F) U 32 chilio- 

dynamns S. -ma JS. chilodynamis F*. -mus r. -mia dT 
86 libadion Brot. -dio H. -deon dT. liuadeon VF*. lena- r 

87 Xn F»B 39 II II. H. an V? cfr. XXVI 41.77. 111. 131. 
140 40 Xnn F 45 malloB (-on B) II D. madon HcumB. 
cfr, § 7 5. (add. de camelea dT) 46 HI . . XXIIII F» 



VF'PEE] NAT. fflST. I (XXV) 83 

Euphorbeae gen. n. med. 95 quibus locis potentissimae 
nil (88) berbae 

plantaginis gen. II. med. propter berbas in Arcadia 
XLVI (89) lac potari (58) 

sbuglossos n (40) aristolocbia sive clematitis 

cynoglossos III (41) so sive Gretica sive plistolocbia 

bupMhalinos sive chalca I (42) sive lochia polyrrizos quae 
herbae quas gentes invene- malum terrae XXII (54) 
runt (43 — 49) argemonia IIII (56) 

10 Scytbice HI (48) agaricum XXXIII (57) 

bippace III (44) ss echioS; gen. III. med. II (58) 

ischaemon 11 (45) bierabotane sive aristereon 

cestros sive psycbrotropAon quae verbenaca; gen. 11. med. 
quae Vettonica sive scrra- X (59) 
15 tu/a XLVffl (46) blattaria I (60) 

Cantabrica 11 (47) 40 molemonium I (61) 

consiligo I (48) pentapetes sive pentaphyllon 

Hiberis VII (49) sive cbamaezelon quae quin- 

herbae ab animalibus reper- quefolium; med. XXXHI (62) 
wtae (50—63) sparganion I (63) 

chelidonia VI 45 dauci gen. IIIL med. XVIII (64) 

canaria I tberonarca II (65) 

dictamnon Vm. pseudodi- persoUata sive arcion Vin 
ctamnon sive cAondris (66) 

1 euphorbiae {(BL?)H 4 XLVI US. XXVI H 5 IE 
▼E(?)<Sf 7 cbalca ego €§82. calchan T. -cha «P. calcan d. 

-cia F*. -clam V. -cion r. cachla S. -lam H. (cfr. caltha XXI 28. 
Dio8C.IV58) 8 innenerint VF* 12 ischaemon H{J). 

-one 8, scemone dT. Bchemos B*E. she- VF*. see- r 13 psy- 
chrotropbon fPe§84. psycho- HcumB. psychrotropon (-tripon V) 
▼F*. pycro- T. sycro- FE. pyro- d. cicro ///tropion B 14 ser- 
ratala H. -ura II 18 heberis I*, ib- (V?)fl' 24 chondris S. 
condris (-rygsum VF') II . om.H 30 phlistolocia F. phi- S 

33 argemonia dT(V?)H. -one F*. asce- r 36 aristereon ZZ. 
peri- He§105 40 molemonium (melom- VF*) II. D. lem- H. 
cfr. §108 42 chamezeleonF*. cam-FBE 46 tberonarca 2>. 
chcro- FBE. Ceno- r. theronia- d. therionarcha T. -ca JBT. cfr. 
ind.XXIV{102) 47 perBollataF'J«g^ii5. -olata VjBT. -olitar. 
-olidaia dT 

6* 



84 C. PLINI SECVNDI [vf^fbe 

cyclaminos quae tuber terrae so antirrinon sive pararrinon 
Xn (67) sive lychnis agria III (80) 

cyclaminos cissanthemos IIII euplia I (81) 

(68) pericarpum, gen. II. med.II(82) 
I cyclaminos chamaecissos III nymphaea Heraclia II (88) 

(69) SB iingulaca I (84) 
peucedanum XXVIII (70) cacalia sive leontice III (85) 
ebulum VI (71) callithrix I (86) 
polemonia I (72) hyssopum XX (87) 

10 phlomos quae verbascum XV lonchitis IIII (88) 
(73) 80 xiphion sive phasganion IIII 

phlomides II. phlomis lych- (89) 

nitis sive ^Aryallis (74) psyilion sive cynois sive 

thelypAonon sive scorpio I (75) chrysaliion sive Sicelicon 

15 phrynion sive neuras sive sive cynomyia XVI 
poterion I (76) sb thryseliion I (90) 

alcima sive damasonion sive remedia oculorum (91 — 
lyron XVHI (77) 103) 

peristereos VI (78) anagallis sive acoron quae 



9 polemonia I dTJET. om.rD 10 phlomos JET. phro- B. 

phio- FE. philo r. -lomon dT 12 phlomis ego. -mis (-mides E) 
sine U.D. del.H(J^ \ lyohnitis S. lycn- d. lyhcnios FE. Ichegn- B. 
lycinosr. del.H 13 ihij2iX\x^Se§121. grya- V. gra-B. gria-r 

14 thelyphonon He §122. -nos dT. -ygonon II 16 pote- 
rion HcwmBe§122. potirecton T. poterre- VF*. poterue- d. 
poterrae lecton B. poterre (terra E*) iecton r 17 alcima dT. 
cfr.§124. aclina VF*. alema BE. Nema F. aiisma HcumB 
18 lyron dTJET. pyron (pyrr- VF*) II | XVIII F*FB. -lOI E Brot. 
-II (V ?) H. an Vm ? cfr.§ 124. 125. XX VI 25. 92. 143 20 parar- 
rinon ego. parari- VF^. panari- FE. perari- dT. paranarrinon 
BJ*. anarrhinon H 21 lychnis d(?)5r. -cnis F. -cinis E. 

lignis r 22 euclia coni, Scdm. 26 cacalia JET. caccalis YF*. 
-lici r. calcala dT | leontice JET. leant- dT. -tilice F*. -tilia V. 
-tlide r 27 I YY^S. XX rH. an V? cfr.§135. XXVI 147. 16J 

28 XX VF». XrH. {numeram in hoc lihro 5, in ceteris 29) 
32 cynois F^J*. -oides V(?)JEr. cinois r. -oida dT 33 chrysal- 
iion VF»5r( J). chryss-T. chyrs-B*. chys-r. ciyet- Scum Be§ 140 

34 XVI YS.lrH 36 thryseliion lYY^S. -linon I D cum B. 

cfr.§141. rhysellium dT. mn.rH{J) 36 remedia ocalomm 

H. om.r 38 acoron (acar- B) II. J*, corchoron HcumBe§144 



VF'FBE] NAT. fflST. I (xxy) 85 

felis oculus; gen. II. med. VI aut oculus aut digitellus^ 
(92) med. XXXI 

aegilops II (98) aizoum minus sive erithales 

mandragoras sive Circeion sive Mthales sive erysithales 

5 sive morion sive hippophlo- S5 quae isoetes aut sedum^ med. 
men, gen. II. med. XIIII (94) XXXII (102) 
cicuta Xm (96) andrachle agria quae ille- 

cremnos agrios III (96) cebra XXXII (108) 

molybdaena I (97) erigeron sive pappos sive 

10 capnos ^run<;a quae pedes so acanthis quae senecio Vm 
gallinacei I (98) (106) 

capnos fruticosa III (99) ephemeron II (107) 

acoron sive acorionXFII (100) labrum Venereum I (108) 
cotyledonis gen. II. med. LXI batrachion quae ranunculus 

15 (101) 86 sive strumos; gen. im. med. 

aizoum mains sive bupMhal- Xm (109) 
men sive zoopMhaimon sive stomatice^ gen. II (no) 
stergethron sive h^poge^on Summa: medicinae et bi- 
sive ambrosion sive ame- storiae et observationes 

20 rimnon quae sedum magnum 40 MCCXCII 



1 felie n. -His T. -lix VF*E*d. fetis BE. faecia Jf. ferua H 
VI Yf^S. m JfBdH{J). n BT. an VII aut XVI? 4 Cir- 

ceion J^cumB. -celon (tir- E) FBE d. cyrc- r. circeon T. -ca«on H 

6 hyppop lom on V. -plumom E*. hippophlomi T. -plomi r 

6 xxnn (im b») aHbi xnn (nn b) ii xxim h. cfr.sur. 

150. XXVI 24. 93. 104. 121. 156, 157 8 cremnos II crethmos 

TH I m ego, 1 11 H. cfr. § 155. XXVI 94 10 trunca J. truna T. 
trima d. pruna VF*r. prima rH 13 acorion YT^(Salm.)D, 
acrion r. agrion d(?) B" | XVII ego. XTTTT II H 14 cotyledon H\ 
gen. oi».EBE I LXI IIH, an XI vel XXI? 18 stergethron H. 
Higt- FBEdT. h§Bt- r \ hypogeson S. cfr. §160. hespegeton VF». 
Bpeg- BE. -con E. spececon d. apeieccon T. del.H 23 eri- 

thalea Brot. -thelea VF*. -tells r 24 trithales Brot. pritheles 11 \ 
eiysithales (eris- dT) EBEdTD. eryth- V. eritales E*. chrysoth- 
^ot. 25 isoetes Brot. issetes E. -tis EdT. hiss- B. ips- V. 
ysBaetis F* 27 illecebra dj?. lee- FBT. lac- E. om.r 

28 an XIXH? 30 acanthis H. achantis T. acethia VF». acha- 
matiB r | Vmi F'B. ow.F» 83 Venereum H. -rium II 

3G XTin aHbi XDI II. XUE H 



86 C. PLINI SECVNDI [vf«^fbe 

EX AVCTORIBVS doFo. Solonc. Lyco. Olympiade 
C. Valgio. Pompeio Lenaeo. Thebana. PhUino. Petricho. 
Sextio Nigro qui Graece «<> Miccione. Glaucia. Xenocrate. 
scripsit. lulio Basso qui item. 



5 Antonio Castore. Cornelio 
Celso. Fabiano. 



L. XXVI CONTINENTVR 



reliquae per genera me- 
EXTERNIS dicinae 

Theophrasto. ApoUodoro. de novis morbis (i) 
Deniocrito. luba. Orpheo. ss quid sint lichenes (2) 

10 Pythagora. Magone. Menandro quando primum in Italia 
qui Pi6xpilCTa scripsit. Ni- coeperint (3) 
candro. *Homero. Hesiodo. item carbuncuius (4) 
Musaeo. Sophocle. Xautho. item elephantiasis (6) 
Anaxilao. medicis Mnesi- 40 item colum (6) 

15 theo. Callimacho. Phania de nova medicina 
physico. Timaristo. Simo. de Asciepiade medico (7) 
Hippocrate.Chrysippo.Diocle. qua ratione medicinam ve- 
Ophione. Heraclide. Hicesio. terem mutaverit (8) 
Dionysio.ApollodoroCitiense. 46 contra Magos (9) 

20 ApoUodoro Tarentino. Praxa- lichen^ gen. 11. med. V (lo) 
gora. Piistonico. Medio. Proserpinaca I (li) 
Dieuche. Cleophanto. Phili- bellis II (13) 
stione. Asciepiade. Crateua. condurdum I (14) 
Petronio Diodoto. loUa. Erasi- bo bechion sive arcion sive 

36 strato. Diagora. Andrea. Mne- chamaeleuce quae tussilago 
side. Epicharmo. Damione. Ill (16) 
Sosimene. Tlepolemo. Metro- bechion quae salvia IIII (17) 

2 C. H. Sexto ll.v I Valgio dT^. -gio alibi Gaio VF». 
Gallic r. -ico v 4 lulio Basso qni item. Petronio Diodoto 
qui item F^EE 6 Fabiano YS, om,rv 11 scripsit f^v, 

om.rS 18 Ophione va.B{D). Hophlone FB. hobpone F». cfr. 
ind.XX 24 Petronio Diodoto om.ie^'R'Eva.S 30 Micione 
F^FB 44 mutauerit v{Brot). -rint II. J. -runt dTH 46 ge- 
nera II B*«D. om.rv. cfr.§22 47 Proserpinaca E»j: cfr,§23. 
-pina rS. om.v 50 arcion IBL^ScumSalm. -chion FB'BdT. 

^^-•"^ saluia sine archion r. om.v 63 quae saliua siue satiua 



VFTBEj NAT. HIST. I (XXVI) 87 

molon sive syron I gen. 11. med. VIII (31) 

amomon Iff (19) laver sive sion H (32) 

ephedra sive anabasis Iff (20) so potamogiton Vm. statice m 
geum ni (21) (38) 

stripolion HI (22) ceratia II 

gromphaena (23) leontopodion sive leticeoron 

malundmm II (24) sive doripetron sive thorybe- 

chalcetum I ss thron. . . . 

[moiemonium I] (25) lagopus II (34) 

10 halus sive cotonea V (26) epitbymon sive hippopbeos 
chamaerops I. ^oecbas I VIII (35) 
(27) pycnocomon Ilff (36) 

astragalus VI (29) so polypodion Iff (37) 

ladanum XHI (30) scamonia Vlff (38) 

15 chondris sive pseudodictam- titbymalos cbaracias . . . (39) 
nnm I titbymalos myrtites sive ca- 

liypocistAis sive orob^hrow, ry/t^s XXI (40) 

1 Bjron VF^K'dTJI. stron B. estron r \ I VF*E*. i r. ow. 
dT^. an n? 2 amomon He§35. -onon 22 | an 11? 3 ana- 
basis dTH. mab-VF*. -barsis B. -bassis r 5 an I? 7 an I? 

8 calcetmn F*FBB | I F*BB Brot. IL rH 9 uncos ego 
posuLcfr.ind,XXV{61). hermonium dT 11 stoechas JETcmw^ 
ۤ42. tocchas EBB. thoecas r. iheoca,B d.T. cfr.ind. XXVII {1()7) 

13 VI VP*B*dTfif. Ill rH. an IV aw* IX? 14 ledon dTj^ | 
Xm ego. XVIII II. H. VIII JB{errore) 15 condris B*. pho- 
PBE 17 orobethron Se§49. oborothrum T. ero potum EBB. 
obotum r. am.H 18 gen. — Vin r»B»dT/S^. om.YH. claru 

medicntit (-disc- B) r 19 11 22. ET. (itaque S 50 prmctum ante 

laner tollendum scribendumque condita, cocta at torminibus) 

20 an VI . . VI? 23 leuceoron He§52. elyceron VB**d. 
elic- F*. lycoron B*. -choron r. om.T. an leucethron eDiosc.III 
100 24 doripetron PTBd. cfr.§52. doryp- VB. doribethron 
B^Tfi"! thorybethron S. thorib- TIT. -tron d. thorypetron (-rip- 
PBE) n I deest numerusll 26 11 BdT. Ill rH 27 hippo- 
pbeos (yppo- B*') TH. -otheos BB. -oteos d. -otheon (yppo- B*) 
VB**. -otheo B*. hypoteos E 31 scammonia Ydl?)H 

32 tdthymalos H, -Uos 22 (fere 8emper)\ cbaracias He §63. pba- 
ndius cazarias dT. helescopius XVIlI B. pharalius sine thiti- 
mallifl VP*B*. om.r. {add. XXI H, debebat XVm) 33 lemma 
Ott.P I caryites He §66. -yctis dT. charictis B. -cus B -ryotis r 

34 XXI 22. jar. an HII aut XXH? 



88 C. PLINI SECVNDI [VF^fbe 

tithymalos paralius sive tithy- perpressa I 
malis lUI (41) chrysanthemum I 

tithymalos helioscopios XVIII anthemis I (66) 

(42) 85 silaUS I (66) 

5 tithymalos cyparitrias XVIII herba Fulviana (67) 
(43) inguinalis sive argemo (59) 

tithymalos platyphyllos sive Chrysippeos I (60) 
corymbites sive amygdalites orchis sive Serapias V (62) 
III (44) 80 satyrion III. satyrion Ery- 

10 tithymalos dendroides sive thraicon IIII (63) 
cobios sive leptophyllos lappago sive moUugo I 
XVIII (46) aspenigo I (65) 

apios ischas sive raphanos phycos quod fucus marinus^ 
agria II (46) sb gen. III. nied. V 

16 crethmon XI. cachry (60) lappa boaria (66) 

anthyllion II. anthyllis II (51) geranion sive myrris sive 
cepaea I (62) myrtis, gen. III. med. VI (68) 

hypericon sive chamaepitys onothera sive onear III (69) 
sive corisson Villi (53) 40 acte sive ebulum. chamae- 

20 caros sive hypericon X (54) acte (73) 
calliU^rix I hippuris sive ephedron sive 

1 paralium dX. parchalius BE. lemma om.r 2 an I? 
3 helioscopios B^JET. om.B. helosc- FB. phajtdins helosc- r 
6 cypaaittias ego e §70. -itias VF^B*. capp- B. caparat- r. cypa- 
rissias H 9 III om.'B^. an 11? 13 ischas He §72. ischa dT. 
isscias F*. -ia VB*^ scillas B**. scyll- FE. cyll- E 15 creth- 
mon TH. cretemon B*^d. chretamon {add. slue creton VF*) r | 
cacry EdT. cachrys H 16 anthyllion II. anthyllis He §84. 
cani^llion II. cantyllis T. canthillion (chamy- F) IT. cantillis 
(chant- FE) Z2 19 corisson FBE'D. -iscon E^ -ison rH. 

-ysson dT | an m aut X? 20 hypericon H. -rico (-pur- F*) II \ 
an VI? 27 argemo H. -onio dT. arcemo U 28 chrysip- 
pios F». -ius dT 29 serapias F^B*. -pia rH 30 m om. 

YYH] satyrion dTS, -ion sine F*B. sine rH \ erythraicon TH. 
-raecon F. -recon (cer- VF») r 32 molugo F»B». -Itycho FE. 
olitigo B 34 marinus B*dT^. miir- VF*. -nu r | gen. m d^. 
om.T. post phycos jwn. W. 2> 36 med. V VF^B*. om.rH. an II 
vel m? 37 myrris F*d. myris r 38 an gen. 11? 39 ono- 
thera dTJET. oro-B*^FE. -theaB. ortherar | onear 72. 2>. -arim d. 
•>' onuris He §111 



_oina 



VF»FBE] NAT. HIST. I (xxvL xxvn) 89 

anabasis quae equisaetuni; theo. Callimacho. Phania phy- 

gen. m. med. XVII (83) sico. Timaristo. Simo. Hip- 

stephanomelis (84) pocrate. Chrysippo. Diocle. 

erysithales I (85) Ophione. Heraclide. Hicesio. 

5 polycnemoD I (88) so Dionysio. Apoliodoro Citiense. 

arsenogonon I. thelygonon Apoliodoro Tarentino. Pra- 

I (91) xagora. Plistonico. Medio. 

mastos I (92) Dieuche. Cleophanto. Phili- 

ophrys (93) stione. Asciepiade. Crateua. 

10 Summa: medicinae et histo- sb Petronio Diodoto. loUa. Era- 

riae et observationes MXYIUI sistrato. Diagora. Andrea. 

Mneside. Epicharmo. Dami- 
EX AVCTORIBVS ^^^ Sosimene. Tlepolemo. 

M. Varrone. C. Valgio. Pom- Metrodoro. Solone. Lyco. 

peio Lenaeo. Sextio Nigro 40 Olympiade Thebana. Philino. 
15 qui Graece scripsit. lulio Petricho. Miccione. Glaucia. 

Basso qui item. Antonio Ca- Xenocrate. 

store. Cornelio Celso. 



L. xxvn CONTINENTVR 



EXTERNIS 

Theophrasto. Apoliodoro. De- 

somocrito. luba. Orpheo. Py- reliqua genera herba- 

thagora. Magone. Menandro 45 rum. medicinae ex lis. 

qui pioxpriCTtt scripsit. Ni- aconitum sive theiyphonon si- 

candro. Homero. Hesiodo. ve cammaron sive pardalian- 

Musaeo. Sophocle. Xantho. ches sive scorpion^ med. IIII(2) 

ssAnaxilao. MEDicis Mnesi- Aethiopis im (3) 

2 m EEdT5. nn r. n JT. {non liquet) \ XVII VF»B*. -DlrJar 
6 thelygonon d T ^. -liconon aliud IL (cjfr.§99) 8 masios £. 

-88io8 B 11 M (cx B*) xvnn vr*BMT5(i)). Mcxvim j. 

CC (CX B) XVm r. MCXXVni H. MCCXCn V 16 qui item 
petronio diodoto qui item F^ 22 scripsit BEJS. om,rS 
27 Timaristo EM T6r. -rco F*. -rcho rv 29 Hopione I*FE. 
cfr.ind.XX 85 Petronio Diodoto Y(?)S. om.rv 38 Sosi- 
mene F»B»E*2>. om.rv 41 Mictione £ 45 aconitrjm VJET. 
-to (acho- B) r 46 tetynonon F. tethinono B. teti- Ed 
47 cammaron tPe§9. cama- YF^. pama- d. pamma- E. -anon B. 
pammoson F. cammormn T. -ron H \ pardalianches TH. -ache II 
48 on n? 



90 C. PLINI SBCVNDI [VF^fbe 

ageraton IIII (4) ascyron et ascyroides IHI (20) 

aloe XXVIin (5) aphaca III (21) 

alcea ini (6) alcibium I (22) 

alypoD I (7) alectoros lophos quae cri 

5 alsine ad eadem quae hel- n sta II (23) 
xine V (8) alum quod symphyton pe- 

androsaces III (9) traeum XIIII (24) 

androsaemon sive ascyron alga rufa I (26) 
VI (10) actaea I (26) 

10 ambrosia sive botrys sive Ar- so ampelos agria IHI (27) 
temisia III (ii) absinthium ^ gen. III. meiL 

anonis sive ononis V (12) XLVIII (28) 
anagyros sive acoj9on VI (13) absinthium marinum sive se- 
anonymos V (14) riphum 1/ (29) 

15 aparine sive ompha/ocarpos 85 ballote sive porrum nigrum 
sive philanthropos IIII (15) III (30) 
arction sive arcturon V (16) botrys sive Artemisia I (81) 
asplenossivehemioniosII(l7) brabilla I (32) 
Asclepias II (18) bryon marinum V (38) 

20 aster sive bubonion III (19) 40 bupleuron I (34) 

1 ageraton VF^JET. -turn T. heraton FBd. Eratho B 
3 im dT. Ill VF*. IrH 4 alypon I ow.FBE 6 helxine H. 
helix- VF*. helyx- F. elix- E. elex- B 7 III ego. VI U.H 
8 aschyron B. aschiron F. arch- E. ach- d 12 anonis He §29. 
anco- FBE. ango- r 13 acopon HcumBeSSO. acoton II \ 

VI VF». m rjgr 14 V F*BBJ5ro«. II rH{S) 15 aparine 
dTJET. atha- B. Tra- Y\ Atra- F*. athra- E. aphraiyne r \ om- 
phalocarpos egoe§32. omphacoc- (amiliacoc- YT^ll.H 16 IHI 
ll.H{D). Ill TS 17 arcturon D. -rum dTH. carturon V. 

cast- F*. arctyron B. art- r 18 asplenos (has- FE) U.J^. -non 
ATH.cfr.§34 21 aschyronFB| etom.F*. slue dTJET | IHI ZZ.JJ. 
lU S{errore) 22 haphaca F. raph- VF*. haplicaE 24 alec- 
toros lophos (lopus d) d2>. cfr.§40. -cthopos olphos F*. -ctoro- 
lophus J. -ciro iopos FE. -ctolopus B. -ctorophus V(?)JJ 
26 alum dT5. alium II. alon H \ Pactrion FBE 31 III U.H. 
mi dTS 33 seriphum D. cfr.§53. -phin E. -phismF. -phium 
dTJET. seryphym B. scysphim F*. -phym V 34 II ego. is U. 
om.dTH 35 ballote ego e Diosc.III 107. -ten dT. -tes H. 
balliste VF*. callite r \ slue VF*jgr. s. r. om.dT 38 brabiUa 
F*d. -bila T. -bylla V, -byla JET. Drabilla (-byUa B) r 



VJTTBB] NAT. HIST. I (xxvn) 91 

catanance L cemos I (86) drabe I (49) 

calyx ni (36) so elatine II (60) 

calyx sive anchusa sive rhi- empetros quam nostri calci- 

nodia II (37) fragam IIII (61) 

sCirceia IQ (38) epicactis sive elleborine II 

cirsion I (39) (62) 

crataegouoD; gen. II. med. 26 epimedion III (63) 
vm (40) enneaphylloD III (64) 

crocodileon II (41) felicis gen. II, quam Graeci 

10 cynosorchis sive orchis 1111(42) pterim, alii blachroD; item 
chrysolachani gen. 11. med. Ill thelypterim; nymphaeam pte- 
coagulmn terrae II (43) so vm vocant^ XI (66) 
cucullus sive strumus sive femur bubulum (66) 
strychnos VI (44) gaieopsis sive galeobdolon 

15 conferva II (45) sive galion VI (67) 

coccum Cnidium II (46) glaux I (68) 

dipsacos III (47) S5 glaucion III. collyrium; med. 

dryopteris II (48) II (59) 



2 calyx Se§58. -lix VE\ -lya FB. -lia E. -Isa ATH 
3 calyx B5. -lix r. canlis dT. calsa altera H \ rhinoclia J, 
-oelia FB. -olaVF*. -ochisia^. rinodia T. rimo- d. rimnoelia E. 
onoclia S 6 Circeia coni,J^. -cea T. Ciricea VF*. -ca r. Cir- 
caea dH 6 cirsion He §61. circision dT. circeon R. -rteon E. 
cyrcinn F*. -rtiun V 1 UYS.TE rH{D) 11 chrysolaclia- 
num V(?)dTfl' | III ll.H. an IT? 13 cucullus VF*F2>. 

coaculum B. -Hum E. culicus dTH 14 strychnos H, strici- 
nas T. sticnu d. irucnos VF*. thracno E. -aeno F. -acto B | 
anV? 15anl? 17 dipsacos TH. disa- VF». dispascos B. 
-acos r 19 drabe S. -aebe VF». -agbe B. -agbae FE. dref- 
fone dT. cfr.§73 21 quae EdTJET | nos nri B. om.dTH. (quae 
nostris cant. J) \ calcifragam S. -ga ll.H 23 epicactis (ephi- 
JBE) Be §76. -astis r. epipactis dTJET 27 felicis VF*J«. 

pel- B. peU- r. fil- dTH{D) 28 blachron fPcoll.Hesych.s.v. 
bia- T. -cmon d. blaron FEE. bra- r. blachnon H 29 thely- 
pterim H. ptelipt- BT. ptherypt- (pter- E) FEd. phtheispth- r | 
nymphaeam H -aeum F. -eu BEdT. sine phacum r \ pterim J7. 
-ricaB. -lycaE. -rycha F. ptheriganF*(V?). ow.dT. an pteryga? 
oin.dT 80 on IX? 32 gaieopsis dHcumB. -empsis T. 

camempsis FEE. gamemfis r \ galec I. dolion VF*. obdolon d' 
»nra8.T 33 galion De§61. gallio U.H 



92 C. PLINI SECVNDI ptf^fbe 

glycyside sive Paeonia sive leuce sive mesoleucium sive 

pentorobon XX (60) S5 Icucas III (77) 
gnaphalioD sive chamaezelon leucographis V (78) 

VI (61) medion III (79) 

6 gallidraga I (62) myosota sive myosotis III (80) i 

holcus sive aristis (63) myagros I (81) 

hyoseris I (64) so nyma I (82) 

holosteon III (65) natrix I (83) 

hippophaestoD VIII (66) odontitis I (84) 

10 hypoglossa I (67) othonna I (85) 

hypecoon (68) ono^ma I (86) 

Idaea IIII (69) sb onopradon V (87) 
isopyron sive phaseiion III osyris UU (88) 

(70) OXys II (89) 

15 lathyris 11 (71) polyanthemon sive batrachion 

ieontopetalon sive r^apadion III (90) 
II (72) 40 polygonos sive polygonion 

lycapsos 11 (73) sive thalattias sive carcino- 

lithospermon sive exonychon Ihron sive clema sive myr- 

80 sive Aide TTUpdv sive 'Hpa- topetalos quae sanguinaria 
kXcouc II (74) sive orios, gen. mi. Died, 

lapidis muscus I (75) 45 XXXIII (91) 

limeum I (76) pancration XII (92) 



3 Cnapallion FBE. Cnata- 7* 6 holcus dXJET, -cas U 

7 hyoseris FBE J. hysos- r. hysiris d. hyos- H, hysons T 
12 Ideae in B 13 phaseiion — 16 slue om. FBE | pha- 

seiion dT J* coll. §94. -sileon VF*. phasiolon ScumB. om.H \ 
m F*. II V(?)dTjar 16 sine F*. aut V(?)dTfif. alii J, om.H\ 
rhapadion ego coll. §96. prap- (-dyon d) T d. prapria- FBE. -iaronr. 
rhapeion ScumB. rhaphanidion tP. om.H 30. 31 nyma I. 

natrix I TJET. nygnna I. natrys I VF». Bnatis I. Nuga I r 
34 onosma v. -oma II. J*. cfr.SllO 35 onopradon VF*T2>. 

-andon r. -pordon v 36 osiris FE 38 batracion B. -chios 
VF*JT. -cios r 40 polygonon T. -num dH \ polygonion coni.J^ 
coll. Sermon. 193. (3.83). -gonos II. -goiiB,ix)& ScumBeDt08C.IV4. 
calipogonona dX. om.H 41 thalattias 2>. -attas7F^ -atiasF. 
-acias r. -assias H \ carcinothron TD. -tron (caremo- B) r. 
-nethron H 44 orion dT. oreos H 45 XXXIII ego. XLUL 
vi^if^TBrot. XL! F*(V?). XL H{S) 



VF»PBE] NAT. HIST. I (xxvn) 93 

peplis sive syce sive meco- stoechas III (107) 

nion sive mecon aphrodes so solanum quam Graeci strych- 

ni (93) non II (108) 

periclymenon V (94) Smyrnion XXXII. sinon II 

5 pelecinos 11 (96) (109) 

pelygala I (96) TelepMon IIII (no) 

poterion sive p/^rynion sive 25 trichomanes V (111) 
neuras mi (97) thalictnim I (112) 

phalangitis sive phalangion thlaspi sive Persicon napy 

10 sive leucacanthtir IIII (98) IIII (113) 

phyteuma I (99) Trachinia I (114) 

phyllon I (100) so tragonis sive tragiou I// (116) 

pellandrion 11 (101) tragos sive scorpio IIII (116) 

phaleris 11 (102) tragopogon sive come I (117) 

ispolyrrizon II (108) de aetatibus herbarum (1I8) 

Proserpinaca V (104) quo modo cuiusque vires 

rhecoma XXXVI (106) s6 eflicaciores (119) 

reseda II (106) gentium vitia diversa (120) 

6 pelecinum dTi/ | 11 ll.Brot I H{8) 7 poterion {B)H. 
poterireton B. potireton r. cfr.ind.XXV{76) \ phrynion {B)H. 
pary- dX. potriem FEE. totrien r 8 neuras dTJET. -rada 

(nan- F*) II 9 phalangitis (-tes ^ dT. cfr.§124. Aetphaliag- 
PX. Ael^alig- E. -pthalagites r 10 leucacantha ego coll. §124 
etDiosc.III 112. -thonV&. -ton (-aga- FE) r. leucanthemumdT 

13 pelandrion II. D*. cfr.§126. phel- T. pheU- d(?)JEr 
14 phaleris D. -ri dT. peleripalari. paleri F* pheleri V. pel- r. 
phalaris {B)H 15 polirizinon d. ow.FEE | 11 F*. V YS. 

I dH. om.r 16 Proserpinaca TJET. -ina II 17 rhecoma 

Je§128. recho- FE. reco- dT. rhaco- JET. RechonaE*. -china E^ 
pencyma r. rhen- S 19 Thoecas EE. Thoccas F 20 strych- 
non y He §132. om. F*. eryxo (erixo E) r. an trychnon? cfr. 
XXI 177 22 smyrnion J. -neon T. -nium dJBT. smyrmion 

PEE. zmy- r. -rnion S 26 thalictrum Se§138. -itrium T. 

-itrunm H. tharitrum VF». -truum d. claritunc r 27 thlaspi H. 
thica- T. tica- sine thiapsi d. thaipi sine thyaspi VF». thalapi r \ 
sine dT5. saenex E. senex FE. om.rH. an qnae et? j percicon E. 
om.H I napy J. napi V. api F*. naps dT. Nympha r. sinapi S. 
om.H 80 tragonis TH. traconi d. Thra- EE. dra- F. Thra- 
con r I tragion — 31 sine dT. om.rH (sed thracon sine thra- 
gicon I post Scorpio lUl iterat ¥*•) \ HL ego. I F^dJH" 32 tra- 
gopogon dH. -odon T. thragopon VF*. Gracologon r 



94 C. PLmi SECVNDI [vf^fke 

Summa: medicinae et histo- bana. Philino. Petric^o. Hie- 
riae et observationes DCII clone. Glaucia. Xenocrate. 



EX AVCTORIBVS 

C. Valgio. Pompeio Lenaeo. 30 l. xxviii contdjentve 
6 Sextio Nigro qui Graece scrip- ... 

sit. lulio Basso qui item. Anto- medicinae ex animalibus. 

nio Castore. Cornelio Celso. «J! ^'^ "^. "^^f ««^^ verborum 

aliqua vis (3) 

EXTEBNis ostenta et sanciri et depelli 

Theophrasto. Apollodoro. De- S5 (4. 6) 

10 mocrito.Aristogitone.Orpheo. ex homine remedia 
Pythagora. Magone. Menandro contra Magos (2) 
qui Pi6xpilCTa scripsit. Nic- ex viro medicinae et obser- 
andro. medicis Mnesitheo. vationes CCXXVI, puero VIII 
Callimacho. Timaristo. Si- 40 (6 — 19) 

15 mo. Hippocrate. Chrysippo. muliere LXI (20 — 28) 
Diode. Ophione. Heraclide. ex peregrinis animalibus (24 
Hiceslo. Dionysio. Apollo- — 32) 
doro Citiense. Apollodoro elephanto VIII (24) 
Tarentino. Praxagora. Pli- 45 leone X (25) 

80 stonico. Medio. Dieuche. Cleo- camelo X (26) 
phanto. Philistione. Ascle- hyaena LXXVIIIl (27) 
piade. Crateua. Petronio Dio- crocodilo XVIIII. crocodilea 
doto, lolla* Erasistrato. Dia- XI (28) 
gora. Andrea. Mneside. Epi- 50 chamaeleone XV (29) 

26 charmo. Damione. Sosimene, scinco nil (30) 
Tlepolemo. Metrodoro. So- hippopotamio VII (31) 
lone. Lyco. Olympiade The- lynce V (32) 

2 DCCII H 4 G. Valgio VF^fif. om.rv 6 qui item 
petronio dioduto qui item petronio F* 9 Apollodoro BdTv. 
-doto r. add. qui item (Citiense L) Y'Eva.S 16 hopione EE. 
-plone r* 22 Petronio Diodoto S. om.ll.v 25 Sosimene II. v. 
om. d T (?) C 26 metrico F B E 36 ex homine — Magos 11. V{D). 
convenienter cum textus ordine ante 32 an sitjxm.dT^ 38 ex 
uiro — puero VIII om.va.H 41 XLI B(?)dTfl^ 48 XIX F. 
XXI BE^I crocodilla F^F. post 50 chamaeleone jxm.B^^FBE 

52 hippopotamio (hypp- F») F*di). hyppot- FE. hippot- B. 
-opotamo rv 



VF*FBB] 



NAT. HIST. I (xxvin) 



95 



40 



medicinae communes ex ani- 
malibus feris aut eiusdem 
generis placidis (83 — 41) so 

lactis usus et observationes 
5 LVII (33) 

de easels Xn (84) 

butyro XXV (35) 

oxygala I (36) 85 

adipis usus et observationes 

10 Ln (37) 

de se^o (38) 
de medulla (39) 
de felle (40) 
de sanguine (41) 
upmatae ex animalibus me- 
dicinae digestae in morbos 

(42—80) 

ex apro XLI 
sue LX 
20 cervo LU 

lupo xxvn 

urso XXVim 
onagro XII 
asino LXXVI 
» polea ni 
equifero XI 
eoilei coaguio I 



45 



50 



equo XLII 

hippace I 

bubus feris II 

bove LXXXI 

tauro Lin 

vitulo LVira 

lepore LXIIII 

volpe XX 

mele 11 

fele V 

capra CXXIHI 

hirco XXXI 

haedo XXI 

de glutino taurino proban- 

do, et medicinae ex eo 

vn (71) 

Summa: medicinae et hi- 
storiae et observationes 
MDCLXXXII 

EX AVCTORIBVS 

M. Varrone. L. Pisone. An- 
tiate. Vlacco Verrio. Fabiano. 
Catone censorio. Semo Sul- 
picio. Licinio Macro. Celso. 
Masurio. Sextio Nigro qui 
Graece scripsit. Bitho Dur- 



6 LVU vr*E*. Lnn rH. an LXX? 11 seuo II H 
14 de sanguine dT JET. om. II 16 per morbos T. cfr, ind. XXX(8) 

18 XLI VF*. Xn rS 19 sue IX S. ow.dT 20 Lit 

J*B»B». m rH. an LV? 22 XXVim B*. XXTTTT rH 

27 ecnlei (V?) S. eqnilei II | coagulo H -lu 11 32 lauro FBE* i 
Lnn ?• 33 LVm F^FB 37 fele n F*B* 38 CXXTTTT 
J*B»». -n B*«B. CXVI rH an CXLI? 48 Antiate II D. 

Fabiano, Veire (Valerio H)^ Antiate v 49 Flacco ego. 

eft. ind. XXIX. Fabio (-beo F*) II. JT". del.v{B) \ Verrio E*ai?. 
Verio (Verto FE) Vemco FEE. Verrico r | Fabiano II. I). Flacco v 

50 Sergio ll.va.L 53 Bytho ^Tva.S{J). cfr.§82 



96 C. PLINI SECVNDI [F«feet 

racheno. Rabirio medico. L. xxix CONTINENTVR 
Ofilio medico. Cranio medico, medicinae ex animalibus. 

EXTERNis de origine medicinae (i) 

Democrito. Apollonio qui et de Hippocrate 

5 Mys. M^leto. Artemone. Sex- ss quando primum clinice 
tiiio Antaeo. Homero. Theo- quando primum iatraliptice (2) 
phrasto. Lysimacho. Attalo. de Chrysippo medico, de 
Xenocrate. Orpheo qui ibio- Erasistrato (3) 
q)ufi scripsit. Arclielao qui de empirice (4) 

10 item. Demetrio. Sotira. La- so de Herophilo. de reliquis 
ide. Elephantide.Salpe.Olym- inlustribus medicis 
piade Thebana. Diotimo The- quotiens ratio medicinae mu- 
bano. lolla. Andrea. Marci- tata sit (5) 
one Smyrnaeo. Aeschine me- quis primus Romae medicus 

IB dico. Hippocrate. Aristotele. 86 et quando (6) 
Metrodoro Sceps/o. Hicetida quid de medicis antiqui Ro- 
medico. Apelle medico. He- mani iudicaverint (7) 
siodo. Rialcone. Caecilio Bi- vitia medicinae (8) 
one qui irepi buvdjueuuv remedia ex lanis XXXV et 

so scripsit. Anaxiiao. luba rege. 4o sequenti libro XXV : LX 

:: — (9) 

1 Rabirio (-ilio Vr») medico Vr»E*aD. Eabilio B*. om.rv. 
cfr.§74 et Brunnp.37 2 Ofilio D. offillio E*a. Ophelio K*. 
Ophy- E. Ophi- rv. Opi- H. cfr.§38 4 et (eth B»*E*) llv{D). 
del.G 6 Mys dD. cfr.Cels.Vpraef. StraboXIVp.645. myr V. 
mis E*a. mir F*. mysmi E**. -sini FE. mismi EE*^ mirsin v. 
myrsin G. inOpiwciv HcumReinesio | Meleto Deconi.S. mileto 
(dgZ.d*. myl- E*) 11 v. cfr.§7 \ Sextilio Antaeo (ateo F*) IIG(D). 
-lie, Antaeo H. -lie v. cfr. Brvmn p. 37 8 l5toq>uf) Scum 

Beinesio. cfr. schol. Nicand. ther. 823. diophios (diu- FE) IL h\- 
(pudc H 13 Andrea om.^va.S \ Marcione U.S. Mictione v. 
-tone H 14 Zmymaeo S. -neo F*. zmir- T 16 Scepsio S. 
-so VF»dT. om.rv \ Hicetida E*D. Ice- H. Ichatida (-de E) Tl. 
Icaci- V 17 Apelle VE5. -llata ettem F*. -Uaea r. om.Tv. 

an Apella? cfr.Athenaeu8lI63^ 18 Bialcone B*aD. -oni E*. 
-lioni F»(V?). Dialconi E. -choni r. -cone 1v. Dalione H. cfr. 
§262 I Caecilio Bione ll.G{B). -lio, Bione v{H). cfr.Brtmnp.3^ 
19 dynamion B. din- F. den- E. dyda- r 27 medico 
om.Ydva.S 36 antiqui V F* v. -quis rH 40 sequenti libro H. 
' " '^. lib.) II, item partim infra, numeros qui sequtmtur 



p» PBBT] NAT. fflST. I (XXIX) 97 

oesypo XXXII; seq. 1. XX : LII ichneumone I. mure XIIII 

(10) 20 et seq. 1. XXVIII : XLII 

ovis XXn, seq. 1. XLIII : LXV mure araneo IIII et seq. 1. 

quae sitista ova. quo modo I : V 
5 fiant tota lutea (11) glire II et seq. 1. Hi : V 

de serpentium ovis (12) sorice I et seq. 1. II : III 

de Gommageno conficiendo. 25 mustela XVIIII et seq. 1. 

medicinae ex eo V (is) XXV : XLIIII 

remedia ex animaiibus quae steiione IIII et seq. 1. XII: XVI 
loplacida non sint aut fera irenaceo Vet seq. 1. XIII: XVIII 

(14--40) hystrice I et seq. 1. II : III 

ariete V et seq. 1. VII : XII so lacerta XIII et seq. 1. XXX : 

pecude XXH et seq. 1. LV : XLHI 

LXXVn salamandra I et seq. 1. ///: //// 

15 mulis I et seq. 1. V : VI coclea VI et seq. 1. LXIU : 

cabalUs 1 et seq. 1. Ill : lUI LXVI/// 

cane XVI et seq. L XLI : LVII s5 aspide I et seq. 1. Ill : IIII 

cane rabioso III et seq. 1. II : V basilisco IIII 



primiAs Hex'EA et cod. Colbert in adnotatt. ad Ubr. XXIX^ post 
eum adhibitis etiam VBT stM loco S edidit, normulloa deinde cor- 
rexerunt JD. qui restant aperte repugnantes Ubrorum textui, eos 
computando emendare difficile est duhia hand raro PUniana nume- 
randi ratione. codicum autem, qui mendis scatent multumqu>e in 
numeris huius libri iisdemque sequentis inter se differimt, et edi- 
toruMt qui nihil fere aut de illorum scriptura aut de sua ratione 
protulerunt, discrepantiam omnem ubique adscribere omitto 

1 oesyto EBE. deperito I* | XX vr*5. XXHII r \ LXV E. 
{an XXX . . XV : XLV?) 3 XLHI VF^JET. -IHI rS 4 quae 
— lutea ow.R'^J? | sitista Se§45. scit- B. styt- E. stytit- F. 
stystasB**. sint ista r | quo— luteaom.vr»5 6 ouis V(?)Ejar. 
oua F. ouo r 7 commagine FBB 8 V ego. IV JET. IIII 

(LV FB) et seq. 1. V : VHII 118 9 remedia — fera llv{S). 
dei.H 10 sit B. sunt T^^va.H 12 ariete V VB» -turn V 
M. rite r 13 H . . XV : XVH J. aw XII . . Ul .- LXim? 

23 in ; V J: VI : Vni II.H{D) 28 irenaceo FB J*, irin- 
▼P»B*. iran- B. erin- TD. herin- H \ XVHI H. XXVmi II 
32 lemma ow.FBB J I F»(V?)TJEr I IE : IDI H(D) e libro seq. 
om.F»(V?). LXnn (XLVmi S) : LXXXVI TS {errore: cfr. coclea) 

33 lemtna om.F*(V?) | VI ego. XXVH II. H \ LXIH i LXVIIU 

efifo. xLvnn : Lxxxxvi (Lxxvi F) u. 8. xvnn : xtvi j 

PLXVI vat. HI8T. I. 7 



98 C. PLINI SECVNDl [F*fret 

dracone VI et seq. 1. IIII : X admiratio naturae nihil sine 
vipera Xim et seq. 1. XXI : usu gignentis (17) 
XXXV S5 limace I et seq. I. Ill : HII 

de viperino sale (38) [unica I et seq. 1. II : HI] 

5 Gripiairfi f x^iwv (38) verme terreno II et seq. 1. 

angue Vffl et seq. I. XXVII : XuHI : XXI/// 
XXXV venne ex arboribns I et seq. 

hydro I so 1. Iffl : V 

bova im et seq. 1. Ill : VII ex volucribus 

10 enhydride I et seq. 1. H : III aquila im et seq. 1. HI: VII 
serpentihus ceteris VIII et vulture Vni et seq. 1. Villi : 
seq. 1. VII : XV XVH 

scorpione IIII et seq. 1. II : VI sb gallinaceo XXXI et seq. 1. 
araneorum et phalangioram XXV : LVI 

15 gen. XI. med. ex as IX et gallina X et seq. 1. XXII : 
seq. 1. XXVn : XXXVI XXXH 

gryllo et tauro I et seq. 1. ansere VII et seq. I. XV : XXII 
Vn : Vffl 40 [cygno I et seq. 1. V : VI] 

scolopendra sive multipeda de adipe avium conficiendo 

20 sive milipeda sive centipeda (89) 
sive onisco sive iulo I et corvo II et seq. 1. IIII : VI 
seq. 1. XX : XXI cornice II et seq. 1. I : III 

1 dracone VI 11. H. -ne IIII J \ IIII — nipera om.rBE 
im : X F*B». VI : X J. XXI (XXIHI T) : XXXV TS (errore: cfr. 
nipera) 6 angue — XXXV am.H \ VIE . . XXVII EBBD. 

Vlin . . XVn F*B»T5. (an TBI . . XVIIE : XXVn?) 15 gen. 
XnB(?)5f. cfr.ind.XXX \ IXF*B»TJEr(jD). LXrJ 16 XXVUD. 

-vm Br xvini f*t5. xxxvin r \ xxxvn y^s. -viii t. 

(an VIII . . XI : XVniI?) 17 et ego coll XXX 39. slue II H \ 

20 millipeda B*T. multide- BE. peda F. miUep- rH 
21 onisco (Y?)H. -con ¥•. con- r \ iulo B»i). -Ion P*. nilon B*. 
nilon T. -lo r. tylo JET | I om.P* 22 XXI TIT. ow.F* | XXI TD. 
XLI r»T. XV rS. XXII H. (an nn . . Xlffl : XVm?) 26 eruca 
H. i4/fico8 posui : nulla in hoc I. med., in seq. I 28 XXII : XXIUI K 
XVnn (-III T) : XXX Y^TBl^TS. terreno — 29 nerme om,r i I 
33 Vni B,\ Vlin Y^H. nn TS. om,r I XVm FBir 36 XXXI 
..XXVc^fo. XXI .. XXXV W. JET 87 on XV . . Xn : XXVH? 
39 Vin FB. JXH\ XV ow.F. V F* | VI F*. XXTV H. (an XI •• 
XXVI : xxxvn ?) 40 cygno — VI ow. F» | VI T B". om. II. unm 
nnnMii • nulla in hoc I. med., in seq. Vvel VI 44 n . . I ego. l.tUU.H 

I 



fFRET] NAT. HIST. I (XXDt) 99 

accipitre 11 et seq. 1. 11 : 1 T vespertilione IIIl et seq. 1. 
miluo n et seq. 1. VI : VIII 20 JH : XH 
cenchride II apibus TV et seq. 1. VIII : XII 

ciconia 11 et seq. 1. I : III bupresti V et seq. I. / : VI 

5 anate nil et seq. 1. 11 : VI pityocampe V [et seq. I. 
perdice VII et seq. 1. VII : Iffl : VI] 
X//n 26 naturae benignitatem etiam 

columba VII et seq. I. XXV : foedis animalibus inseruisse 
XXXII magna remedia (17) 

10 palumbe II et seq. I. XIIII : scarabaeo I et seq. I. VII : Vni 
XVI blatta Iffl et seq. L Xffl : XVII 

pico Martio I so de genere cantAaridum (30) 

lurture Iffl et seq. 1. V : VUII med. ex ils V et seq. 1. XI : XVI 
hirundine Villi et seq. I. cimice Vffl/ et seq. 1. //:X/ 

15 XXniI : XXXffl musca VII et seq. 1. V : XU 

ooctua Va et seq. 1. //: Vlffl [locustis Iffl et seq. 1. ffl : VII] 
ulula I et seq. 1. 1 : 11] 85 attelebis I 
mbone II et seq. 1. V : VII formicis III et seq. 1. V : Vffl 

llYH. m II S 3 an cenchride I? cfr. §127 6 mi . . 11 

ego. n . . nn f*b*t. n . . xnn rjs \ xvi fbe. xv h 

6 perdice— 11 XVI ow.FBEJI | VII F»B*T5f. VI B. VIE J^ \ 
Vn : Xmi ego. X (XI 2>) : XVH V^B.^TSiD). VI : Xim JK (nu- 
meraviVI. . VII: XIII) 8 VH . . XXV : XXXII B*2>. VH . . 
xnn: vn ^XI J) V^TS(J). on Vni . . XXm : XXXI? 12 an 
picoMartioIetseq. 1. 1:n? cfr,XXX147 13 an HI. .HiV? 

15 xxnn EBB/, xvni f^t^s | xxxin j, -nn fbb. -n 

I*T5. lemma om.H 16 VH ego. mi Jf^TS. U r | n ego. 
V (VI F*) 11.8. lemma om.H 17 n TH. Iin E. m rS. uncos 
pofittt; nuUa in hoc I. med., in seq. I 20 Xn ego. Vm II. S. 

Vnn He lib. seq. \ XVI ego. XDl (XU B) U.H 21 IV . . Vm 
ego. V . . vm FK JI. V . . vn r5 I Xm £r 22 V .. I c^o coll. 
XXX30. m..m ll.H 23 V ego coll.§95. U F»B*T5. lemma 
om.r. uncos posui: nuUa in I. seq. med. 28 VII — 29 seq. 1. om. 
iUH 29 an blatta XV . . I : XVI? cfr.§ 139^142 et XXX 
iBl 30 cantaridum B*T. -di F». -dico rH 31 an ex iis 

VII . . V : xn? 32 Vim h. vn e*. vm r^ i n ego. v ii.s. 

vn Hi XI ego. Xmi 11,8. XV H 34 locusta EH. -tae F | 

m : vn T5. V : vnn (vm b*) f*b*. im . . vn (vm H)rH. 

^ncosposui: nulla in hoc I. med., in seq. IIII 36 attelebis — 

36 vm om.V^ 36 Vim B*T/Sf : i 

7* 



100 C. PLINI SECVNDI lf*fket 

Summa: medicinae et histo- quando et a quo coeperit. 
riae et observationes DCXXI 26 a quibus celebrata sit (2) 

EX AVCTORIBVS ^° exercuerit earn Italia 
^ ^j w ^. ^, quando primum senatus ve- 
M. Varrone. L. Pisone. Flac- ^^^^t hominem immolari (3) 
5 CO Verno^ Antiate Nigidio. ^^ Galliarum Draidis (4) 
Cassio Hemma. Cicerone. _ j^ „«„^^k„„ «. : r^\ 

Plauto. Ceko. Sextio Mgro "" ?1T" «»" " T *^ ' 

. ^ . .* r. . opinio Magorum de talpis. 

qui Graece scripsit. Caeci- ^^^ y ,-n ' 

Uo medico Metello Scipione. ^^^^^^^ medicinae per mor- 
10 Ovidio poeta. Licimo Macro. ^^^ ^ig^^j^^ .^^ animalibus 

EXTERNIS 86 quorum genera non sunt 

Palaephato. Homero. Aristo- placida aut fera (8 — 63) 
tele. Orpheo. Democrito. Ana- pecude LV et priore 1. XXII : 
xilao. LXXVII 

15 MEDICIS Botrye. Apollodoro. ariete VII et pr. 1. V : XII 
Archedemo. Aristogene. Xe- 40 lana XXV et pr. 1. XXXV :LX 
nocrate. Democrate. Diodoro. oesypo XX et pr. 1. XXXII : Lll 
Chrysippo [philosopho]. Oro. mulis V et pr. 1. I : VI 
Nicandro. ApoUonio Pitanaeo. caballis III et pr. 1. 1 : 1111 

cane XLI et pr. 1. XVI : LVIl 

45 qane rabioso II et pr. 1. Ill : V 
20 L. XXX CONTINENTVR vlverra I 

medicinae ex animalibus mure XXVIII et pr. 1. XlIU : 

reliquae prioris libri. XLII 

dc origine magices (i) mure araneo I et pr. 1. IIIl : V 



2 DCXXI II Brot. DXXI v. DCCCLIV H 12 Palaephato 
S e coni.H {sedpost Orpheo). Phalaphato VF»d. -pato r. Philo- 
patore v 16 Archedemo YE J. arce- F*. Archi- rv 18 phi- 
losopho II. V. Philippe DcoU.ind.XXX. uncos ego posui \ Oro 
YV^^D, cfr.Brmmp.39. Orio E*. Ori l^Eva.B. Horo dT(?)^ 

22 prions libri Vr*K»!?(6). om.t{'i)H. -ribus libris rJ 
24 a B*dt7. om.r I quibus va.H 26 an — Italia om.Tva.H 
Italia EjST. in itaiia r 27 primo E. -mo primum 7B | uo- 

luerit . . immolare FEE 35 sunt II. v. cfr. %vaip.97,10 

37 LV^. Vfll.S. n/| XXn — 39pr.l.om.rEB | XXHiLXXVn 
(XII F») r*E*^. X : Xn T. cfr. p. 97, 13 43 lemma ow.P* 
''*mfna o^n.Y 46 uiuerra I B^TS. uipera I KE. onurH. an II? 



F»FRETJ NAT. HIST. I (XXX) 101 

glire III et pr. 1. II : V enhydride II et pr. 1. I : III 

sorice II et pr. 1. I : III amphisbaena III 

muslela XXV et pr. 1. XVIIII : serpentibus ceteris VII et 
XLUn pr. 1. VIII : XV 

5 stelione XII et pr. 1. IIII : XVI 25 scorpione II et pr. 1. IIII : 
irenaceo XIII et pr. 1. V : XVIII VI 

hystrice II et pr. 1. I : III araneorum et phalangionim 
lacerta XXX et pr. 1. XIII : gen. XI. med. XXVII et pr. 1. 
XLin 7X : XXXVI 

10 salamandra III et pr. 1. 1 : IIII so gryllo et tauro VII et pr. 1. 
roclea LXIII et pr. 1. VI : I : VIII 
LXVmi troxalide III 

dKepdTUJvmedicamentum(l6) p^ryganione I 
aspide III et pr. 1. I : IIII scolopendra sive multipeda 

1 . dracone IIII et pr. 1. VI : X 35 sive milipeda sive centipeda 
vipera XXI et pr. 1. XIIII : sive onisco sive iulo XX et 
XXXV pr. 1. I ; XXI 

aiigue XXVII et pr. I. VIII : [admiratio naturae nihil sine 
XXXV usu gignentis] 

10 bova III et pr. 1. IIII : VII 40 limace III et pr. 1. I : IIII 



1 HI . . II : V J. VI . . n : vm F»T. V (in »•) . . im : V r6f 

2 I : m T5. nn Z/ 3 mustella F | XXV TH. XXXV r 
4 XLin FE. ow.B 6 irinaceo F*. eri- TD. heri- H. ena- 
tio E 7 II . . I 2>. I . . n IIH 11 cocleae II \ LXIII . . VI 
: LXVnil ego, LXVIHI (-Vm B) . . XVII : LXXXVI (om.FE) U. 
XVnil . . XXVII : XLVI TS. cfr.p. 97,33 13 dKepdxiuv ego e 
§46. ageraton (ageuir- F*T) U.S. om.H 15 Ell . . VI ego. 

VI . . mi (in F») «. jH" 18 angue — XXXV om.'E^lRH | VIII 
D. XVffl F«R*T5 19 XXXV D. -Vn F*B«. XLV TS. cfr. 

p98J 21 enhydride H. -iode 11 cenchride T 24 VIII 

tH. Vmi F*. om.r I XV F»Tlf. XLV r 28 gen. XE / | 

xxva D. -vnn r»t5. -vni r 29 ix : xxxvi d. vni -. xxvi 

FEB. LX : LXXXIX (XCVim F»B*) TF»B»fif. cfr.p. 98, 16 

30 gryUo — Vni om.TS \ et ego. sine U.H \ VH F*B*^. VI r 

32 troxalide H. tryx- F*F. trix- B»B. traxitl- E. chrisal- T 

33 phryganione H. prica- F»T. preca- B*. prygami- F. 
prig- r 35 millipeda (ow.F*) U. millep- H 36 iulo F»2>. 
uilo T. piro r. tylo JS. cfr.p. 98^21 38 naturae nisi lusu FBE. 
uncos posui: lemma non cadit in hunc librum 



102 C. PLINI SECVNDI cf»fbet 

unica I ansere XV ei pr, I. VII : 

verme terreno XXII et pr. 1. lo XXII 

n : XXn// cygno V [et pr. 1. I : VI] 

verme ex arboribus IIII et otide II 
5 pr. 1. I : V corvo IIII et pr. 1. II : VI 

verme ex herba IIII cornice I et pr. I. II : III 

herpete I 35 accipitre II et pr. 1. II : IIII 

ricino UI/ miluo VI et pr. 1. n : Vm 

ex volucribus grue 1/ 

10 aquila III et pr. 1. IIII : VII ciconia I et pr. I. U : III 

vultureVlIIIetpr.l.VIII:XVn ibide II 

ossifrago //I so ardiola I 

gallinaceo XXV etpr.l. XXXI: anate II et pr. 1. IIII : VI 

LVI mergo I 

15 gaUina XXII et pr. 1. X : XXXII perdice VI/ et pr. 1. VII : XIIIl 

ovis XLin et pr. 1. XXII : LXV columba XXV et pr. 1. VII : 

[Commageno V et pr. 1. HI/: S6 XXXII 

Villi] palumbe XIIII et pr. 1. II : XVI 

1 uruca r*B»iS. eruce T. -ca H. erba B. erpa K. espa Y \ 

I ego. II et pr. 1. I : EI U,H., cfr.p.98,26 2 XXU FBE^. 
X^a F». XX T5f 3 XXniI H. XXn TiSf. XX II. cfr.p.9S,28 

6 im FBK^. vm B^B^TiS 8 IIH ego. IE U,H 

II uulture — Vni ow.FBB | Vim . . Vm ego. Vm (VE TS) 
. . Vim F»B»T5 I XVI TS 12 ossifraga H \ JR ego. YIU.H 

1« XXV EBB. XXXV F^B*!^ | XXXI ego. XXI ll.H. 
XX TS 14 LVI FBKIT. LV F»T5. LI B*. cfrp 98,36 

16 xxn Y^^^TH. XX rs 17 H (im J) : Vim fbbj: m 

: vm F*TiS. uncos posui: cfr.p.97,8 19 ansere — XXII ego. 

om.ll.H. cfr,p. 98,39 21 tmcos posui: cfr.p, 98,40 22 opide 
K. om.TH I n F*B*T6f. I BE. om.YH 23 IE F* | 11 r*B*TJff. 
I r I m FE 24 I . . E e^fo. E . . I F»B»fi^. II . . E TiS | m 
B*jgr. im JF^TS. lemma om.r 26 EE B»Tlf. lemma oin.V^. 

im — 26 pr. L II om.r 26 VEE FE 27 E ego. I U.H 

29 Ueao. m RH. IV TS 31 II . . EE ego, lEI . . II 

F*B»T/Sf. EE . . {om, IBl — 34 pr. L) r 32 mergo I ego. -go 
E F*B*Tfif. om.rH 33 VII ego. VI TS. X F*B* J«. XI D | VII 
: XEE ego. VIE : XEE TS. VE : XVII B*/«. VEI : VEE F*. 
VI : XVE D. lemma om.r H. cfr.p.99,7 34 columba — pr. 1. 

B*«. om.rH I VII (VIE FEE) : XXXE B'^FBE. om.T*TH 

.S6 n /. VII (VIE F») ll.H I tn iij. XXI th. cfr.p.99,10 



F*PBBT] NAT. mST. I (XXX) 103 

galeiita IIK foedis animalibus inseruisse 

Guculo I 86 magna remedia] 

pico Martio I scarabaeo VII et pr. 1. 1 : VIII 

torture V et pr. 1. IIII : VUII WatU XIII et pr. 1. IIII : XVII 

5 turdis in de genere cantharidum. med. 

menila I ex lis XI et pr. I. V : XVI 

hirundine XXIIII et pr. I. so cimice // et pr. I. Villi : XI 
VUn : XXXffl musca V et pr." 1. VH : XII 

noctua // et pr. 1. VU : Vim locustis III/ 

10 uliila I [et pr. 1. I : II] formicis V et pr. 1. Ill : VIII 

opupa I Summa: medicinae et hi- 

bubone V et pr. 1. II : VII 85 storiae et observationes 
passere V DCCCLIIU 

galgolo II 

10 vespertUione ^11 et pr. 1. ^x avctoribvs 

mirXn M. Varroue. Nigidio. M. Ci- 

cicadis I cerone. Sextio Nigro qui 

apibus YllI et pr. 1. 1\ : XII 40 GraecescripsitLicinio Macro. 
vespis II 

20 bi^resti I et pr. I. V:\l externis 

[pityocampis IIII et pr. 1. II: Eudoxo.Aristotele.Hermippo. 
VI] Homero. Apione. Orpheo. 

[naturae benignitatem et Democrito. Anaxilao. 

• 

2 an cuculo 11? B de pico Martio cfr.p. 99, IJ^ 4 V . . Ill 
: VIII 15. an n .. m : V? 6 an turdis II? 9 11 . . VH ego. 
V . . nn M.5. om.H. cfr.p. 99, 16 10 imcos ego posui 12 V 
-- VII F»B*TB^. 11 r 13 passere I PBB 14 an galgulo I? 

16 Xn ego. Vm B. Villi rH 16 XVI ego. Xm F»B*Tir. 
XLV f 18 vm . . IV e^fo. VE . . V U.S. cfr.p. 99,21 

20 I . . V e£0. m . . m (II F) U.H 21 piiyocampis — VI oiin. 
^H'^Tfif I nB*»2>. l\l'E'Bi'KH.cfr.p.99,23. uncospomi; necreli- 
quacaduntinhu/nclibrum 26 VTI U.S. VIIIB^ 1 1 — pr. 1. oi».F» | 
iX : XVII (XVI S) TH {errore: cfr. blatta) 27 blatta /. -ttae 
JHTfif. -ttis B^ I Xni Bepr.l ow.F». H B. Xn rH \ IIH F»2). 
yRrH. Y TS \ XVII lis. XIX H. cfr.p. 99,29 28 generi- 
bufl E. -ra P I cantari FB 29 XI R»TJI. XII P». XL r 
30 II ego. V U.S \ XI ego. XIHI TS. XVim U 32 IIH IT. 
in F*TiS. VI R*. om.r. add. et pr. 1. im : VII F»T5. ...HI (HII H) 
■ vm rH. cfr.p. 99,34 33 VHE B 36 DCCCCLIin B*T 



104 



C. PLINI SECVNDI 



[VF*FEET 



MEDICIS Botrye. ApoUodoro. 
Menandro. Archedemo. Ari- 
stogene. Xenocrate. Diodoro. 
Chrysippo philosopho. Phi- so 
5 lippo. Oro. Nicandro. Apol- 
lonio Pitanaeo. 



L. XXXI CONTINENTVR 



85 



medicinae ex aquatilibus. 
aquarum mirabilia (l) 
10 aquarum differentiae (2) 
medicinae. observationes 
CCLXVI (3-17) 40 

quales oculis aquae prosint 

(3) 

15 quales fecunditatem faciant 
quales insaniae medeantur 

(4) 46 

quales calculosis (5) 

quales volneribus (6) 
20 quales partum custodiant (7) 

quales vitiliginem toUant (8) 

quae colorem lanis faciant (9) 50 

quae hominibus (10) 

quae memoriam, quae ob- 
25 livionem (li) 

quae sensus subtilitatem^ 



quae tarditatem^ quae ca- 

noram vocem (12) 

quae vini taedium^ quae 

inebrient (13) 

quae olei vicem praestent (u) 

quae salsae et amarae (15) 

saxa egerentes^ risum aut 

ploratum facientes 

quae amorem sanare dican- 

tur (16) 

per triduum calentes hau- 

StUS (17) 

aquarum miracula (18—20) 
in quibus omnia mergantur^ 
in quibus nihil (18) 
aquae necantes^ pisces ve- 
nenati (19) 

quae lapideae fiant aut la- 
pidem faciant (20) 
de salubritate aquarum (2i) 
de vitiis aquarum (22) 
probatio aquarum (23) 
de aqua Marcia (24) 
de aqua Virgine (26) 
aquas inveniendi ratio (26) 
signa aquarum (27) 
differentia aquarum per ge- 
nera terrae (28) 



1 Botrye Horo va.Brot.{S) 2 Archedemo VF*J^ Archid- 
BdTJ7. -cimedo FE. -chimede v 4 philosopho ow.VBEp. 
sedcfr.§103 \ Philippo PftdTD. om.rv 6 Oro F*FKftT2). 

Horo B* B a V (Brot). om. (V ?) Bag. (S) 13 quales — prosint B* a D. 
om.rv 16 medeantur B^fi^ rem- VdT. -diankir F*. lemma 

om.r 20 quales — custodiant om.PBE 32 quae — amarae 
P*BdJT. (m.r 33 saxa YB,^eLTH. sax F*. X. exs E. Xes B. 
X. F 42 nicantesFE. mic-B | uenenatiT^T. uenanti (-tis d)ll 

53 differentia Y^'F'RD. -tiae rH 



BVF^FKE] NAT. fflST. I (XXXI) 105 

ratio aquarum per tempora de allece Vlil (44) 
anni (29) so de natura salis (45) 

aquarum subito nascentium de nitri generibus et con- 
aut desiDentiuni obseiTatio fecturis et medicinis obser- 
5historica (30) vationes CCXXI (46) 

ratio aquae ducendae (31) de spongeis. medicinae et 
quo mode medicatis uten- s5 observation's XCII (47) 
dum et ad quae genera valitu- Summa : medicinae et bi- 
diuum (32) storiae et observationes 

10 item marinis XXVIIII DCCCCXXIIII 

quid prosit navigatio V (38) 

quo modo marina aqua in me- EX AVCTORIBVS 

diterraneis possit fieri I (34) 40 M. Varrone. Cassio Parmense 
quo modo thalassbmeli I (36) Cicerone. Muciano. Caelio. 
15 quo modo hydromeli I (36) Celso. Trogo. Ovidio. Polybio. 
remedium contra peregrinas Sornatio. 

aquas (87) EXTERNIS 

ex musco medicmae VI 

medicinae ex harenis (38) ^5 Callimacho. Ctesia. Eudico. 
20 de salis generibus et con- Theophrasto. Eudoxo. Theo- 

fecturis et medicinis obser- pompo. Polyclito. luba. Lyco. 

vation<?s CCUII (39—46) Apione. Epigene. Pelope. 

de salis auctoritate historica Apelle. Democrito. Thrasyllo. 

CXX (41) 50 Nicandro.Menandrocomoedo. 

25 spuma salis (41. 46) Attalo. Sallustio Dionysio. 

flos salis XX. salsugo II (42) Andrea. Nicerato. Hippocrate. 

de garo XV Anaxilao. 

de muria XV (43) 

8 et ad quae J. om.Y'R'RH. et aquae r \ ualitudinutn B*' 
S»»2). ow.PBKfi: -nis rJ 10 XXIIU F». om.YH 13 fieri 
om.FBE. fieri possit II{D) \ I PD. om.rH 14 I om.TTL^H 

15 I om.'BL^'RH 21 medicinis H. -cinis et K. -cis r | ob- 
seruationes H, -nibus II {item infra S6) 26 spuma salis ow.V. 
postv. 29pon. d T 28 de muria postv, 24_pon. d T H{J)^ post v. 22 S 

29 alleco B. alece VdJJ 30 de natura salis y{?)H. om.r 

42 de Polybio cfr.DKNp.4.5 46 Callimacho S. -cho 

Caecilio II v |.Lydico B. Lid- F. Licido E 47 Polyclito F*K 
c(D). -clyto rH. -crito Seconi.H. cfr.BrwnnpAO 



106 C. PLINI SECVNDI [Bvf^fbb 

L. XXXII CONTINENTVR de curalio. medicinae et ob- 
medicinaeexaquatilibus. 26 servationes XLIII (ii) 
summa naturae vis in anti- de discordia inter se mari- 
pathia (i) nonim 

5 de echenaide II (i) pastinaca Villi, galeo^ mulio 

de torpedine VII (2) XV (12) 

de lepore marino V (s) so de iis quibus in aqua et in 
mirabilia Rubri maris (4) terra victus est 

de ingeniis piscium de castoreis. medicinae et ob- 

10 proprietates piscium mira- servationes LVI (18. 14) 
biles (6—9) de testudine. medicinae et 

ubi responsa dentur ex 35 observationes LXVI (14) 
piscibus (8) aurataIin.stelIamarinaVII(i6) 

ubi ex manu edant (7) dracone marino III 

15 ubi vocem agnoscant (8) salsamento XXV 
ubi amari sint; ubi salsi^ sardis I. cybia (17) 
ubi dulceS; ubi non muti. 40 rana marina VI. fluviatiles LII 
esse et loconim sympatbi- rana rubeta 
am vel antipatbiam (9) observationes circa eas XXXII 

30 quando marini pisces in usu (18) 
P. R. esse coeperint enbydris III 

Numae regis constitutio de 46 cancri fluviatiles XZV. can- 
piscibus (10) cri marini VU 

3 naturae uis BS. -ra eius r. om.v 5 echenaide BVF*. 
echin- R». echyn- d. echenatio E. echin- FB. echeneide Tt?. 
cfr.§148 12 ubi — piscibus post agnoscant jxm.dTjSl post 

edant v{SJ) 16 ubi amari — 86 aurata h. I. om, et in fine ind. 
XXXIpon:iiT 17 ubi non muti om.H \ muti Secant. J. 

multi B. mull r 19 uel IL et H 21 P. E. (wi.BdT. pri- 
mum H 24 curhalio B. tura- E 26 XLIII BS. om.Tti. 

-im rH(D) 28 galeo XV VF»dTiSf 33 LVI VF^dTD. 

ow.B. LXVI rH, an XLVI? 86 an LXXI? 36 im BiS^. 

Ill rH. om.AT. an I? cfr.§43 87 III BVF*dTiSf. om.rH 
38 XXII VP*B». an XVHl? 39 cibia F»E. add. XII Vr». 

XI FBEJI. an VII? 40 VI U.H. an HI? | LII BS. Ill Vr*dT. 
LI rH. an XLII? 41 rubeta BYS. -t& 1 H -bet I PE. -bet 
et B. -beta & F". -ta I et dT. an -ta X? 42 XXXV FBEIT 

44 enhydri B. -riae B | III ego. VI U.H 46 XLV ego. 
Vn FBEIT. XrV rS \ cancri marini YRBATS. coracini luL 
cancri marini VII FBE. coracini VII r. om.H 



BVF-FBE] NAT. fflST. I (xxxn) 107 

tx cocleis fluviatilibus YII so pectunculi I 
coracini^ IIII sepiae XXIIII 

porco pisce II (19) icMhyocoUa V (24) 

Titulo marino X batia I 

smurena I bacchus sive mizyes 11 

hippocampo Villi 86 marini peduculi II (25) 
echinis XI (20) canicula IIII 

ostreorum genera et obser- cetum I (26) 
vationes et medicinae LYIIII tx delphinis VIII 
10 purpura Villi (21) coluthia sive coryphia III 

alga marina II (22) so alcyoneum VII 
mus marinus II thynnus V (27) 

ex scorpione marino XI menae XFI 

sanguisugis VI scolopendra II 

ismurices XIII saurus I 

conchylia V (23) 86 conchis I 
piscium adips II siluro XV (28) 

callionymi III strombo sive concha longa VI 

coracini fel I tethea V (so) 



1 ex ego. et dT. om.ll.H \ cochleae dTjB. om.B(?) | fiuvia- 
tiles FKdTB^ oi».B(?) 2 coracinis ego. -ni BTjS. om.rH 
3 porco pisce UBS. porcelli slue porci 11 r JJ 6 XI {pro IX) 
lEK 9. 10 LVim purpura om.TTLEH 10 an YTLpro Vim? 

13 ex ego, de dT. om.U.H | scorpio marinus V(?)£r | XI B. 
Xn rH 14 sanguisucus F». -sugae H \ YlBS. YUrH 
IhXmn.H. an XII? 17 adepsB^dTJII IFBBJI 18 cal- 
lionymi 5. -mus JJ. caloponymi B. callionum (gaU- FK) r | 
HI BF»R»fif. n dT. IV rH 20 pectunculi I h. I imeruit J, 
>n fine indicts ante Summa h(d>ent Peciuncul. I B. petunculi (-la 
dT) f 21 saepiae FTE | XXTTI Bif. XHTT T. an XVIIII? 

24 mizyes VF^d. mies B. maxies B*. obsties E. -thies FB. 
mizionl. myxon {B)H, efr,§77 26 an II? 27 cetum I BS. 
coet- Ir.om.H 28 ex ego, de d T. om. II. H \ delphinus V (?) fi^ | 
VHII BS 29 coluthia S, cfr.§84, 147. -tia F*dT. colythia 

B(V?). -tiaB^. -litiar | coryphia BiSf. -ruphia dT. -rufiaVF'B'. 
-ritia r. -rytia JT | HI BiSf. IV r£r 30 an VI? 32 XVI ego. 
Xm BVF*5. XII rH 36 conchis I J tramsp. voluit post 

bryon I (36). cfr.§lll 36 siluro {praem. de) dT. -ru B. -rus 
rH 87 strombus V (?) H 38 tethea BTH. -tha E \ thetea B. 
-thea FE*. -phea B*d. -pea V. add. torpidine VII VF*B»T 



108 



C. PLINI SECVNDI 



[BVF*PKE 



olus marmuHr I 

myaces ^XXV 

mituli VIII 

pelorides I 
5 seriphum II 

erythinis II (31) 

solea pisce I 

rhombo I 

blendia I 
10 urtica marina II 

pulmone marino IV 

onyches IIII 

ex colubra aquatica I 

ex hydro I 
15 mugile I 

ex pelamyde IIII (32) 

sciaena I 

perca IIII 

ex squatina III 
20 zmarides III (34) 

ophidio I (35) 

ex fibro IIII 



bryon I (36) 

ex asello pisce I 
25 phagro I 

ex balaena I (38) 

polypo I (42) 

ex glano I (45) 

glaucisco I (46) 
so rubellio I 

uva marina I 

anguilla I (49) 

hippopotamio I 

crocodilo I (50) 
85 adarca sive calamochnus 10 

calamo VIII (62) 

animalium omnium in marivi- 

ventium nomina CLXXVl (53) 

Summa: medicinae et hi- 
40 storiae et observationes 

DCCCCXC 

EX AVCTORIBVS 

Licinio Macro. Trebio Nigro. 



1 holus JD I I ow.BB 2 XXXV ego. XXV II. H 

3 mituli B(V?)fi^. -tiUo R. tuUo r \ VEI BVF'BMTfif. m rH. 
an Vnn? 6 seriphium VET IT 10 EI dT. VU Bfif 

11 pulmo marinus V(?) JT | IV ego. VI II. H 13 colmnbra B. 
-ba FRK 16 mi B5. m rH 17 sciana VF*B*. solana B, 
sola FK 18 IIII II. H, an Y? 19 isquatina B. qua- r | 

in BS. I B* 20 Zmarides BS. sma- H. zymma- VF»B»dT. 
gymma- r 23 bryo coni.J^ coll. §110. Ill 24 ex (de d-T) 
asello pisce I d*TH. om.h.l. et post 16 pelamyde IIII pon.ll 

25 phagro BS. ^9^ rH 26 ballaena B {item §144). bel- 
lano B. ballena r 28 glano BdT^, cla- r 29 glaucisco 
Vr*B»dTfi^. clan- r 30 rubellio I*B»dTir. -llo r 31 uua 
— anguilla (add. marina B) I II. D. ang- I. uua mar- I dT(?)fl^ 
cfr.§138 33 hippotamio r*B*dT. -opotamia TBH. hypot- B 

37 mare BS 38 CLXVI va.H. cfr.DUZp.75 

41 DCCCCXC FBKJT. -XL dT. -XCV Vr*B». -XXVIII va.H. 
CCCCLXXXXn B 43 Trebio Nigro T(?)C. Trebioni B. Trebo- 
nio (The- K) Nigro rv 



Bvr*FRE] NAT. HIST. I (xxxii. xxxni) 109 

Sextio Nigro qui Graece de donis militaribus aureis 
scripsit. Ovidio poeta. Cassio et argenteis (lO) 
Hemina. Maecenate. laccho. ss quando primum corona au- 
Sornatio. rea data (il) 

5 EXTERNIS ^® ^^^^^"^ "^" ^""^ ^^^^' 

luba. Andrea SalpeApione. ^^ ^^^^^ ^^^^^ ^^3^ 
Pelope Apelle. Thrasyllo. ^^ ^^^^^^ ^^^^^^ ^.^^^^^^ ^^^^ 

icanaro. argentum, aurum. antequam 

ea signarentur; quis mos in 
acre (13) 

L. XXXIII CONTINENTVR ^,^^ \^Lir^^ «^«„w.So ^^;«.; 

quae maxuna pecuma primi 
lometailorum naturae. 86 census (18) 
de auro (2—25) quotiens et quibus tempori- 

quae prima commendatio bus aucta sit aeris aut nummi 
eius (3) signati aestimatio (is) 

de anulorum aureorum ori- de cupiditate auri (14) 
1^ gine (4) 40 qui plurimum auri et argenti 

<ie modo auri apud antiquos possederint (15) 
(5) quando primum argenti ap- 

de equestri ordine. de iure paratus in barena^ quando 
anulorum aureorum (6 — 9) in scaena (16) 
» de decuriis iudicum (7) i.*) quibus temporibus plurimum 
qnotiens nomen equestris in aerario populi Romani 
ordinis mutatum (9) auri et argenti fueril (17) 



2 scripsit owi.B 3 iaccho BS. lacceo VF*B*. laceo FH. 
U- EdT. L. Ateio v 4 Somatic om.va.H 7 Thasillo B. 
Thasio £. om.B^ Thasio, Thrasyllo dT(?)va.8 9 continetur iSf 

10 natiira B V^S 21 nomina Y^JfEEva.H 22 mutata E ^. 
-tn E*. immutatum V(?)J5r. -ta v 27 aurio B. an auri, luxu- 
ria? 30 signatum om.B | aes BS. est rH 32 ea signa- 
rentnr BVF*E*dTH. signaretur rv{D) \ qui mos va.H 
33 ea re FBE 34 primi census B^S^. -mo censu (cessu B. 

censa E*) v{D) 37 aucta sit BS. -toritas rv \ aeris aut (et D) 
nummi BS. aeris (iteris et FBE. aereis dTJET) nummis rH. 
auri V 38 signati BVF»B*jS. -tis d.TH. segnitia r. del.v 
41 possederint VF'E'dT If. -ditB. -ssidetE. -ssetr 42 argen- 
tum apparuerit BSJ 44 cena FBEdT 



110 C. PLINl SECVNDI [bvf*prb 

quando primum lacunaria de scoria argenti. medicinae 
inaurata (18) ex ea YI 

quibus de causis praecipua de spiima argenti. medicinae 

auctoritas auro (19) so ex ea VII (35) 
5 ratio inaurandi (20) de minio (36—41) 

de inveniendo auro (21) quam religiosum apud anti- 

de auripigmento (22) quos fuerit (36) 

de electro (28) de inventione eius et origine 

primae aureae statuae (24) 35 (37) 

10 medicinae ex auro VIII de cinnabari (38) 
(25) ratio eius in picturis et 

de chrysocolla (26—29) medicina (38. 39) 

ratio eius in picturis (27) genera mini (40) 

medicinae ex chrysocolla VU 4o ratio eius in picturis (40) 

15 (28) de hydrargyro (41) 

de aurificum chrysocolla sive medicina ex minio (41) 
santerna (29) de argento inaurando (42) 

mirabilia naturae glutinandis de coticulis aurariis (43) 

inter se et perficiendis me* 45 argenti genera et experi- 

20 tallicis rebus (30) menta (44—55) 

de argento (31) de speculis (45) 

de argento vivo (32) de Aegyptio argento (46) 

de stimi sive stibi sive ala* de inmodica pecunia 

bastro sive larbasi sive pla- 60 quorum maximae opes fuerint 

25 tyopMhalmo. medicinae ex (47) 
eo VII (34) quando primum populus Ro- 



5 i]la1lranday^*S^ naturandiFSE. -rails [auri inueniendi] 
va.H 7. 8 de auripigmento. de elec tro om .gBKyo.lT 
10 auro Vm— 14 medicinae ex ow.B | Vmi F» 14 VII S. 
un B. om.FBE. VI rv 17 satema BE^ 23 stimio siue 

stibio B I alabrasti {im>. siue larbasi) B 24 larbasi S. -so K 
-baa VF*B*. labasi r 28 YI B5. om.rH 29 de spuma- 
Vn BF*5. om.rH 37 eius II. S. cinnabaris et minii dT^ | 
et medicina (-nae v) B. in (et in B) med- r. om,dTH. (in medi- 
cina et in picturis S) 40 ratio — picturis omE(?)dT^. add. 
in medicina X) 42 medicina (-ne T) ex minio T 8 coll. §124, 
post inaurando pan. II, ante hydrargyro JE[{J). del.v{D) 
50 opes fuerint om. 7BE 



BVP*FBE] NAT. fflST. I (xxxm) 111 

manus stipem sparserit (48) CCLXXXVIII 
de hxuria in vasis argenteis 

(49) 26 EX AVCT0RIBV8 

frugalitatis antiquae in ar- Domitiano Caesare. lunio 

sgento exempla (60) Gracchano. L. Pisone. M. 

quando primiim lectis argen- Varrone. Corvino. Attico Pom- 

tom additnm (51) ponio. Calvo Licinio. Cornelio 
quando lances inmodicae fa- so Nepote. Muciano. Boccho. Fe- 

ctae (62) tiale. Fenestella. Valerio Ma* 

10 quando repositoriis argentum ximo. lulio Basso qui de 

additum (62) medicina Graece scripsit 

quando tympana facta (62) Sextio Nigro qui item, 
inmodica argenti pretia (63) 
de statuis argenteis (64) *^ externis 

15 Dobilitates operum et arti- Theophrasto.Democrito.Iuba. 

ficum in argento (66) Timaeo historico. Qui de 

de sile (66) medicina metallica scrip- 

qui primi sile pinxerint et seruni: Heraclide. Andrea. 

qua ratione (66) 40 Diagora. Botrye. Archedemo. 

::ode caeruleo. medicinae ex Dionysio. Aristogene. Demo* 

eo n (67. 68) cle. Mneside. Attalo medico. 

Summa: medicinae et hi- Xenocrate item. Theomnesto. 

storiae et observationes Nymphodoro. loUa. Apollo- 



8 quando lances — 11 additnm BS. quando lances — factae 
^SSjO". om.r. in FBE post factae deest tota huius indicts clatisula^ 
praetermissaf ut videtur, ab archetypi librario poffina una et errore 
detecto, sed non correcto: nam continttatur indicis I.XXXIV dimi- 
diapars altera (p. 112,48) nobilitates ex aere operum — Tlieomnesto 
'F«B*E*) et sequitwr deinde idem index integer 12 quando BY 
^'B^S, -do primum ATH 13 pecunia {pro pretia) d(?)lf 
U argenteis BVF»v(/S). -ti dTH, om.B,*^ 20 ex eo 11 BS. ex 
com VF»(B*?). ex caeruleo dTJT 24 CCLXXXVm BD. 

CCLXVn vr»B*d. CCLX T. MCXXV v 27 L. Pisone Ba^. 

medico F*. om^r {auctorum nomina eadem fere atque in I. XXXIV 
aiiihent V, partim cum his confusa, partim mutato or dine dat H) 

28 Verrio, M. Varrone S in cum v 80 Bucch//o B. Butho 
^a.H 34 Sexto VdT 37 qui Tv. om.r 88 scripseront 
J)UZp.76{etdist.). scripsit ¥5. s. B. fecit F*dT 40 Arche- 
demo B/. Archid- rS 41 demode P* 42 Neside B 



112 C. PLINI 8BCVNDI [b v ft R (-..«)£ 

doro. Pasit«le qui mirabilia sitae, quibuB primum in co- 
opera scripsit. Antigono qui m lumna, quando rostra (il) 
de toreutlce scripsit. Me- quibus externis Romae pu- 
naechmo qui item. blice positae (is) 

quibus Romae multeribus io 

publico positae 
. l. XXXIV 00»TU.E»TyE ,. ^,, j,,^, „„„„ ^„,„, 

aeris metalla (1— 3S) equestris publice posita (is) 

genera aeris (2—5) quando omnes prifatiin po- 

quae Corinthia (3) sitae statuae ex publico sul)- 

quae Deliaca (4) latae (ii) 

10 quae Aeginetica (a) ss quae prima ab externis pu- 

de tricliniis aeratis (4. b. 6) blice posita (16) 
de candelabris (6) fuisse antiquitus et id Italia 

de templonim omamenlis es statuaries (16) 
aere (7) de pretiis signorum inmo- 

li quod primum dei simulacrum lo dicis (iT) 
Romae ex acre factum (9) de colossis in urbe celeber- 
de origine staluarum et ho- rimis (18) 
Qore (9) nobilitates ex aere operum 

statuarum genera et figurae. et arljficuin CCCLX\1 (i9) 

JO autiquas statuas togatas sine k ditferentiae aeris et mixturae. 
tunicis fuisse (lo. il) de pyropo (30) 

quae primae slatuae Romae. de Campaao aere (20) 
quibus primum publice po- de serrando aere (21) 



I mirabilias B 1 post qui iliem add. Menandro qui de 
toreotis vydTD; ex ind. XXXIV add. Xenoorate qui item, Du- 
ride qui item, Menandro qui de torentiB, Heliodoro qui de Athe- 
ttienaium emathematiB, Metrodoro Scepsio tr. dell), efr. UZp. 77 n. 1 

II aeratis BP'E'J'. aereis T(?)dfl^. aureis T. lemmaom.TV, 
post 14 en acre pon.iTH 18 ^reia ex aere B* 15 primum 
romae dei simulacrum aereum romae ex sere factum B 

20 antiqnBii — imHse post 36 rostra jios. 5 econi. J. del.S 
23 quae — Romae post rostra pon.iT. del.H 82 positae BT 
r*B'iS. publire r. et pub- v 86 prima OTF'dTJ. -mae rv , 
publice B'F"F 36 posita VFTJ. -tae ro 37 et BVP*S. 
om.rH -IS post operum desitiit Ub.I ini; adruitatum inmarg. 
Bit De istis iiraeambnlis deficit uoum folium 



BVF*FB»»] NAT. HIST. I (XXXIV) 113 

de cadmia (22) de diphryge (.97) 

med. ex ea XV (23) de triente Servilio (88) 

aeris usti effectus in medi* de ferrariis metallis (89 
cina X (24) is —46) 

5 de scoria aeris. de flore aeriS; simulacra ex ferro 
squama aeris^ stomomate caelaturae ex ferro (40) 
aeris. med. ex iis XLVn (25) differentiae ferri (41) 
aerugo, med. ex ea XVIII (26) de ferro quod Tivum appel- 
hieracium (27) so lant (42) 

loscolex aeris. med. ex eo ferri temperatura (41) 
XVni (28) robiginis remedia (48) 

dechalcitide. med. ex ea VII med. ex ferro VII (44) 
psoricon (29) med. ex robigine XIIIl (46) 

son. med. ex eo III (30) ss med. ex squama ferri XVII 

ismisy. med. ex eo XIII (81) bygremplastrum (46) 
chalcanthum siveatramentum de plumbi metallis(47— 56) 
sutorium. med.exeoXVII(82) de plumbo albo (47) 
pompholyx. spodium. med. de argentario. de stagno (48) 
ex lis VI (38. 84) 40 de plumbo nigro (49) 

soautispodi gen. XV (85) med. ex plumbo XV (50) 

smegma (86) med. ex scoria plumbi XV (51) 



4 IX B*. om. y(?)F«B«E* JOT 5 de flore aeris. squama aeris 
om.FEdT^r 6 sq nama — aeris otn.F* | stoinat§ aeris PEd. 
-aterios »•«• 8 XVim I*. XVH B^EBdiT 9 hieracium 

— 11 xvm am.vBr^ 11 xvm BVF»B»iS. xvn rH 

12 calcipide P«B«E*. chalciti VF»TJI. calcite B* -ide EE 

13 psoricon om.Yd{?)H 14 sory B*JT. spori EEdT | m BB'iS. 

nn VE»F«B«. vn b* vni ^^h. vnn Yvnras. xm t 

15 misy — XTTT om.EE | misj BdT^T. mysi OVB*E*. misi r | 
Xni BF«B«E«iS. Xim rH{J) 17 sutorium B(VB*B«?)ir. 

-ricium f I xvn ego. XTTTI E«B«E«. XVI rH 19 is B. his rH. 
eis J' I VI yH{J), om.T*^^. V rS 20 antispondii EE | con 
(pro gen.) B*. on E*B* 21 smegna B. om.E. specma E*B*E*. 
spegma H 24 ferrariis E«B*E«. cfr.§U4.XXXV35. ferreis 
rv. feTndTHe§138 28 ferri ZZ.D. add. et temperatura d» TIT 

29 appeUatnr E*B* 31 ferri temperatura U.D. deld*. 

om.TH 32 robiginis V B« d 5. rub- rv 84 robigine B V E d iS. 
rub- rv | XTTIT BEE^. XV E«B*»B«. V r 85 XVIH E«B«E» 

42 scoria EdT^. co- r \ XVI EJ7 

Piinri VAT. HIST. I. 8 



114 C. PLmi SECVNDI [BVFTR^E 

spodium ex plmnbo (52) fistulas, callum, pusulas, sea- 

de molybdaena. med. ex ea biem, cicatrices, infantes, 
y (53) S6 muliebria vitia, psilotnini; 

psimythiumsiYecerussa.med. yenerem inhibendam, ad 

5 ex ea VI (54) vocem, contra lymphationes. 

sandaraca. med. ex ea XI (55) Summa: res et historiae et 

arrhenicum (56) observationes DCCCCXV 
Summa: medicinae CCLVIII. 

" A ' J 50 EX AVCTORIBVS 

ex us ad cams morsus, ad -s^t^xv/xvajoto 

10 caput, alopecias, oculos XXV, L. Pisone. Antiate. Verrio. 

aures, nares, oris vitia, le- M. Varrone. Cornelio Nepote. 

pras, gingivas, dentes, uvam, Messala Ruio. Marso poeta. 

pituitam, fauces, towsillas, Boccho. lulio Basso qui de 

anginam, tussim, vomitiones, ^ medicina Graece scripsit 

15 pectus, stomachum, suspiria, Sextio Nigro qui item. Fabio 

lateris dolores, splenem, ven- Vestale. 

trem, tenesmum, dy senteriam, EXTEBNis 

sedem, verenda, sanguinem Democrito. Metrodoro Seep- 

sistendum, podagras, hydro- 40 sio. Menaeehmo qui de to- 

20 picos, ulcera, volnera XXM, reutiee scripsit Xenocrate 

suppurata, ossa, paronychia, qui item. Antigono qui item. 

ignem sacrum, haemorroidas, Duride qui item. Heliodoro 



1 spondium F*B* 2 moljgdena F^B*£'. -ligdina 
3 V VFT«E«dT. XV rH 4 pgimythium (-tium T) dTt7(J). 
psmy- VF»B». psimith- B¥^S. Primitium r«B«E« 5 VI om. 
EE. V F*. Vn E« 7 arrhenicnm B8. arre- VI^EEJ^ arae- 
dTH. arrenicula r*B«E«. arenicoro B* 8 CCLVni BFEJ^ 

-VII CD. CLVIII S (err(yre). numerum hunc et seqq. — 28 Summa 
res om.rva.S. del.vuUD tjZp.77n.l 10 oculos XXV BJ. 

-lo8 ES2>. XXV S 11 nares rE5. Hales B 13 tonsillas S. 
tos- B. toss- EE 14 anginam 8, na B. -gnina EB 19 si- 
stendum S. sist. B. sisto EB | podagras S. -agr. B. -agrae EE 

23 posulas B. pusullas EE 29 DCCCCXXV VdT. mCXXV 
E*. DCCCXV va.H 31 A. (pro L.) E«B«E« 32 Cornelio 
Nepote om. V E* E E d T t? a. 5. {H repetit ad hunc Itbrum eundem in- 
dicem, quern ad I. XXXIII contaminando finxit) 33 Messala 
Rufo suhlato commote Bnmnp. 13. cfr.ind.VII 34 Bocco BE*. 
bacho E*. Bucho E*. Butho va.H 36 qui item Bos. item U.v \ 
Fabio EeB«E«t?. Fario B. Furio r 43 Duride qui item om. F'B'E* 



BVF*FBaB] NAT. HIST. I (XXXIV. XXXV) 115 

qui Atheniensium anathemata 20 de piclurae initiis 
scripsit. Pasitele qui mira- de monochromatis pictnris 
bilia opera scripsit. Timaeo. de primis pictoribus (6) 
Qui de medicina metallica antiquitas picturarum in 
5 scripserunt: Nymphodoro. Italia (6) 
lolla. Apollodoro. Andrea, ss de pictoribus Romanis 
Heraclide. Diagora. Botrye. quando primum dignitas pi- 
Archedemo. Dionysio. Ari- cturae et quibus ex causis 
stogene. Democle. Mneside. Romae 
loXenocrate Zenonis. Theo- qui victorias suas pictas 
mnesto. so proposuennt (7) 

quando primum externis 
picturis dignitas Romae (8— 10) 

L. XXXV CONTINENTVR 4. • j- /--x 

AAY v/v/x^xxx^j:a^x YA ^^^^^ pmgcndi (11) 

honos picturae (i) de pigmentis praeter metal- 

honos imaginum (2) 86 lica (12 — 82) 

uqnando primum clupei vice de coloribus facticiis (12) 
imaginum instituti de Sinopide. med. ex ea XI 

qaando primum in publico (13) 

positi (3) de rubrica. de terra Lemnia. 

quando in domibus (4) 4o med. ex ea Villi (14) 

1 atheniensium TBa8.(S), dethen- B. de athen- (-nium P. 
-niense vel -sae !*»•£•) rv{H)B \ anathemata BI*dT5a«.(/S'). 
-tae F. -te E«?. -tis rH{D) 2 scripseront FE I demirabilia 
BR»FE«. -libus E^D 3 operibus E^D. -ra scnpsit om.B* | 
Timaeo — Bcripserunt om.'F^^^'E^va.H 4 metallica ow.yB*. 

milica F. -lia E 5 scripserunt FD ZJZp. 7^ (etdi«*.)- -sent E. 
-Bit rH 6 Andria B 8 Arched^mo B*. -emedo (Erch- E) 
^•B*FE. Archidemo d^. -imede Tv \ Artogene F*FE. -no B* 

9 domecle E. -moclae F. democretae F**. -crito B*E*. Dio- 
mede Tva.H] Mnesicle Tva.H ' 16 quando — instituti ow. F* | 
elupei BJ. clipei rS{D). clypei v \ nice ego. om.ll.v 16 ima- 
gines BS I institutum F*E' 27 ex causis BY^S. excusis V*F*B». 
excln- r. publice H 29 pictas VF»B»dTir. pict. B. -turae FE 

80 proposuerint iS^. -erB. -eruntr^ 31 quando — Romae 
(>in.d(?), post 25 Romanis ^5.^ | intemis B 36 de coloribus 
facticiis (jSct- B;S) BFE/Sf. {cfr.§40). de coloribus natiuis et {om. 
***•) de col- fact- T^B^HTH, om.Y 37 senopi E. sepi F | I FE 

89 de rubrica ^1). 116, 9 ex ea VIowi.E 40 VHH F*B*dT 
B^D), im BS. XI VJ^ 

8* 



116 C. PLINI SECVNDI [BVF*b*fi5 

de ^egyptia terra (15) pugnae piclae et propositae 

de ochra. med. ex rubrica n sint (33) 
III (16) de aetate picturae (34) 

leucophorum (i 7) operum et artificum in pictura 

sParaetonium (18) nobilitates CCCCV (84 — 41) 

Melinum. med. ex eo VI (19) picturae primum certa- 
cerussa usta (20) so men (35) 

Eretria terra, med. ex ea qui penicillo pinxerint (86. 87) 
VI (21) de avium cantu compescen- 

10 sandaraca (22) do (38) 

sandyx (23) qui encausta cauterio vel 

Syricum (24) 35 cestro vel penicillo pinxerint 

atramentum (26) (39 — 41) 

purpurrissum (26) quae quis primus invenerit 

15 Indicum. med. ex eo III (27) in pictura (39) 
Armenium. med. ex eo I (28) quid difficillimum in pictura. 
viride Appianum (29) 40 de generibus picturae (40) 

anulare (30) quis primus lacunaria pin- 

qui colores udo non indu- xerit. quando primum ca- 

so cantur (31) marae pictae (40) 

quibus coioribus antiqui pretia mirabilia picturarum. 

pinxerint (32) 45 de talento (40) 

quando primum gladiatorum plasticesprimiinventores(43) 



1 egyptiaT(fl). -pciad'. ciaVP'B'Fd^ chiaB 2ined.— 
in om.H I ex rubricis III r'B^dT. om.V 6 VI om.B. VII ^•^ 
(rectius VIII) 7 cenissa — 9 VI om. F 12 Biricum Jt\ Ser- B 
16 m VP^B'Sf. IV dTH{J). I FE. om.B 17 apianum VFTE. 
apla- B 22 pinxerint YB,*dH. -runt rv 24 pictae et B^. 
-turae et VI* B» et picturae rH. om.v 28 CCCCV BS. CCCV 
FEdt?. CCCVIIP'I CCCV &CC VII r 32 cantu compescendo 
I* E 17. om.B. add. inhibendo r 34 Qui encausta BV Quern cau- 
EB*. Qui cau- V£^ quen chau- E*. Qui encausto (-auto B) 
BdTt? I cauterio (-ri B) U. del. v. aut ceris S 34 uel cestro 
uel B8. uel r. et v | pinxerunt B. scripserint £ 37 quae quis 
— 40 picturae supra post 31 pinxerint port. HTH 42 cama- 
rae S. -ra B*. camerae rv 43 pictae BEBdTt?. -turae r 

44 picturae BdT 45 encausto (pro talento) B*(?)^. om.v. 
/./•• Si 1S6 



BVP*»*FE] NAT. HIST. I (XXXV) 117 

quis primus ex facie ima- de terra ad medicinam la- 
ginem expresserit (44) vanda (55) 

nobilitates artificum in plas- 25 de Cliia terra, med. ex ea m 
tice Xnn (45) de Selinusia. med. ex ea III 

5 de figlinis operibus. de Si- de pnigitide. med. ex ea YIIII 
gninis (46) de ampelitide. med. ex ea 

lerrae varietates (47 — 58) IIII (56) 

de pulvere Puteolano et aliis so cretae ad vestium usus 
terrae generibus quae in la- Cimolia. med. ex ea Villi 

lopidem vertuntur (47) Sarda. Vmbrica. saxum (57) 

de panetibus formaceis (48) argentaria. qui et quorum 
de latericiis et laterum ra- " liberti praepotentes (58) 
tione (49) 35 terra ex Galata. terra Clupea. 

de sulpure et generibus eius. terra Baliarica. terra Ebu- 

la med. XIIII (50) sitana. med. ex /is IIII (59) 

de bitumtne et generibus Summa: medicinae et hi- 
eios. med. XXVII (61) storiae et observationes 

de alumine et generibus eius. 4o DCCCCLVI 
med. ex eo XXXjniII (52) EX AVCTORIBVS 

so de terra Samia. med. ex ea Messala oratore. Messala sene. 
in (63) Fenestella. Attico. M.Varrone. 

Eretriae terrae genera (54) Verrio. Nepote Cornelio. 



1 primus B^S^. -van rH \ ex facie II. D. add. et de signis H 

2 expresserit. de signis dT 3 in B^. em FE. et r 4 Xmi 
BYF'^. XIII T. mi.rH 5 de signinis FED. cfr.§165. de 
signis BPB^d^ om.rH 11 formaceis ETJ7. -ma B. -naceis 
(-cibns V) r 12 latericiis BiS. -itiis dT^. -iceis r | et ll.v{S). 
et de H{I>) 15 Xim — 17 med. om.R* | XVII EE 

19 ex eo BE5. ex his V. om.rH \ XXXXim ego. XXXVIII ^8. 
'YTmrH 21 ni ow.EE 28 medicinam BE/S. -nas B^dTlT. 
-na f I lanandam E 25 De cia VE^B*. MechiaB 27 pnigi- 
tide (B)He§194. pinit- B. pnit- d. pnet- T. nit- E*. init- r 
28 de ampeUtide — 81 Vml ow.B 81 VHII E^. VUI r 
33 qui et quorum U.v{S). qua H 34 praep. BEE. prae- 
positi va.H. -otentes notati ^^ro^. 80 Galata d^. -tha Tv. 
gelata B. cal- r 36 Baliarica TTS. -ria B*d. balnearica B. 
bala- F*. Balea- r(?)v 87 eis BS. his rH 40 DCCC B 

44 Vemo (-rrio S) Nepote Cornelio BS. Com- Nep- Vemo 
(Verio EE. -rrio H) rH. (post Attico pos. Verrio v) 



118 C. PLINI SECVNDI [bvp*r»kb: 

Deculone. Muciano. Melisso. L. xxxvi continentvr 
Vitnivio Cassio Severo. Lon- ^^^^^^^ lapidum. 
gulano. Fabio Vestale. luxuria in marmoribus (1-3) 

EXTERNis quis primus peregrino mar- 

5 Qui de pictura scripserwn^- w more columnas habuerit 
Pasitele. Apelle. Melanthio. Romae (3) 
Asclepiodoro. Euphranore. quis primus in publicis 
Heliodoro qui anathemata operibus ostenderit (2. 3) 
Atheni<?nsiMiw scripsit. Me- q«i primi laudati in mar- 

10 trodoro qui de architectonice «o ™ore scalpendo et quibus 
scripsit. Democrito. Theo- lemporibus (4) 
phrasto. Apione grammatico. de Mausoleo Cariae (4) 
Qui de metallica medicina nobilitates operum ct arti- 
scrips^ww^- Nymphodoro. ficum in marmore GCXXV 

15 lolla. Apollodoro. Andrea. »5 (4) 
Heraclide. Diagora. Botrye. quando primum marmonim 
Archedemo. Dionysio. Ari- in aedificiis usus (6) 
stogene. Demode. Mneside. q«i prii^i marmora secu- 
Xenocrate Zenonis. Theo- erint et (piando (6) 

20 mnesto. ^ q^is primus Romae crusta- 

verit parieles (7) 



1 Decio Eculeone va.8 2 Seuero. Langulano B. comma 
po8,v(D), del.H. cfr.Brtmnp.43 4 extebnis BFE. om.rv 
5 scripserunt^o. om.B. scripsit 7* FB. scripsit. externis r(?)v. 
cfr.MUnzerQKp.SdSsq. 6 praxitele B* in war^r. 7 Eufra- 
nore B. add. Parrhasio rva.S(I)). cfr.§129 8 anathemata 

(-ma B) II.V. de anathematis D. cfr,p.ll5,l 9 Atheniensium /. 
om.B. athenis rv | scripsit F*B*rd5. item ante Athenis Tr. 
om.r 10 de om.T^'F'E \ architectonic B. -icae 7* 14 scripse- 
runt ego coU.p. 115^5, s B. scripsit rv 16 lolia B. GoUa FE , 
Andria B 16 Botryae B. -yse (-thrise B*) r 17 Archidemo 
»• d T t; a. / 18 Demode I* E 22 natura B» (?) H 23 luxn- 
ria BV^. -iae rv \ marmoribus EEdTJ?. -rae B. -ri r 
27 Qui I*E I primus Bv{S^. -um rH. (quis — ostenderit ante 
24 quis primus pos. va.SetJ) 29 primum B,^va.S 32 mau- 
soleo d^5. mus- B. mousul- E. mousal- E. masoleu r | tariae F*. 
pariae Ed^ -io £. lemma del.H*. om.TH. De marmore Parid et 
Mausoleo {post 34 CCXXV) va.H 34 marmore B E E t> (fif). -ribus 
_ . --^yj ^^ jj ^^ Q^. Bn.^(^-^ qualis?) 



BVF»R»FK] NAT. mST. I (XXXVI) 119 

([uibus aetatibus qnaeque s6 de templo Ephesiae Dia- 
marmora in usum yenerint nae (21) 
Romae (8) aliorum templorum admi- 

ratio secandi marmora. de rabilia (22) 
sharenis quibus secantur (9) de lapide fugitiTo. echo 
de Naxio. de Armenio (lo) so septiens resonans. sine 
de Alexandrinis marmori- claro aedificia (23) 
bus (11) Romae miracula openim 

de onyche sive alabastrite. XVIII (24) 
lomed. ex eo III (12) de magnete lapide. med. ex 

de lygdino^ coralliticO; Ala- ss eo III (26) 
bandico; Thebaico^ Syenite Syrius lapis (26) 
(13) de sarcophago sive Assio. 

de obeliscis (14. 15) med. ex eo X (27) 

IS de eo qui pro gnomone in de chernite. de poro (28) 
campo Martio est (15) 4o de lapidibus osseis. de pal- 

opera mirabilia in terris matis. de Taenariis. de Co- 
de — 23) ranis, de nigris marmori- 
Sphinx Aegyptia. pyrami- bus (29) 
20 des (17) de molaribus lapidibus. py- 
Pharos (18) 45 rites, med. ex eo VII (30) 
labyrinthi (19) ostracites. med. ex eo IQI. 
pensiles horti. pensile op- amiantus. med. ex eo II (31) 
pidum (20) geodes. med. ex eo III (32> 

2 usum BS't7(&). nsu rH 6 naxio d{7)v. om.Y. nacxo E. 
naxo r 9 de onyche am.BYva.H \ siu.e ego, de ILv. cfr.SdO 

10 eo ego. eis BiS^. om.Y, his rH | IE ego. VI (sex B) II. H. 
cfr.§60.158 11 lygdinoVdTH. -denoB. lyocinioF*. liocyno 
B^. tydino FE. 1yd- v \ corallitico BS. -llectico FE. -Uico rH. 
om.v 12 Snenite B. Sicn- FE. Sjmen- B* 16 est om.YTva. S 

19 Sphinx H. Spynx B. Sphinge Tv. spince d*. -nx VB*. 
-nxa F*. -na r \ pyramides ante Sphinx pos. va.D 30 septiens 
VPflf. -ies rv 36 III — 38 ex eo ow.FE | m B/S. VI r. X H 

36 sirios B*. Scyrius H 37 sine assio B8. assio VF^ 
Mgia B*. om.dTJ? 38 ex eo om.VdTH 39 chemite H. 
chemite BdT. celiam- 7F*. eleam- B*. chaeamaetae F. thea- 
medeB 40 osseis ont.B 41 coranisBiS^. -ntisB^ -thisVF*. 
conariis r. om.v 44 molaribns YTH. -riis B. -ris (moralis E) r. 
cfr.§137. 174 48 goedes B. gaeodes H \ Yl B 



120 C. PLINI SECVNDI [BVF*R.-yjB 

melitinus. med. ex eo VI (88) de topfais (48) 
gagates. med. ex eo VI (34) de siUcum natura. de reli- 
spongites. med. ex eo II (86) s5 quis ad structuram lapidi- 
Phrygius (36) bus (49. 60) 

5 haematites, med. ex eo V genera structurae (61) 
schistos. med. ex eo VII (87) de cistemis (62) 
androdamas, med. ex eo II. de calce (63) 
Arabicus. miltites sive he- so harenae genera, mixtura 
patltes. anthracites (38) harenae et calcis (64) 

10 aetites. Taphiusius. calli- vitia structurae. de tecto- 
mus (89) nis (66) 

Samius. med. ex eo VIII (40) de columnis. genera colum- 
Arabus. med. ex eo II (41) 85 narum (66) 
de pumice, med. ex eo med. ex calce V (67) 

15 Villi (42) de maltha (68) 

de mortariis medicinidibus de gypso (59) 
et aliis. Etesius lapis, cha- de pavimentis (60 — 64) 
lazius (48) 40 asarotos oecos (60) 

Siphnius. lapides moUes (44) quod primum pavimentum 

90 lapides speculares (46) Romae (61) 

phengites (46) de subdialibus pavimen- 

de cotibus (47) tis (62) 



1 melitites H. (yin.'E 8 II BI*iSf. V VB*. VI tTH. om.r 

7 Andre ydamas B. om. FE 8 Milites B. mylti- r*7E. 

multi- B* f hepatites BS. hela- T. ela- H. era- YPB*. axa- d. 
aratides r 9 anthr^icites TH. Andraci- VF*d. -chites r 
10 Aetites B^. ett- T. etice r \ Taphiusius H. thaphi- T. -phlu- 
stus B. -piusias (-ssins 7*B*) r 13 Arabicus B | II om.FE. 
VI Bfif 16 mortaris B. -ribus VB*. mayturb; I* 17 chala* 
zius dT^. -axus B. calazius 7*. -atius B*. -arius V. chalodius r 

19 siphanius Ed. syph- F. om. F*B* 20 Lapides specu- 
lares B8. -pis -aris rva,8{B), cfr.§160.161 23 tophis BJ. 
tro- FEdT. trofis r 24 natura BdT5. -ria F^. -ris rH. om.v 

26 structuram Bv(8). -ras rH 30 Mixtura harenae et 
calcis (cal- et har- v) Bt?. harenae (om. dT) et calcis (gales F*. 
-lor B*) mixturae (-ratae F. -ra dT) rJ? 32 uitia structurae 
om.VF'E* I tectoris B. -res FE*. -re E* 36 calcen (om.V)B 

40 asorotos VF^B*. -thos F | oecos {H)S. peocos B. oethoe 

oedios VF*. oeches r 



85 EX AVCTORIBVS 



B7F*K»PE] NAT. HIST. I (XXXVI) 121 

Graecanica pavimenta (63) da, secanda; convolsa; cod- 

quando primum lithostrota tusa, maculaS; usta, pAthisin, 

(<>4) 80 mammaS; muliebria vitia; car- 

quando primum camarae bunculos, pestilentia. 

5 vitreae (64) Snmma omnis: res et hi- 

origo vitri (65) storiae et observationes 

genera eius et ratio facien- CCCCXXXIIII 

di (66) 

de Obsianis (67) 

10 miracula ignium (68) M. Varrone. C. Galba. Cincio. 

medicinae ex igni et cinere Muciano. Nepote Cornelio. 

ni (69) L. Pisone. Q. Tuberone. 

prodigia foci (70) Fabio Vestale. Annio Fetiale. 

Summa: medicinae ex iis *o Fabiano. Seneca. Catone cen- 

uLXXXVIIII: sorio. Vitruvio. 

ad serpentes III. bestianim 

*^ J s. EXTERNIS 

morstts, ad Tenena, caput, 

oculos, epinyctfdas; dentes, Theophrasto. Pasitele. luba 

dcntifricia, fauces, strumas, rege. Nicandro. Sotaco. Su- 
20 stomachum, iocinera, pitui- « ^^^' Alexandre polyhistore. 

tam, testes, vesicam, calculos, Apione Plistonice. Duride. 

panes, haemorroidas, poda- Herodoto. Euhemero. Arista- 

gras, sanguini sistendo, san- gora. Dionysio. Artemidoro. 

guinem reicientibus, luxata, Butorida. Antisthene. Deme- 
ih pbreneticos, lethargicos, co- w trio. Demotele. Lycea. 

mitiales, melancholicos, ver- 

tigines, ulcera, volnera uren- 

2 liihostrota (lyto- FS) B7S^. -otum JD. -stratum dT. 
Ummaam.r 4 camarae BR* 6". -reae FE. -merae r^ 5 ui- 
triae B. om. 7E 9 obsianis (&8i- B) V7*B*BiS. -idianis rH 

14 ex iis — 81 omnis : res Bfif. om.rv. delvultD UZp.77n,l. 
cfr.p, 114,8 18 epinyctedas B 29 pthisin B 31 pesti- 
lentiam coni.Jeoll.S202. ^pestilentia sc, loca XVIII 27) 
U CCCCXXXniI B8. DXXm rv 36 C. BDcumBrwnniop.44. 
Caelio T«. Caecilio r | Calba B | Ciccio 7B. G. Ictio T{'^)va.S 

88 Q. (J)S. Que B. om.rv 40 Fabio B 46 plisto- 

nice B. cfr.XXXYlI75. -ico rv. dist.8 49 Bytorida B. sed 



122 C. PLINI SECVNPI [BF^iP-K 

L. XXXrn CONTINENTVR ^ ®^. ^Hrii j u- 

20 gen. eras VII. med. ex his . . . 
origo gemmanim (i) (12) 

de Polycratis tyranni gem- lyncurium. med. II (18) 
ma; de Pyrrhi regis (2. 3) de adamaate sive anancite. 
6 qui scalptores optimi (4) geii.adamantisVI.med.II(i5) 

nobilitates scalpturae (4) n de smaragdis (16 — 19) 
quae prima Homae dacty- gen. eonim XII (17) 
liothece (6) vitia eorum (18) 

gemmae in Pompei Maghi tanos gemma. cAalcosma- 
10 triumpho translatae (6) ragdos (19) 

quando primum myrrhina so de beryilis. genera eorum 
invecta. luxuria circa ea (7) VIII. vitia eorum (20) 
natura eorum (8) de opalis. genera eorum VII. 

de crystallo (9. 10) vitia eorum et experimen- 

ts medicina ex eo ta (21. 22) 

luxuria in crystallo (lo) sb de sardonyche> gen. eius.... 
de sucino (ii. 12) vitia eius (23) 

quae mentiti sint auctores de onyche. gen. eius .... (24) 



3 tyranni om.BS 4 de 11. de gemma H. et v \ regis 
EdTi;. gemma ^8. -mis / 6 notabiles B7* 7 Bomae 

om,BS I dactyliothece T. dacytlio- B. dactilo- F»E. -cethe d. 
-chaetae "F 9 Magni et translatae om.B 11 primum om.B { 
myrrhina inuecta ^(S). inuenta (-ecta I*) mnrrina {vel muri-) rv 

13 murrinorum "WEva.S. 14 De crystallo B7*/. natura 
crystalli rH(D) 15 medicinae dTH \ eo BI**E«j: ea rH 

16 in eo B/ 18 quae mentiti sint (sunt v) auctores de 
eo (sucino v) T^v, qui inuenti sunt auctores de eo FEdTZT. 
quae de eo mendacia B8 20 eius BS. cfr.§47. sucinorum 
rH(I>) I Vn Y\ om.BB. Yl rH\ ex eo BS. deest numerus VIII 

22 lyncurium S. line- I*, lyg- E. lyng- rv. lemma om.B 

23 de adamante 118 \ sine anancite (ace- E*. anc- r) F*E 
EdTD. om.B 8. totum lemma om.v 24 genera eius BS \ YI — II 
om.B {item numeros deinceps omnea) 25 zmaragdis Y^YS 

28 gemma B8. -ata r. del.H \ calcozmaragdos Y^T 30 b eril- 
lis EE. uery- E*. ueru- B | genera — 32 opalis om.Y*' 31 Vlil 
dT£r. ynn {sedpost uitia eorum) EE 32 oppalis B. cfr.§80. 
opialis EE 33 et om.B 8 \ experimenta eorum B8 35 de 
— p. 123,4 experimenta otw.E* | sardonyche H. -cae B. -niche T. 
-chis EE. -cis d | genera — 36 eius B8. om.rH. deest numertis 



BP»FBi NAT, fflST. I (xxxvn) 123 

de carbunculis (25. 26) de cyano. gen. eius III (88) 

gen. eorum XII (25) de sappiro (39) 

Titia eonnra et experimeu- m ameth]»tos 
ta (26) gen. eius V. socondion. sa- 

santhraciUs (27) penos. pharaniUs. Aphro- 

sandastros. sandaresus (28) dites ble/>Aaron sive ante- 

lychnis, gen. eius IIII (29) ros sive paederos (40) 

Carchedonia (30) S6 hyacinthus (41) 

sarda. gen. eius V (31) de chrysolitho. gen. eius /HI 

10 de topazo. gen. eius II (32) (42) 
de callaina (S3) de chryselectro (43) 

de prasio. gen. eius III (34) leucochrysos. gen. eius III (44) 
niUon (35) so melichrysi; xuthi (45) 

molochitis (36) paederos sive sangenon sive 

IS de iaspide syenites (46) 

gen. eius XVII. vitia eorum asteria (47) 
(37) astrion (48) 



2 XII dT^. om.r 3 uitia eorum et om.B | experimenta 
XII FE 6 sandastros E(?)D. -stro (jprciem. de) BS. -drastros 
7*. -stos TATH. add. siue H. sine garamantitis (rantitis F. 
-ticis E) siue sandacitis (-asitis 7*. -aticis 7E) S^FEdTD | san- 
dareras (and- !•) yFEdTS'(D). -eso BS 7 lychnis B8. -ites 
H. lycenis dT. -emi F*. lythenis r 8 carcedonia B. calche- 
FS. calce- F^dT 10 topazo F*E/S>. -aso B. -ago F. -azio d.TH 

11 callaina H. cfr.§110. gall- F*. calinda B. gaUiana B. 
gali- FdT 12 prasio S. -sia T. -sta B. -ssia r 13 nilion 
T^. nition B. milion (mol-E^) r 14 molochitis D. -tes BT^. 
-chintis E. -ndis F, -cinthis d. -thes F». cfr.§lU 16 XVII T\ 
XIIII dT^. om,r 18 grano FE | EI ego. I U. del.H 19 de 
BiS. om.rH | sappiro *P. -irio B., -iros F*. -isos F. -pphiro S. 
-108 fjff 20 amettistns F*. -thysto BS. metysn r 21 IV 
S I socondion (sic B. sac- r) — 24 paederos U.S. om,H 
S8 farangites B. paranithis r 23 blefaron F*. belf- B. ele- 
fnaton r 26 chrysolitho S. -to FET. -this BJ. -tis F*. -thus 
(om.de) dir I mi — 29 HI om.B | im egocoll§126, VH U.H 

29 leucochrysos T(?)H. -cechissos F^. -caechisos F. -cecisos d. 
-cechinos E | m F^FE^. IV dT5. {hie desinvmt tT) 30 xuthi 
Bfii. xythi F*. xynthi r. xanthi H 31 sangenon ego e§ 130. 
-Q08 BS. angenon F*. ag- r. sag- H 32 syenites B. sentes F*. 
tenites rH. cfr.§130 33 Asterias B 



124 C. PUNI SECVNDI [BF^^k 

astrtotes (49) Beli ocnlus. Belus. baropte- 

astolon (50) nus sive baripe. botryftis. 

ceraunia. gen. eius IlII. bae- fo bostrycAitis. bucardia. bron- 
tylos (61) tea. boloe (56) 

5 iris (62) Cadmitis. callais. capnitis. 

leros (63) Cappadocia. callaica. cato- 

Achatae. gen. eorum XIIII. chitis. catoptritis. cepitis sive 
acopos. med. ex ea . . . aia- u cepoiatitis. ceramitis. cinae- 
bastritis. med. ex ea . . . diae. ceritis. circos. corsoides. 

10 alectoriae. androdamas. ar- corailachates. corallis. crate- 
gyrodamas. antipathes. Ara- litis, crocallis. cyitis. chal- 
bica. aromatitis. asbestos, cophonos. chelidoniae. che- 
aspisatis. atizoe. augitis. am- so loniae. chelonitis. chloritis. 
pfaidanes sive chrysocolla. Choaspitis. chrysolampsis. 

ir* Aphrodisiaca. apsyctos. Ae- chrysopis. cetionides (56) 
gyptilla (54) Daphnea. diadoebos. diphyes. 

Balanitae. batrachitis. baptes. Dionysias. dracontias (57) 

2 astolon 7*rSD. Aspolon B (qui §133 aetalon). astrobo- 
Ion H. {saUem astolos) 3 de ceraunia PE. -ica F. Cerau- 

nion B | baetulos P. bet- E. -li H 6 LeroB BS. zeros P. 
lepor r. hieros Be §138 7 achata e — eornm BF*5. agrateE. 
astrate I*, aerates 7*. achates H \ Xllll 7*. om.rH 8 med. 
ex ea om.B | alabastritis B5. -tes rH 10 alectoriae Y*H. 
ele- FE. alectoriore B 11 Arabica H, -icus B. anabiga r 

.12 aromatitis S. -ites II.H 13 Aspizatis B { atizoe S. 
-on B. -one 7EJ7. ategoen 7* | amphidanes Se§147. api- 7*. 
Anpinnanes B. aphidnaner. -daneJ? 16 apsyctos £^ aspy-E. 
Asy- B. asphi- r | aegypula 7E 17 batrachitis S. -ties H. 
-citis B. -tes 7*. bac<£ra- r 18 Bucolus B | baroptenus He 
§150. Babo- B. barot- 7*. borot- r 19 sine baripe (-iben F. 
paripen 7*S) H, om.B | botryitis S. -tes H. -ryctis B. -rites r 

20 bost^chitis 8. -tes H. -rygites B. -ricides 7*. -citis r | 
brontena7*. -teJT. -nienar ^Iholoe He §150. -leiel*. -leae 
7B. Blof B 23 Ca///linca B*. Catl- B> 24 cathoperitis 7*. 
-piritis 7S 26 cep//olatitis B^. ofti.T*. -latins r 27 cobal- 
lachates B. coralloch- E. corollach- 7*. -lloch- F 28 C^tis 
BiSf. cites 7*. cytis rH 29 chelonia H. offt.7S 31 chiy- 
solampsis (chys- 7*) ego e§156. -msis r. -mpis H 32 cetio- 
nides BT^J*.efr.§ 156. om. 7*. cepio- H 33 Dafnea B. Daphnia 
7BJ7. -pania 7* { Diadocos 7*. -chus B. -duchos r 34 Dra- 
contias B. €fr.§158. -tinis 7*. -titis J. -tites rH 



BFTE] NAT. HIST. I (xxxvn) 125 

Encardia sive ^naiiste. enor- ii thos. hieracitis. hammitis. 
chis. exhebenus. erythallis. Hammoniscoriiu.honni8cioD. 
erotylos sive amphicomos hyaeniae. haematitis meniu 
si?e hieromnemon. eameces. sive xtithos (60) 

5 enmithres. eupetalos. enreos. Idaei dactyli. icterias. lovis 
eurotias. eusebes. epimelas so gemma sive drosolithos. In- 
(68) dicae. ion (61) 

Galaxias. gaiactitis sive leu- Lepidot;^. Lesbia. leuco- 
cogaea sive leucograpAitis pAthalmos.ieucopoecilos.liba- 

10 sive synechitis. gailaica. gas- nochn/s. limoniatis. liparea. 
sinnade. glossopetra. Gorgo- n lysimachos. leucochrysos (62) 
nia. goniaea (69) Memnonia. Media, meconitis. 

Heliotropion. Hephaestitis. mithrax. morocAthos. mor- 
Hermu aedoeon. hexecontali- morion sive promnion sive 



1 Encarodia B. Incardia r \ enariste D. cfr.§159. inaristae 
FE. arista BPJ7 2 ezebenus 7*7EH | erythallis Y^S. 

-tallis B. Chrjstallis I*, -alls £. eristalis H 3 amphicomos Se 
§160. -mes (mephi- F^) B7*. -me H. memphicos mes r 
5 eureoB (eoneos H), eurotias om.FE 8 galactites ¥^H. 

-atites FS | leucogea B. -oceas FE. -oce F*. -ogaeus H 
9 leucographitis S. -phias H. -geaefitis B. seucograpitis F*. 
-pins r 10 synechitis J*, -tes B. sinepithin F. -pythin F*. 
-phytio E. synnephitis S. synoph- H. cfr.§162 \ gaUaica H. 
-iHaea U \ gassiunade Se§163. Gkisindane B. -idane F*F. gas- 
sidianae £. -na H 13 Hephaestitis H. hespest- F*. hepalest- 
F. hephelest- B. hepatites B 14 aedoeon {J)8e§166, aedyon 
B. redoeon F*. -dioeon F. -dion E. -ian H 16 cornum F*. 
cor B I hormiscion ¥^S. -ision H. hermiscion B (itemB*§168). 
Ijormisoeon r 17 haematitis F*( J) 5. hatthitisB. liematetisr. 
om.H I menin sine xuthos De§169. meniu (-ius F*) sine exy- 
phos (exhy-E. eziptos F») I*FE. om.B {item § 169) H 19 louis 
f^mma F*J7. om.r 20 sine F*D. uel FE. om,BH | drosoli- 
thos BZ>. dropsolitas F*. ant solitis 'F'E. om.H \ Indicae egoe 
§170. -dic//e B. -dice F*. -die r. -dica H 22 lepidotis H. 
-ote BF*. -^le r | Lesbia effocumB§171. -ias H. -ion B. -sdion 
E. -Bchon F. om.F* 23 Libanochrus H. -chris B. -cros F*. 

-thros r 24 limoniatis "F^H. -tes BE. -tresF 26 MedicaB. 
-dea H 27 morochthos D cumBeBiosc. Viol. cfr.§173. -octhis 
B. merocthi r. morochites H. -tis S \ morrion F*FE. morion H 

28 promnion BS. promnium D. promon F*. pronionis r. 
pramninm II(<P) 



1 26 C. PLINI SECVNDl [B f* :p b 

Alexandrion. myrritis. myr^ so cilos. spongitis. synodontltis. 

mecias. inyi*sinitis. mesoleu- Syrtitis. syringitis (67) 

COS. mesomelas (63) Trichnis. thelyrrhizos. the- 

Nasamonitis. nebritis. Nip- lycardios sive mucul. Thra- 
5 parena (64) cia, gen. III. tephritis. teco- 

Oica. ombria sive nolia. ono- ss lithos (68) 

cardia. orilis sive sideritis. Veneris crines. Veientana (69) 

ostracias sive ostracitis. os- Zathene. zamilanipis. zora- 

triUs. opMcardelos. obsiana niscaea (70) 
3 (65) hepatitis, steatitis. Adadu 

Panchnis. pangonus. paneros so nephros. Adadu opj^thalmos. 

sive panerastos. Ponticae. Adadu dactylos. triop^thal- 

gen. IIII. phloginos sive mos (71) 

chrysitis. phoenicitis. phyci- carcinia^. echitis. scorpitis. 
15 tis. perileucos. paeanitis sive scaritis. triglitis. aegop^thal- 

gaeanis (66) 85 mos. hyopAthalmos. gerani- 

Solis gemma, sagda. Samo- tis. aetitis. myrmecitis. can- 

thracia. sauritis. sarcitis, se- tharias. lycopMhalmos. taos. 

lenitis. sideritis. sidcropoe- timictonia (72) 



1 Alexandrion B. -ium I*, -io r. cfr.§173. -inum H 
2 myrsinites BE 4 Nipparena BiSf. nimpna-T*. nymphasena r. 
-arena H 6 Oica 35. olca rH \ onocardia BF*^. uno- r. 
om*H 8 ostracias slue om.B I ostritis — 11 panchras om.FE | 
Osirilis B. om.J7 9 ophicardelos He§177, opicardelo F*. Ofi- 
caryos B | obsidiana H 11 langonus I*, long- £. pangonins H\ 
paneros BV^H. priuerus r 12 panderasio 7*. paderastus F£. 
paed- H \ Ponticarum F^FElf 13 Floginos B. phUogenns I*. 
-osinos E. -nus F 15 pyrileucus F£ | pheantide (phaeanii- 
thae r. paeantides H) sine geanides (gaea- H) F^FEJET 
20 synodontltis H. -donthis B. -difites F*. sondodontices r 
22 tarichrus BH. Thry earns F*. om.r \ thelyrrizos S. telirrh- H. 
thelyriza F*. -lurhiza B. om.r 23 mucul D. mncbul Y'EH. 

om.T^. mule Bfif. cfr.§183 24 tephritis om.FE 26 Veien- 
tana (Vele- B. Veg- F») — 27 zamilampis BF*fil om.r 27 za- 
thene 8e§185. -nae F^ 4haene B. zanthene H \ zamilampis 
ego € §185, -mfis B. zmilacis F*. -ampis H \ zoramea TEH 
29 hypatitis FE. hama- B { ismyrtitis FE 80 neferos B. 

enephros r \ Adadyo B 31 oactulos F*. osaccu- FE 33 car- 
cinias He §187. -nea B. -na FE. carnia F* 35 hyoopthalmos 
B om/FBH 38 timiclonia FED. -doma F*. om.H 



BF*FEi NAT. HIST. I (xxxvn) 127 

ammochrysos. cenchritis. comparatio renim per pretia 
dryitis. cissitis. narcissitis. (77) 

eyamias. pyren. phoenicitis. so Summa: res et historiae et 
cAalaj^ias. pyritis. polyzonos. observationes MCCC 
5 astrapaea. pMogitis. anthra- 
cilis. enygros. polyt^rix. ex avctoribvs 

leonttos. pardalios. drosoli- m. Varron^. actis trium- 
thos. melichrus. mclich/oros. phorwm. Maecenate. /accho. 
crocias. polias. spartopolia. ^6 Cornelio Boccho. 
io rhoditis. melitis. chalcitis. 
sycilis. bostrycAitis. cher- externis 

nitis. anancitis. synochitis. luba rege. Xenocrate Zeno- 
dendritis (73) nis. Sudine. Aeschylo. Phi- 

cocMides (74) loxeno. Euripide. Nicandro. 

15 de figura gemmarum (76) so Satyro. Theophrasto. CAarete. 
ratio proband! (76) Philemone.Demostrato.Zeno- 

comparatio naturae per terras, themi. Metrodoro. Sotaco. 

I ThamochryBos B. hammo- r | Cencheritis B. -critis F*. 
cecr- r 2 dritis I*. Drytis B | ciesitis — 4 pyritis ow.B 

4 clialazias H. calaxias !*£. -assias F* 6 aatrephea !*£. 

-lapias H | Flogitis (pale- r*). Antracitis (anhtarati- 1*). Eny- 
ebros (Enaigrus ¥•) BI*. emend. {J) S, om.rH 6 polythrix ego. 
-trix BE*. cfr.§19<). -idos r. -ichos H 7 drosolithos BF*5f. 
oroeolitas r. om. H 8 melichrus H. -rys B. -llucris F*. -llitris r \ 
melichloros He §191. -chorus B. -llichoros FE. -llycoros F* 
9 crocias B. protias F». cfr.§191. om.rH \ spotiasF*. polias. 
ptolias £. polyas. pholias F 10 melitis om.B (item §191) S 

II bostrychitis S. -ygitis B. borsocitis F*. Sorsoc- r. borsyc- 
H.cfr.§191 I chemitis S. Gemitis U.H 12 anancitis F*/. 
-ngitis FS. -nchitis H, om.B 13 dendritis H. -raptis B. Sen- 
dritis FE. ow.F* 14 cochlides H, coclides F. -dis B. -itis F*. 
-lydes E 15 gemmarum marmorum FE 16 probandi BS. 
-darom rv 17 comparatio — terras om.Bva.H 19 com- 
paratio —- pretia F*FE/§. Pretia B. om,v. add. historiae XXXVII 
(-VI F*) F»FE 20 Summa —MCCC ow.B | et obseruationes 
om.F* 22 Bx AYCTORiBYs PLYBiBYS (om. fiominibtis omnibtis) B 

23 M. Varrone — kxtbrnis F*f?. om.r \ uarrano F* | trium- 
phormn G. -phi F*i? 24 accho F» 25 bacho F» 28 Phi- 
lozeno Bos, -ne II. v 30 Charete H, ca- II. v 31 philomene 
^va.H\ Demonstrate 11. -ocrate va.H\ Xenothemi FE. -timo 
ta.H 



128 C. PLINI SECVNDI [BF*fe 

Pyt/^ea. Timaeo Siculo. Nicia. 5 rege. Callistrato. Democrito. 

Theochresto. Asaruba. Mna- Ismenia. Olympico. Alexandro 

sea. Theomene. Ctesia. Mi- pol^Mstore. Apione. Oro. 

tbridate. Sophocle. Archelao Zoroastre. Zachalia. 



C. PLINI SECVNDI 

NATVEALIS HI8T0EIAE 

LIBER n 



1 !• (1) Mundum et hoc quodcumque nomine alio caelum 
appellare libuit^ cuius circumflexu degunt cuncta^ numeu 
esse credi par est; aeternum; inmensum; neque genitum 
neque interiturum umquam. huius extera indagare nee is 
interest hominum nee capit humanae coniectura mentis. 

2 sacer est; aeternuS; immensus, totus in totO; immo vero 
ipse totum; infinitus ac finito simillS; omnium rerum certus 
et similis incertO; extra intra cuncta conplexus in se, 

3 idemque rerum naturae opus et rerum ipsa natura. furor 20 
est mensuram eius animo quosdam agitasse atque prodere 
ausoS; alios rursus occasione bine sumpta aut hie data 
innumerabiles tradidisse mundoS; ut totidem rerum naturas 
credi oporteret aut; si una omnes incubaret; totidem tamen 

§ 1: cfr. Mela 1, 3. (Cic. Timaeue 2). — § 2 extr.: cfr. 
Mela 1, 3. 

1 Pytheav. pitea II 7 Horo va.D 8 Zachalia He§169. 
zacchua 7*. zactitaria r. -ctalia v 

Lib . II. 1 2 quod ^va.H 13 appellari p v a. Cr i circnmflexmn 




(-to a) r^a 19 & inras.'E^. e. in a. ^/ , . 

-tu8. e. et a 20 et Fapv. ex r 22 hic sumpta F^a | hie 

ego. hinc 7'z. his rt? 28 innumerabiliter F^a | mundo F^a 

^4 incubaret Ven. -rent U.v{S), de dictione cfr.II 145 



PEad] NAT. mST. n 1—3 (1—3) 129 

soles totidemque lunas et cetera etiain in uno et inmensa 
et ionumerabilia sidera^ quasi non eaedem quaestiones semper 
in termino cogitationi sint occursurae desiderio finis alicuius 
aut; si haec infinitas naturae omnium artifici possit adsignari, 

5 non idem illud in uno faciiius sit intellegi, tanto praesertim 
opere. furor est profecto, furor egredi ei eo et; tamquam 4 
interna eius cuncta plane iam nota sint, ita scrutari extera, 
quasi vero mensuram uUius rei possit agere qui sui nesciat^ 
ant men^ hominis videre quae mundus ipse non capiat 

10 3. (2) Formam eius in speciem orbis absoluti globatam 5 
esse nomen in primis et consensus in eo mortalium orbem 
appellantium, sed et argnmenta rerum docent, non solum 
quia talis figura omnibus sui partibus vergit in sese ac 
sibi ipsa toleranda est seque includit et continet nullarum 

isegens compagium nee finem aut initium ullis sui partibus 
sentienS; nee quia ad motum^ quo subinde verti mox 
adparebit; talis aptissima est; sed oculorum quoque pro- 
bationer quod convexus mediusque quacumque cernatur^ 
cum id accidere in alia non possit figura. 

20 3. (3) Hanc ergo formam eius aetemo et inrequieto 6 
ambitU; inenarrabili celeritatC; viginti quattuor horanim 
spatio circumagi solis exortus et occasus haut dubium 



§ 5 init.: (Cic. de nat. deor. II 18, 47.) Beda n. r. 3. 



2 eaedem F'a. eed- r*a. ea//d- E. ead- rv \ quaestiones 
(quest- a) r*ai. -onis "FK -one rv 3 cogitationi sint F*. -nis 
sint I. -nis rv. dedictione cfr,XXIX3init. | occursurae F'Ez. 
-me a. -ur§ et e. -ura et dT. -ura r*pt? | et siderio r*E*a. si 
deerit F*i | aliquis F*z 4 hoc Ea. horum F | infinitis F^E^a 

5 illud idem i^va.8 6 dist. CF WMuller p. 13 7 plana 
F^a I sint nota opva./Si | exscrutari (exco- a) Fa 9 haut 

D I mens v. meror F^E*a. miror E*d*T(P)/. memor d*. me- 
reantur F*i. om.opf. minor i>. in cor Haupt (IIerm.IVp.145). 
marcor ORosshaeh \ homines F*dTs/. -nes possint opf | uideri 
I^ad^ -re possint d*. cadere Haupt \ quod F* 18 suis F* 
(ikmv.lS) 14 ipsi a. om.o 16 compagium F^EaZ). -gum 
^'do(B)5f. -ginum pv 16 ne qui (neque F*) ad Fa | subinde 
U.V. sublime D. an rotunde {scriptum olim rutunde)? 17 pro- 
batione hoc declaratur T*inmarg.% 

PLOn HAT. HIST. I. 9 



130 C. PLINI SECVNDI [FBad 

reliquere. an sit inmensus et ideo sensum aurium ex- 
cedens tantae molis rotatae yertigine adsidua sonitus, non 
equidem facile dixerini; non^ Hercule, magis quam cir- 
cumactorum simui tinnitus sidenim suosque volventium 
orbes an duicis quidam et incredibili suavitate concentus. 5 
nobis qui intus agimus iuxta diebus noctibusque tacitus 

7 iabitur mundus. esse innumeras ei effigies animalium 
rerumque cunctarum inpressas nec^ ut in yoiucrum notamus 
ovis^ levitate continua lubricum corpus^ quod clarissimi 
auctores dixere, terrenorum argumentis indicatur^ quoniam 10 
inde deciduis rerum omnium seminibus innumerae, in 
mari praecipue ac plerumque confusis monstrificae^ gig- 
nantur effigies^ praeterea visus probationer alibi ursi^ tauri 
alibi; alibi litterae figura^ candidiore medio per verticem 

8 circulo. 4. equidem et consensu gentium moveor; nam- is 
que et Graeci nomine ornamenti appellavere eum et nos 

a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem 
haut dubie caelati argumento diximus, ut interpretatur 

9 M. Varro. adiuvat rerum ordo discripto circulo qui 
signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per 90 
illas solis cursus congruens tot saeculis ratio. 



§ 7 : cfr. Plat. -Timaeus p. 33 (Cic. Tim. 6. de nat. deer. 1. 1.). 
— § 8: Beda n. r. 8. — Aelius Stilo ap. Varr. LL V 18. (Am- 
brosiuB hexaem. 11 4, 15. Isidor. nat. rer. 12, 2.) 



1 an autem sit r'z | excedens facile S*. fac- exc- ^va,H 

2 adsiduus r'l 3 quidem Fa | facile om.^^ 5 qui- 
dem E^va.H I incredibilis suauitatis F'f | conceptus F^E^a^ 

9 leuitate Fa J*, laeu- r(?)v | clarissimi dT(?)t;. -mum r 

10 terrenorum T*f. cfr.Welzhofer p.73. tenerum rv. uerum 
d*p. rerum i{P)H \ indicatur (-cant p) F'spv. iud- r 12 dist. 
ego coll. IX 2 13 alibi plaustri alibi ursi E^va.S. alibi ursi 
al. plaustri F'd 14 figurae F^Ea. -ra e F* 15 namque et 
Fa. -que op. nametJ^eda. namquemr(?)v 16 graeci FE^ad. 
cosmos (-on v) graeci E*opt7. post ornamenti add. cosmuranon 
quem F' in marg, (apud Graecos . . cosmos appellatur Beda) \ 
et nos ll.v{S). nos G 17 autem (pro quidem) F'tnros. 

ift dubie a F* I dicimus T*% (Ambroa.j laid.) 19 discripto F* 
21 cursui F'aTs. -su va.G 



PBad] NAT. HIST, n 3—6 (3—4) 131 

5. (4) Nee de elementis video dubitari quattuor esse 10 
ea: igDium summum, inde tot stellanim illos conlucentium 
oculos; proximum spiritus^ qiiem Graeci nostrique eodem 
vocabulo aera appellant^ vitalem hunc et per cuncta rerum 

6 meabilem toioque consertum; huius vi suspensam cum 
quarto aquarum elemento librari medio spatii tellurem. 
ita mutuo conplexu diversitatis efQci nexum et ievia ii 
ponderibus inhiberi quo minus evolent; contraque gravia 
ne ruaut suspendi; levibus in sublime tendentibus. sic 

10 pari in diversa nisu in suo quaeque consistere^ inrequieto 
mundi ipsius constricta circuitU; quo semper in se r^currente 
imam atque mediam in toto esse terram^ eandemque uni- 
verso cardine stare pendentem^ iibrantem per quae pendeat^ 
ita solam inmobilem circa earn volubili universitate; ean- 

16 dem ex omnibus necti eidemque omnia inniti. 6. inter 12 
banc caelumque eodem spiritu pendent certis discreta 
spatiis septem sidera^ quae ab incessu vocamus errantia^ 
cum errent nulla minus illis. eorum medius sol fertur^ 
amplissima magnitudine ac potestate nee temporum modo 

so terrarumque^ sed siderum etiam ipsorum caelique rector. 
hunc esse mundi totius animum ac planius mentem^ hunc 18 
principale naturae regimen ac numen credere decet opera 
eius aestimantes. hie lucem rebus ministrat aufertque 
tenebraS; hie reliqua sidera occultat^ inlustrat; hie vices 

§ 10: cfr. Cic. de nat. deor. IE 86, 91. — § 10 extr.: Beda 
n. r. 8. — § 11: (13. 14) Beda n. r. 3. — § 12: (16—17) Beda 
XL r. 12. Oic. nat. deor. II 51. schol. German, p. 182, 16. Isid. 
n. r. 23, 8. — § 13: Cic. Bomn. Scip. 4, 9. Homer T 277. ft 323. 



2 ea om.FS^a | igninm (agn-7*)EaF^J9. -neum dT. -nitum 
opfv. -nem ¥*%(D Herm. XXXII p, 333) | snmmimi r'E^zC. 
-mo rv 8 spiritus r ' e d t^. -tum r 6 confertum S o p v. conf- r \ 
cains o^va.G 6 an in medio? | spatio E*apC 9 leuibus 
B'd'opv. om.r. an intercidit post tendentibns? 10 nixn d. 

niH a. nisn p | in sua £'. ui sua o^va.H 11 recxurente {vel 
coeunte) CFWMiUler p.21n.3. cfr.XXXVI 117. currente II v 

12 unam op | esse 7daE'6^(D). om.'Eo^v{S) \ nniuersi C 

13 cardinem J \ librantemque F'lT 14 eandemf^"*^ <iTt 
va.G{S) 16 omnia innecti op 24 inlustrat om.c 

9* 



132 C. PLINI SECVNDI [PEad 

temporum annumque semper renascentem ex usu naturae 
tempera t; hie caeli tristitiam discutit atque etiam humani 
nubila animi serenat; hie suum lumen ceteris quoque 
sideribus fenerat^ praeclarus^ eximius, omnia intuens^ omnia 
etiam exaudiens^ ut principi iitterarum Homero piacuisse 5 
in uno eo video. 

14 7« (5) Quapropter efiigiem dei formamque (piaerere 
inbecillitatis humanae reor. quisquis est deus^ si mode est 
aliuS; et quacumque in parte^ totus est sensus^ totus visus^ 
totus audituS; totus animae^ totus animi^ totus sui. innumeros 10 
quidem credere atque etiam ex vitiis hominum, ut Pudi- 
citiam, Concordiam^ Mentem^ Spem^ Honorem^ Clementiam; 
Fidem; aut^ ut Democrito placuit^ duos omnino, Poenam 

15 et Beneficium, maiorem ad socordiam accedit. fragilis et 
laboriosa mortalitas in partes ita digessit infirmitatis suae it 
memor, ut portionibus coleret quisque quo maxime indigeret. 
itaque nomina alia aliis gentibus et numina in iisdem 
innumerabilia invenimus^ inferis quoque in genera d;- 
scriptis morbisque et multis etiam pestibus, dum esse 

16 placatas trepido metu cuplmus. ideoque etiam publice so 
Febris fanum in Palatio dicatum est; Orbonae ad aedem 
Larum^ ara et Malae Fortunae Esquiliis. quam ob rem 
maior caelitum populus etiam quam hominum intellegi 
potest; cum singuli quoque ex semet ipsis totidem deos 



§ 14 extr.: cfr. Cic. nat. deor. II 61. de leg. 11 19. 28. — 
§ 16: Cic. nat. deor. HI 63. Val. Max. 11 6, 6. — (133, 1) Sen. ep. 
110, 1. — Cic. nat. deor. I 81. 101. Ill 39. — Plin. XIX 101. 



4 fenerat (HTv. ferenat r 7 formamquoque fere Ea. 

-amque nescire r^ 9 uisus — 10 animae totus om.F^f 

11 atque etiam ex uirtutibus nitiisque B^va.S. atque tarn (tain> 
que z) ex uirtutibus quam ex (om. 1) uitiis F*f 2 Wdzhoferp. 74. 
Dl.l.p.333. an ex uitiis hominum, non uirtutibus tantum? 
15 ita coni.H. ista U.v 16 an quo quisque? 18 reperimus 
l^*a4ma/rg.o^va.S \ genera deorum F'z | discriptis 2>. des- U.v 

20 placata pz 21 eadem F^ aedes T* 22 laru F^ 

-ruis F*. -ri d^ -riu d*va.S \ et ara HD cumlunioanimadv. 
** " ' Cic. I malae v. -le d. -la r | fortuna F* 



FBad] NAT. fflST. II 6—7 (4—5) 133 

faciani lunones Geniosque adoptando sibi^ gentes vero 
quaedam animalia et aliqua etiam obscena pro dis habeant 
ac multa dicta magis pudenda^ per fetidos cibos^ alia et 
similia^ iurantes. matrimonia quidem inter deos credi 17 

6 tantoque aevo ex f is neminem nasci et alios esse grandaevos 
semper canosque^ alios iuvenes atque pueros^ atri colons^ 
aligeros; claudos, ovo editos et altemis diebus yiventes 
roorientesque; puerilium prope deliramentomm est, sed 
super omnem inpudentiani; adulteria inter ipsos fingi^ mox 

loiargia et odia^ atque etiam furtonim esse et scelerum 
Dumina. deus est mortali iuvare mortalem; et haec ad 18 
aetemam gloriam via. hac proceres iere Romani, hac 
nunc caelesti passu cum liberis suis vadit maximus omnis 
aevi rector Vespasianus Augustus fessis rebus subveniens. 

15 hie est vetustissimus referendi bene merentibus gratiam 19 
mos, ut tales numinibus adscribant. quippe et aliorum 
nomina deorum et quae supra retuli siderum ex hominum 
nata sunt meritis. lovem quidem aut Mercurium aliterve 
alios inter se vocari et esse caelestem nomenclaturam, quis 20 

to non interpretatione naturae fateatur inridendum? agere 
curam rerum humanarum illud^ quicquid est^ summum ac 
vel tarn tristi atque multiplici ministerio non pollui cre- 
damus dubitemusne? vix protest iudicare, utrum magis 
conducat generi humano^ quando aliis nuUus est deorum 



§ 17: Cic. nat. deor. I 83. I 42. — § 18: cfr. Cic. p. Ligar. 38. 



2 an aliquae? | habent S'opt^a.lT 3 fetidas cepas fS 
allia (alia S) et f vet Dal. S. et alia U.v 5 eis o. his II. v 
6 atri coloris et albi OEossback 7 one d*B't;. e (et p) boue 
Xaop. al. boue d*. cecosq. Y^inras. 12 proceres uere r*a. 
processere d. prec- T 16 ascribantur o J9a«. J omnium aliorum 
dB»oppa./Sf(D) 19 caelestem B(?)G^. -te F^dTap. -ti o. -tea 
F'z. -tis V I nomenclaturam t(?)G. nomen culturam £. -raru 
F*R. -ra dT. -rae op. -culaturae v. numina culturaru r* 
19— n dist.ed.princ.lS) 20 irridenda F^a. -da E* 21 ac 
uel ego. Ac ne F*a. anne rv 23 debitem. Ne F^ dubite- 
muroe.Ne f. -musue B(?)t;a.5. -tamusue p | prodeet «^o. prope 
est 11.V. profecto eat D. probe est Haupt 1. 1. \ iudicari F 



134 C. PLINI SECVNDI [FBad 

21 respectus, aliis pudendus. externis famulantur sacris ae 
digitis deos gestant^ monstra quoque coIuDt^ damnant et 
excogitant cibos, imperia dira in ipsoS; ne somno qiiidem 
quietO; inrogant. non matrimonia; non liberos, non denique 
quicquam aliud nisi iuvantibus sacris deligunt alii in 5 
Capitolio fallunt ac fulminantem periurant lovem. et hos 
iuvant scelera; ilios sacra sua poenis agunt 

22 Invenit tamen inter lias utrasque sententias medium 
sibi ipsa mortalitas numen, quo minus etiam plana de 
deo coniectatio esset toto quippe mundo et omnibus 10 
locis omnibusque horis omnium vocibus Fortuna sola in- 
vocatur ac nominatur^ una accusatur^ rea una agitur^ una 
cogitatur^ sola laudatur^ sola arguitur et cum conviciis 
colitur^ Yolubilis . . . .que^ a plerisque vero et caeca exi- 
stimata; vaga^ inconstanS; incerta^ varia indignorumque 15 
fautrix. huic omnia expensa^ huic feruntur accepta, et in 
tota ratione mortalium sola utramque paginam faci^ adeoque 
obnoxiae sumus sortiS; ut prorst/^ ipsa pro deo sit qua 

23 deus probatur incertus. pars alia et banc pellit astro- 
que suo eventus adsignat et nascendi legibus, semelque 2f> 
in omnes futuros umquam deo decretum, in reliquum 
vero otium datmn. sedere coepit sententia haeC; pariter- 
que et eruditum vulgus et rude in eam cursu vadit. 



2 quoque rd*a6r(iS). quoque quae Epd*t7(jff) 5 iuben- 
tibus d'£*pt7aJ7 I deligunt Et?. dil- r 6 periurant iouem dp 5. 
-ue T. -ratione F*E^». pererrant ioue (-uem e) B*e. peierant 
iouem F* 17 11. 12 uocatur 12 acFE^azjS. acunaE'o. et 
una pv. una d{7)G \ rea una agitor ego. rea una arguitur S'op. 
rea F£*a. una agitur rea dv. om.% 13 cogitatur dopt?. cogi> 
tur r^Sa. colitur F' | sola sola laudator F^Eaop 14 lac. ego 
indicavi. uolubilisque ILv. -lis G. an instabilisque {cfr.Pacuv. 
ap.Cic.adHerenn.II23f36) autvohicriB volubilisque? | apluribus 
quoque p. a plerisque, a plerisque T5 | et caeca etiam dTE'op 
va.8 16 feruntur Faop. refer- dT. omnia fer- Et? 18 prors' 
ipsa pro ego. pro se ipsa F^a. pro se {eraso se db E^) E^ sors 
ipsa pro dopv. sors ipsa add. supra pro//// E^ sors pro ipsa e. 
pro se (prope F?) ipsa sola pro F^fz 20 adsignat et F^aov. 
-at e F*. -aut p. -at rH 21 dei (deo F*a, deu F*) decreto 
22 otium datur dTva.Ba8.{8). otio dato F^z 



FR(ar.l3)Ead] NAT. HIST. 11 7 (6) 135 

ecce fulgurum monitus^ oraculomm praescita; haruspicum 24 
praedicta atque etiam parva dictu in auguriis sternumenta 
et offeDsiones pedum. Divus Augustus prodidit laevum 
sibi calceum praepostere iuductum quo die seditione 

5 militari prope adfiictus est. quae singula inprovidam 25 
mortalitatem involvunt, solum ut inter ista vei certum sit 
nihil esse certi nee quicquam miserius homine aut super- 
bius. ceteris quippe animantium sola detus cura est^ in 
quo sponte naturae benignitas suflicit; uno quidem vel 

10 praeferendo cunctis bonis, quod de gloria ; de pecunia; 
ambitione superque de morte non cogitant. 

Verum in his deos agere curam rerum humanarum 26 
credi ex usu vitae est poenasque maleficiis aliquando 
seras, occupato deo in tanta mole, numquam autem inritas 

16 esse nee ideo proximum illi genitum hominem, ut vilitate 
iuxta beluas esset inperfectae vero in homine naturae 27 
praecipua solatia, ne deum quidem posse omnia — namque 
nee sibi potest mortem consciscere, si velit, quod homini 
dedit optimum in tantis vitae poenis, nee mortales aeternitate 

so donare aut revocare defunctos nee facere ut qui vixit non 
Yixerit, qui honores gessit non gesserit — nuUumque habere 
in praeterita ius praeterquam oblivionis atque (ut facetis 
quoque argumentis societas haec cum deo copuletur) ut 
bis dena viginti non sint aut multa similiter efficere non 

25 posse, per quae declaratur haut dubie naturae potentia idque 
esse quod deum Tocemus. in haec divertisse non fuerit 
alienum, Tulgata iam propter adsiduam quaestionem de deo. 

§ 24: Cic. de div. II 84. — cfr. Saet. Aug. 92 (Peter hist. 
Bom. &agm. p. 260). — § 26: (6. 7) Nausiphanes ap. Sen. ep. 
88, 45. — § 27: (26) cfr. Sen. NQ 11 45, 8. 

2 stemutamenta o]^va.H. instemum- ES^ instrum- a 
^uelom.'FdG 7 nee miserius quicquam op i? a. iS 10 prae- 
feiendoE(?)XeufnJP(D). -da rv(S) 12 in his ll.v. an inprobis 
(sc. hominibus) ? IH av, credi incipit B 20 donare r ' £ ' o p t?. 
dan-F^. damn- B^S^a. dareB'dT 22 facetis d£' opt?. >eretis 
Y^JL. -eret his E^a. factis 7' 26 uocamus opva.Sf 27 uul- 
gata iam D. -tarn r*dTE*. -ta 6r. -tum r. (propter uulgatam 
assidue o^tva.G) 



136 C. PLINI SECVNDI [fre» 

28 8. (6) Hinc redeamus ad reliqua naturae, sidera^ 
7—9 quae adfixa diximus mundo^ non illa^ ut exisiimat volgus, 

singulis attributa nobis et ciara divitibuS; minora pauperibus^ 
obscura defeciis ac pro sorte cuiusque lucentia adnumerata 
mortalibus^ cum suo quaeque homine orta moriuntur nee s 

29 aliquem exstingui decidua significant, non tanta caelo 
societas nobiscum est^ ut nostro fato mortalis sit ibi quoque 
siderum fulgor. ilia nimio alimento tracti umoris ignea 
vi abundantiam reddunt^ cum decidere creduntur, ut apud 
nos quoque luminibus accensis iiquore olei notamus acci- lo 

30 dere. ceterum aeterna caelestibus est natura intexen- 
tibus mundum intextuque concretiS; potentia autem ad 
terram magnopere eorum pei'tinens, quae propter effectus 
ciaritatemque et magnitudinem in tanta subtiiitate nosci 

18,210 potuerunt, sicut suo demons trabim us loco, circulorum is 

**^^ quoque caeli ratio in terrae mentione aptius dicetur, 

quando ad eam tota pertinet^ signiferi modo inventoribus 

6, 211 non dilatis. obliquitatem eius intellexisse^ hoc est rerum 

^g^* fores aperuisse, Anaximander Milesius traditur primus Olym- 

piade quinquagesima octava, signa deinde in eo Cleostratus, et so 

prima arietis ac sagittarii^ sphaeram ipsam ante multo Atlas. 

Nunc relicto mundi ipsius corpore reliqua inter 

32 caelum terrasque tractentur. summum esse quod vocanl 

§ 31: cfr. Plin. VII 203. — Diog. La. II 1, 2. — Cic. nat. 
deer. II 52. Diodor. Ill 60, 2. IV 27, 1. Vitr. VI 10, 6. — 32. 33: 
Beda n. r. 12. cfr. Vitr. IX 4, 10. 



2 ilia ILv, an ita? 5 cum II. nee cum G. quia nee cum 
d'opzv I orti a. del.D \ oriunturBpD 6 necop^ nuncp^ 
7 ille (jpro ibi) o^va.H 8 ic^nea ut FR. -ea in p. ut a. cum z 

9 tum FBa. tunc z | ut dTE*t?(Z)). quo ut {an quod?) B* 
inmarg. om.rS 10 id luminibus yva.D. id in lum- o | hoc 
notamus F* 11 caelestibus ^S. -stis (& eel- F*) FdEa. 

//// ce//lestis B. (est caelestibus v) | inte////xentibu8 F. intertex- Z> 

12 intextumque F^B. -toque a. anrecte (sc. mundo;? 17 in- 
\ientonhu8DcumSabell -tionibus Z/. « 19 //////// fores B. fortis- 
simi fores F*Ea. -mas fores F*i 21 ipsam ante multo (-taK) 
dBi?(J). ipsa /////ante (undante F*) mundo F, ipso mandante 
mundo £ap/Sf 



137 H 



FRF»] NAT. HIST. II 8 (S) 1 

Saturn! sidus ideoque miiilmum videri et maximo arahire 
circulo ac triceaimo anno ad brevissima sedis suae prin- 
cipia regredi certum est, omuiiim autem errantium siderum 
meatus, interque ea solis et lunae, contrarium mundo 

6 agere cursum, id eat laevum, illo semper in dextra praecipiti. 
et quamvls adsidua conreraione immensae celeritatis altol- 3S 
lantur ab eo rapianturque in occasiini, adverso Umen ire 
motu per suos quaeque passus. ita fieri, ne convolutus 
aer eandem in partem aelerna mundi vertigine ignavo 

10 globo torpeat, sed liindatur adverso siderum verbere dia- 
cretus el digesLus. Salurni autem sidus gelidae ac. rigentis Si 
esse naturae, multumque ex eo inferiorem lovis circulum 
et ideo motn celeriore duodenia circumagi annis. tertium 
Hartis, quod quidam Herculis vocant, igne ardens solis 

u Ticinitate, binis fere annis converti, ideoque huius ardore 
nimio et rigore Saturni, inleriectum amhobus, ex utroque 
temperarl lovem saiulsremque lieri. deinde solis meatum a& 
esse parlium quideni trecenlanim sexaginia, sed ut ob- 
servatio umbrarum eius redeal ad notas, quinos annis dies 

m adicL superijue quartam partem diei. quam ob causam 
quinto anno iinus intercalaiius dies addilur, ut tempnnim 
ratio solis itineri rongruat. 



§ 34: Beda n. r. 13. tp. r. 8^ MCap^ VIII 886, cfr. Cic. uat. 
deor. n 52. 68. 119. soniQ. 8cip. 4, 19. Vitr. IX 4, 16. 10. Cen- 
Horin. fragm. 3, 3. 4. Ej'giii. astr, 11 42. Apul, de mnndo 2S)S. — 
g 36. 36: Beda a. r. 13. 

4 interque ea H'ao(J). -reaqne (quae i) a yi. inter quae 
F'KjS. -rque r iterque p 5 id est l&eania del. U 9 \ dextem 
Tapy. -tram va.SiD) 13 es dd.G \ inferiorem Bpmr. in 

inf- F'B'a. in terris inf- fE'doi. inferiorem in terria y 
13 celeriorem FBmy. -ri C 14 i^ne r&mi> -nea Eaopi«. 
-aei ijG. -m» i | ardens F-mZ), -ntis a d'yG. -ntis rv(S} 
16 fetme B'yS 16 frigore y 17 deinde op G. deum. inda 
dTii. inde FBE'aS. dein jD. denm dein E-. turn m 19 no- 
tuB y. molus {minrag.) i. meta,B D coll. §61 | anni o 21 inter- 
oalariaB FBm*'. -iatui- ». -\ann tv^J). cfr.^ 130. XVIII 207 
S2 Tolis Bdmyifr. facilis F'Ea. -lias F'op. -liua aolis v \ itineri 
fitdliuB I 



I 
I 



138 C. PLINI SECVNDI [FBE* 

36 Infra solem ambit ingens sidus appellatum Veneris, 

alterno meatu vagum ipsisque cognominibus aemulum solis 
ac iunae. praeveniens quippe et ante matutinum exoriens 
iuciferi nomen accepit ut sol alter diemque maturans, 
contra ab occasu refulgens nuncupatur vesper ut prorogans 5 

87 lucem vicemve Iunae reddens, quam naturam eius Py- 
thagoras Samius primus deprehendit Olympiade circiter 
XLII; qui fiiit urbis Romae annus CXLII. iam magnitudine 
extra cuncta alia sidera est, claritatis quidem tantae, ut 
unius huius stellae radiis umbrae reddantur. itaque et in 10 
magno nominum ambitu est. alii enim lunonis, alii Isidis, alii 

88 Matris Deum appellavere. huius natura cuncta generantur 
in terris. namque in alterutro exortu genitali rore con- 
spergens non terrae modo conceptus inplet^ verum animantium 
quoque omnium stimulat. signiferi autem ambitum peragit 15 
trecenis et duodequinquagenis diebus, a sole numquam 
absistens partibus sex atque quadraginta longius; ut Timaeo 
placet. 

89 Simili ratione, sed nequaquam magnitudine aut vi^ 
proximum lUi Mercurii sidus^ a quibusdam appellatum 10 
Apollinis, inferiore circulo fertur Villi diebus ociore ambitu, 
modo ante solis exortum, modo post occasum splendens, 



§ 36: Cic. nat. deor. n 53. Vitr. IX 4, 7. Censo rin. f ragm. 
8, 4. 6. MCap. Vm 883. — § 87: cfr. Diog. La. Vm 1, 14. 
MCap. vm 882. — cfr. Hygin. astr. II 42. Apul, de mundo 293. 
— § 38. 39: (15—139, 1) Beda n. r. 13. tp. r. 8. — § 39 exto:.: cfr. 
MCap. vm 880. Cic. nat. deor. E 58. 

2 nacmn 7^ -cnuin B^Sa 4 accepit FTaopy/S^. accipere 
R^ -pit r«?(J) 6 uicemque R*ccorr. t? a. <Si (J), uicino i. -ni y 

8XLnrd»BE»»J5(50. XXXnd»B»opv(jff).LXIIJ5rot.(CriO)| 
romanae TBd | CXLU B*opv(iS). CXm d«TH. CXVI FBd\ 
CX///// B^ CVI a. CCXXn Brot (qui — CXLII delUlO) \ iam 
T'EaBos. luo E'tnras. Itino e. largiori op v. om.dT 11 am- 
bitus Fa 13 alterutro Eopy 17. -tro////d. -troqueBa. -tro quae 
T\ -tro quaeque ^*{DHerm.XXXlIp.334) \ conspargens opy 

14 non (In B*) terrae motu F^Ba. non modo teirae opy 

15 omnium naturam F's(Z) 2. Z.) 16 trecentis F'G^. -cens 
F^ recens a. tricenis Bolt?, trinis p 



FBBa] NAT. fflST. n 8—9 (6) 139 

namquam ab eo XXII parlibus remotior, ut Cidenas et 
Sosigenes docent ideo et peculiaris horum siderum 
ratio est neque commuDis cum supra dictis. nam ea et 40 
quarta parte caeli a sole abesse et tertia, et adversa soli 
s saepe cerauntur, maioresque alios babent cuncta plenae 
conversionis ambitus in magni anni ratione dicendos. 10,5 
9. Sed omnium admirationem vincit novissimum sidus, 41 
terris familiarissimum et in tenebrarum remedium ab na- 
tura repertum; lunae. multiformis haec ambigua torsit in- 

10 genia contemplantium et proximum ignorare sidus maxime 42 
indignantium^ crescens semper aut senescens et modo curvata 
in comua facie^ modo aequa portione divisa, modo sinuata in 
orbem^ maeulosa eademque subito praenitens, inmensa orbe 
pieno ac repente nuUa^ alias pemox; alias sera et parte diei 

15 solis lucem adiuvans, deficiens et in defectu tamen conspicua 
— quae mensis exitu latet, ium laborare non creditur — , 43 
iam vero humilis et excelsa^ et ne id quidem uno modO; sed 
alias admota caelo^ alias contigua montibuS; nunc in aqui- 
lonem elata, nunc in austros deiecta. quae singula in ea 

n deprehendit bominum primus Endymion; ob id amor eius 
fama traditur. non sumus profecto grati erga eos qui 
labore curaque lucem nobis aperuere in hac luce^ miraque 



§ 41 init.: cfr. Beda n. r. 13. tp. r. 8. — § 43: (20) cfr. 
Cic. Tusc. I 92, schol. Germ. p. 201. 



1 XXTTT B I remotius op | cidenas dEopyS' coll. Strah. XVI 
p. 7 39. -nac a. cidaene r*. chideas B*. cid§ B*. ciden F*. bic 
idem G, ctesias zv \ to (pro et) F'a 3 static S'dit;a.(r 
5 plenae dot?. -naS'py. plana F^S^a. -nae F*. -ne B 6 in 
(feZ.r* I magnitudine F*a. -ne in F*. m&gn/////// B^ 8 terris- 
qne R{?)va.J 9 multiformi Fdva.S | h& B^ & B^ | ambigua 
SaopiS. amagae F^ ambage F*dBE'v((7) 10 contemplanti- 
bns F^B^f I ignorare FBaf Z7. -ri EdopJ?(I>). -ti v. de didione 
cfr. V 53 I sidns maxime Eaopt?. max- sid- rG ll et om.m 

12 facie F^msH. -ies Brot om.di^yv. fauces r. deZ.B*E'. 
falcis J 15. 16 dist.ego 16 qua a. ac F*z | latens F* | turn 
ego. cum U.v 17 et excelsa B'dpmt?. exc- rS 20 et ob 
id o'pva.S \ amor ego. -ore ll.v. dedictione cfr. X 51 21 fama 
U. captns fama opF'inmar^.d't? | traditus FBz/S 



140 C. PLINI SECVNDI [fee a 

humani ingeni peste sanguinem et caedes condere anna- 
libus iuvat; ut scelera hominum noscantur mundi Ipsius 

44 igiiaris. proxima ergo cardini^ ideoque minimo ambiiU; 
vicenis diebus septenisque et tertia diei parte peragit 
spatia eadem^ quae Saturni sidus altissimum XXX ^ ut 5 
dictum est^ annis. dein morata in coitu soiis biduo, cum 

32 tardissime; a tricesima luce rursum ad easdem vices exit, 
haut scio an omnium ; quae in caeio pemosci potuerunt; 
magistra: in XII mensium spatia oportere dividi annum, 

45 quando ipsa totiens solem redeuntem ad principia conse- 10 
quitur; solis fulgore, ut reiiqua siderum, regi, siquidem 
in totum mutuata ab eo luce fulgere, qualem in reper- 
cussu aquae volitare conspicimus; ideo molliore et inper- 
fecta vi solvere tantum umorem atque etiam augere, quem 
solis radii absumant. ideo inaequali lumine adspici, quia, is 
ex adverso demum plena, reliquis diebus tantum ex se 

46 terris ostendat, quantum a sole ipsa concipiat; in coitu 
quidem non cemi, quoniam haustum omnem lucis aversa 
illo regerat, unde acceperit. sidera vero haut dubie umore 
terreno pasci, quia dimidio orbe numquam maculoso so 
cernatur, scilicet nondum suppetente ad hauriendum ultra 
iusta vi; masculas enim non aliud esse quam terrae raptas 
cum umore sordes. 10. defectus autem suos et solis, 



§ 44: (4_6) Beda n. r. 13. tp. r. 8. 



1 teste BE ^a. -tesF^ | scribereopz 6 merataB^ memor- 
r ^ a. remor- p t? a. 6r. commor- r * z 7 rursus d (?) t; 8 prae- 
nosci E apt? a. 6^. pron- Ff 9 mensum Y^S 10 ipsa G. 

-sum ll.v{S) 11 ut z. earn ut op«(/S). om.ll.HlD) 12 re- 
percuBSu aquae Bdi7. -ssaque a. -ssa/// F\ -ssa qua E\ -ssa 
aqua F*E*opz 14 etiam ow.FB*a 16 ideo et B*t?a.iS(J). 
ideo autem z | adspici E'ed*pv. adsumi (ab8-F^z)r | qui F^Bae 

16 a se a 17 ex sole ^va.S{J) 18 auer8aFdEajS(2>). 
adu- B(?)J5rot. -sae p 20 qui admini F*a. quia in eoru F* I 
numquam F^dBE^ay. nonnu- F'E*pt7 | maculoso Bap. -loF*B*. 
-losa F*B*dt?. -la y 21 cernantur F»B*E*pyt?a.i5 | ultra 

om.p. an e terra? 22 iusta dE*yt?. iuxt'a F^BE^eap. lucis 
F*f I ui ow.a. uim B'E^e 



FBBa] NAT. fflST. n 9—11 (6—8) 141 

rem in iota contemplatione naturae maxime miram et 
ostento simileni; magnitudinum umbraeque indices exsistere. 
(7) quippe manifestum est solem interventu iunae occultari 47 
lanamque terrae obiectu ac vices reddi^ eosdem soiis 
6 radios luna interpositu suo auferente terrae terraque iunae. 
hac subeunte repentinas obduci tenebras rursumque illius 
lunbra sidus hebetari. neque aliud esse noctem quam 
terrae umbram^ figuram autem umbrae similem metae ac 
turbini inversO; quando mucrone tantum ingruat neque ^^fj^ 

lolonae excedat altitudinem^ quoniam nullum aliud sidus 
eodem modo obscuretur et talis figura semper mucrone 
deOciat. spatio quidem consumi umbras indicio sunt 48 
volucrum praealti volatus. ergo confinium illis est aeris 
terminus initiumque aetheris. supra lunam pura omnia ac 

15 diumae lucis plena, a nobis autem per noctem cernuntur 
sidera, ut reliqua lumina e tenebris^ et propter has causas 
noctumo tempore deficit luna. stati autem atque menstrui 
non sunt utrique defectus propter obliquitatem signiferi 
lunaeque multivagos^ ut dictum est, flexus^ non semper in 43 

90 scripulis partium congruente siderum motu. 

11. (8) Haec ratio mortales animos subducit in 49 
caelum ac velut inde contemplantibus trium maximarum 
rerum naturae partium magnitudinem detegit. non posset 
quippe totus sol adimi terris intercedente luna^ si terra 

S5 maior esset quam luna. tertia ex utroque vastitas 

§ 47 : (3—8) Beda tp. r. 27. (n. r. 22). — § 48—60: Beda tp. r. 
27. -— § 48: Beda n. r. 25. — § 49: Beda n. r. 22. 

2 magnitudinem F^B^Ea. (Ti^ periit marg. absdso). eorum 
magnitudinum opt? a. 5 5 terrae terraque B^dt;. terraeque 

P*B*B. -re que a. -raque F*Top. -rasque y 6 hac uero ops 
va.G I an obduci terrae (vel illi)? | rursusque p. -sua T 
9 torbini 'F\ orbi T*t 10 Iunae orw.FfBE^apz | altitudinem f 
(?• €Uid. lune) Sahell. latit- rv 11 in mucrone r*B*. -nem 

tva.S 12 eodem (pro quidem) F*f 15 diurnae oZ). -na 
et 7. diutumae ll.i) 16 e E'oO. et rt;. in dTz 17 statim 
B*». -tuti F*dE*p I menstrui non v. non me- F'BEap. me- F*d 

20 scrupulis B*pt?tt.5 24 si — 25 luna om.F^B^E^a 
25 tertia ll,v(H). certior B cum Beda | utraque va.H 



142 C. PLINI SECVNDI [FEEa 

solis aperietur^ ut non sit necesse amplitudinem eius oculo- 

50 rum argumeotis atque coniectura animi scrutarl: inmensum 
esse, quia arborum in limitibus porreciarum in quotlibet 
passuum milia umbras paribus iaciat intervaliis, tamquam 
toto spatio mediuS; et quia per aequinoctium omnibus in s 
meridiana plaga habitantibus simul fiat a vertice^ item 
quia circa solstitiaiem circulum habitantium meridie ad 
septentrionem umbrae cadant, ortu vero ad occasum^ quae 
fieri nuilo modo possent; nisi multo quam terra maior 
esset^ nee non quod montem Idam exoriens iatitudine lo 
exsuperet; dextra laevaque large ampiectens, praesertim 
tanto discretus intervallo. 

51 Defectus lunae magnitudinem eius haut dubia ratione 
declarat^ sicut terrae parvitatem ipse deficiens. namque 
cum sint tres umbrarum figurae constetque^ si par lumini 15 
sit materia quae iaciat^ umbram columnae eflfigie iaci nee 
habere finem^ si vero maior materia quam lumen^ turbinis 
recti ^ ut sit imum eius angustissimum et simili . modo 
infinita longitudo^ si minor materia quam lux, metae 
existere effigiem in cacuminis finem desinentem talemque 20 

52 cerni umbram deficiente luna: paiam fit^ ut nulla amplius 
relinquatur dubitatio^ superari magnitudinem terrae. id 
quidem et tacitis naturae ipsius indiciis: cur enim partitis 

§ 50: (10. 11) cfr. Diodor. XVII 7, 6—7, (Mela 1 94. Sol. 11, 6.) 



1 solis d*y t?(2>). solis oculorum argumentis r{J) \ aperietur 
{8C.§51) BEp/. -iretur da. -itur Yoyv(D) | non sit nt B/Sf. an 
non nt sit? cfr. VII 1 2 aut {pro atqne) y | inunensam Baop 

3 qui EBdy. que a | quodlibet F^B^aC. quol-B'y. quael- p 

4 milia /////B. -arum d. -arium F^a 7 circa B*d*B*pyt7. 
citra 8. om.r 10 nee non z. nee ILH. et v{D) 14 ipse 
Fd'BaJ?. -sa Epzt?. om.d^ 16 quae B'E'dpyv. om,r \ iaciat 
J. iactat dE^yt?. -tatu a. -ta///// F^ -ta F*. -tans f. -tet B^p. 
faciat B* | iacere y 20 fine ^yva.G 21 fit Fa. est y , 
ut nulla Eapt7. haut (aut F^B) ulla FBd'Ty. nulla d' 

22 relinquatur Eapt;. -uetur d. -uitur FBy | solem superare 
yD I magnitudinem terrae dTyS. -ne terrae FBa. -ne terrain 
E(?)pt7 I hie {pro id) Eai. h^c B^ ////F* 23 ipsius naturae 
diciis ^va.J. nat- ind- ips- B 



PBEii] NAT. HIST, n 11—12 (8—9) 143 

vicibus anni bnimalis abscedit aut noctium opacitate terras 
reficit? exusturus haul dubie^ et sic quoque exurens quadam 
in parte, tanta magnitude est. 

13. (9) Et rationem quidem defectus utriusque 58 
6 primus Romani generis in vulgum extulit Sulpicins 
GaliiiS; qui consul cum M. Marcello fuit, sed tum tribunus 
militum; sollicitudine exercitu liberate pridie quam Perses 
rex superatus a Paulo est in concionem ab imperatore 
productus ad praedicendam eclipsim^ mox et composito 

10 volumine. apud Graecos autem investigavit primus omnium 
Tbales Milesius Olympiadis XLVni anno quarto praedicto 
solis delectu^ qui Alyatte rege factus est urbis conditae 
anno CLXX. post eos utriusque sideris cursum in sexcentos 
annos praececinit Hipparchus, menses gentium diesque et 

15 boras ac situs locorum et visus populonim complexus^ 
aevo teste haut alio modo quam consiliorum naturae parti- 
ceps. viri ingentes supraque mortalia^ tantorum numinum 54 
lege deprehensa et misera bominum mente iam soluta^ in 
defectibus scelera aut mortem aliquam siderum pavente 

to — quo in metu fuisse Stesicbori et Pindari vatum sub- 
limia ora palam est deliquio solis — aut in luna venefi- 
cia arguente mortalitate et ob id crepitu dissono auxiliante 



§ 58: cfr. Liv. XLIV 37, 5. Val. Max. VHI 11, 1. Quintil. 
I 10, 47. Lyd. oat. 9 p. 30^. — (10) Herodot. I 74. Lyd. est. 9 
p. 30**. — Ptolem. geogr. 1 4. Lyd. est. 7 p. 24«. — § 54: (20) Plut. 
de fac. in orbe lunae p. 931*. Pind. &agm. 74 (Bergk*). — (144, 1) 
Pint. Nic. 23. Quintil. I 10, 48. 



2 diist.J 5 nnlguB o^7%va.S. sed cfr.VIII43. XXXV84 
6 tnm Et7. cum r 7 perses (pre-a^) FBa'dpt7(iS). persens 
l^(?)tk^adnuxrg,G(D) 13 CLXX ¥*%yv{Brot). CLXXX r^fi. 
dX. r. CLX H I cursnm om.FBd^a 14 praececinit F'B'pD. 
praec///nit B*. -cinit r. -cinnit v 15 nisos r*. uicos d*E*p 
va.H 17 mortalia U.Brot. -linm natnram v(S) 18 iam 
solnta ego, inso- FB^a. abso- rv. labe sol- D 19 defectibus 
siellarum R^va.H. -bus siderum D \ aut dv. ut r | siderum 
del. 2) 20 metu r'B'dt;. mente pz. -nse r 21 aut P'z. 

at (ftd F^Beeorr.) rBrot et pt? | luna// E. -nae ai. an recte? 
22 id om.EBU 



144 C. PLINI SECVNDI [FBB» 

— quo pavore ignarus causae Nicias Atheniensium im- 
perator veritus classem portu educere opes eorum adflixit 
— : macte ingenio este^ caeli interpretes rerumque naturae 
65 capaces, argumenti repertores, quo deos hominesque vicistis! 
quis enim haec cernens et statos siderum (quoniam ita 5 
appellare placuit) labores non suae necessitati mortales 
genitos ignoscat? 

Nunc confessa de iisdem breviter atque capitulatim 
attingam ratione admodum necessariis locis strictimque 
reddita^ nam neque instituti operis talis argumentatlo est lo 
neque omnium rerum afferri posse causas minus mirum 
est quam constare in aliquis. 

56 13. (10) Defectus CCXXlll mensibus redire in suos 
orbes certum est, solis defectus non nisi novissima primave 
fieri luna, quod vocant coitum, lunae autem non nisi is 
plena, semperque citra quam proxime fuerint; omnibus 
autem annis fieri utriusque sideris defectus statis diebus 
horisque sub terra nee tamen, cum superne fiant, ubique 
cerni, aliquando propter nubila, saepius globo terrae 

57 obstante convexitatibus mundi. intra ducentos annos so 
Hipparchi sagacitate compertum est et lunae defectum 
aliquando quinto meuse a priore fieri, solis vero septimo, 
eundem bis in XXX diebus super terras occultari, sed ab 
aliis hoc cerni, quaeque sunt in hoc miraculo maxime 
mira, cum conveniat umbra terrae lunam hebetari, nunc S5 
ab occasus parte hoc ei accidere, nunc ab exortus, quanam 
ratione, cum solis exortu umbra ilia hebetatrix sub terra 

§ 56: (6) Verg. Aen. I 742. — § 66. 67: Beda tp. r. 27. 
n. r. 22 — § 57: (145, 4) Lydus est. 9 p. 30^. 

2 parte (-te E^a) sedncere P*E*E*a 3 macte Fd^B^as. 
-ti r. cfr,Felsp.76 \ naturae om.FB^a 6 et om.FE^a | status 
P'Bap 8 Nonne Pa. N/Z/zy/B^ 13 CCXniP'E^a. CCXCIII 
V\ GCXXllva.H. {CCXXKV MCap,VIU868) 14 defec- 

tum d{Beda) va.S 16 f uerit d o p {Beda) va.S 17 statis P * d* t? . 
-tutis rBeda 18 fiant superne o^va.JS \ ^xmijHBrot. 
19 nebula y. -lam iBeda 22 quote F^B^Ea 23 super 

'Rpyi^ec^a. supra rv 26 et quanam va.S 



FBKa] NAT. fflST. n 12—16 (9—12) 145 

esse debeat^ semel iam accident ut in occasu luna deficeret 
utroque super terrain conspicuo sidere. nam ut XV diebus 
utromque sidus quaereretur^ et nostro aevo accidit impera- 
toribus Vespasianis patre III. fiiio consulibus. 
5 14. (11) Lunam semper aversis a sole comibus^ si 68 
crescat; ortus spectare^ si minuatur^ occasuS; haut dubium 
est; iucere dodrantes semuncias horarum ab secunda 
adicientem usque ad plenum orbem detrahentemque in 
deminutionem; intra XIIII autem partes solis semper occultam 

10 esse, quo argumento amplior errantium steiiarum quam 
lunae magnitude coUigitur^ quando illae et a septenis 
interdum partibus ^nergant. sed altitude cogit minores 
videri; sicut adfixas caelo solis fulgor interdiu non cemi, 
cum aeque ac noctu luceant idque manifestum fiat defectu 

15 solis et praealtis puteis. 

15. (12) Errantium autem tres, quas supra solem 69 
diximus sitas, occultantur meantes cum eo, exoriuntur vero '^ 
matutino discedentes partibus numquam amplius undenis. 
postea radiorum eius contactu reguntur et in triquetro 

io a partibus CXX stationes matutinas faciunt; quae et primae 
Tocantur^ mox in adverso a partibus CLXXX exortus 
yespertinoS; iterumque in CXX ab alio latere appropin- 
quantes stationes yespertinas^ quas et secundas yocant^ 
donee assecutus in partibus duodenis occultet illas^ qui 

§ 68: (11) Beda n. r. 13 extr. — § 69: (17. 18) Beda n. r. 
13. — MCap. VUl 886. 887. — cfr. Vitr. IX 4, 6. 12. 

2 terras P*T | in XV Pad. ^SXLva.K 4 lY H cum Petavio. 
ac Ea. & p I filio EapD. -io 11 FB^ -io iteram dB'i? | eos {pro 
COS.) 7. eius Eap 7 semiuncias p7 | ad a. a py 9 di- 
minationein Eapyva.iSf 11 aom. FE^Eapz 13 falgor 

TLfH (sc. cogit). -ore rv(J) 14 aeque U.H(J). -que die pv. 
-que din C(S) \ nocte p 18 discedentes F'zt?. -dente sole m. 
-dimt B*. descendentes d^p. -te B^d^E^a. -te a B*. disoente F^ 
descente E^ 19 contractu ^va.C | teguntur j^va.H, regre- 
dinntai D coll. §6 1.6 9 sqq.et Vitr, 21 aduerso pmv(jSf). auerso 
ll,Brot. 22 appropinquantes p^. -te ll.v 23 et errore om. 
H8J 24 post assecutus (sc. contactus radiorum solis) inse- 
runt sol ml), radius MCap. 

'PltlSl HAT. HI8T. I. _ 1^ 



146 C. PLINl 8ECVNDI [fbe» 

60 vespertini occasus appellantur. Martis stella, ut propior^ 
etiam ex quadrato sentit radios, a XC partibus, unde et 
nomen accepit motus primus et secundus nonagenarius 
dictus ab utroque exortu. eadem stationalis senis mensibus 
commoratur in signis, alioqui bimenstriS; cum ceterae 5 

61 utraque statione quaternos menses non inpleant inferiores 
autem duae occultantur in coitu yespertino simili modo, 
reiictaeque a sole totidem in partibus faciunt exortus 
matutinos; ad quos longissimis distantiae suae metis solem 
insequuntur adeptaeque occasu matutino conduntur ac 10 
praetereunt. mox eodem intervallo vespere exoriuntur 

88 usque ad quos diximus terminos. ab his retrogradiuntur 
ad solem et occasu vespertino delitescunt Veneris stella 
et stationes duas, matutinam vespertinamquC; ab utroque 
exortu facit a longissimis distantiae suae finibus, Mercurii 15 
stationum breviore momento quam ut deprehendi possint. 

62 (13) Haec est luminum occultationumque ratio, per- 
plexior motu multisque involuta miraculis, siquidem mag- 
nitudines suas et colores mutant, et eaedem ad septentrionem 
accedunt abeuntque ad austrum terrisque propiores aut 20 
caelo repente cemuntur. in quibus aliter multa quam 
priores tradituri fatemur ea quoque iilorum esse muneris 
qui primi vias quaerendi demonstraverint, modo ne quis 

63 desperet saecula proficere semper, pluribus de causis 
haec omnia accidunt: prima circulorum, quos Graeci dipi- 2s 
bac in stellis vocant; etenim Graecis utendum erit voca- 
bulis. sunt autem hi sui cuique earum aliique quam mundo. 



§ 60: (2) MCap. VIII 884. — § 63. 64: Beda n. r. 14. 



2 BbdelT* I XC m^. LXXX llv 8 is motus d{^)va.S 

5 cu moratur F. moratur m | cum dp v. et cum U 7 si- 
miliu modo F^Ea 8 reiictaeque a dTfz5. -tae quae a II. 

-toque V 9 ad quos U. S. atque P'f. -ue a v 16 stationu Fa. 
-ne EdT. -nes B(?)pt? 17 hominum Fa | perpleziori p. -ore 
zva.H 18 moti E*. -tus F'Ea. -tis F* 19 mutent F'E 1 
eadem Ff | septem triones FdT 28 quaerendi xii&B'pva.S{J} 
-•Btrauerunt 2^^va.H 26 hapsidas "E ^m {fere semper) 



FBEa] NAT. mST. n 15. 16 (12. 13) 147 

quoniam terra a verticibus duobus, quos appellaverunt 
poloS; centrum caeli nee non et signiferi est oblique inter 
eos siti. omnia autem haec constant ratione circini semper 
indubitata. ergo ab alio cuique centro apsides suae exsur- 

5 gunt ideoque diversos habent orbes motusque dissimiles^ 
quoniam interiores apsidas necesse est breviores esse. 
16. igitur a terrae centro apsides altissimae sunt Saturno 64 
in scorpione^ lovi in virgine, Marti in leone, soli in ge- 
minis^ Veneri in sagittario^ Mercurio in capricomo^ lunae 

10 in tauro, mediis omnium partibus, et e contrario ad 
terrae centrum bumillimae atque proximae. sic fit ut 
tardius moved videantur, cum altissimo ambitu feruntur^ 
non quia adcelerent tardentve naturales motus^ qui certi 
ac singuli sunt illis^ sed quia deductas ab summa apside 

15 lineas coartari ad centrum necesse est, sicut in rotis 
radios^ idemque motus alias maior^ alias minor centri 
propinquitate sentitur. altera sublimitatium causa^ quoniam 65- 
a suo centro apsidas altissimas habent in aliis signiS; 
Satumus in librae parte vicesima^ luppiter cancri quinta 

sodecima^ Mars capricomi XXVIII, sol arietis XVniI, Venus^ 
piscium XXVII; Mercurius virginis XV, luna tauri III. tertia 
altitudinum ratio caeli mensura, non circuli, intellegitur, 
subire eas aut descendere per profundum aerls oculis 
aestimantibus. 



§ 64: cfr. MCap. VIII 886. 886. 884. — § 66: cfr. Finnic. 
MaterD. math, n 3, 6. 



1 a om.FaT. inter m | uertices duos m 2 nee non et 

Ar{Beda)S. non et PE*2>. ///// & E^. na et a. non est E*, 
& E*epm. est nee non B. est non v \ est '&*'F*S. et r. del.v \ 
oblique Et?. -ni r 3 omnia — 4 indubitata uncis inclimt D 

7 centro om.E^ contra F^ a 9 lunae in tsmro D^exBeda; 
cfr. V. 21. om.U.v 12 moueri II. v, -eri et minores mD | ferun- 
tor n.v. -tur cum uero terrae appropinquauerint maiores esse 
et celerias ferri mD. 8edcfr.WelzhoferBedap.32.3B 16 coar- 
talia E^S^a | ad centrum "E^inras. dE*E*int?(J). decretum r. 
om.piSf 17 Bublimitatum Eapva.^ 20 XVIUl TfHctmB 
(D*). XXVmi rv{S) 21 XXVII HeFirmico. XVII Ed 5. 

XVI rr 21 m HeFirmico, mi ll.v{S) 

10» 



148 C. PLINI SEOVNDI [FBEa 

66 Huic conexa latitudinum signiferi obliquitatisque causa 
81 est. per hunc stellae quas diximus feruntur; nee aliud 
^^' habitatur in terris quam quod illi subiacet^ reliqua a 

polls squalen!. Veneris tantum Stella excedit eum binis 
partibuS; quae causa intellegitur efOcere ut quaedam ani- 5 
malia et in desertis mundi nascantur. luna quoque per 
totam latitudinem eius vagatur, sed onmino non excedens 
eum. ab his Mercurii stella laxissime^ ut tamen e duo- 
denis partibus — tot enim sunt latitudinis — non amplius 
octonas pererret, neque has aequaliter^ sed duas in medio 10 

67 eius et supra quattuor^ infra duas. sol deinde medio 
fertur inter duas partes llexuoso draconum meatu inae- 
qualiS; Martis stella quattuor mediiS; lovis media et super 
eam duabus^ Saturni duabus ut sol. haec erit latitudinum 
ratio ad austrum descendentium aut ad aquilonem sube- 15 
untium. hac constare et tertiam illam a terra subeuntium 
in caelum^ et pariter scandi eam quoque existimavere 
plerique falso. qui ut coarguantur, aperienda est subtilitas 
inmensa et omnes eas conplexa causas. 

68 Convenit Stellas in occasu vespertino proximas esse so 
terrae et altitudine et latitudine^ exortusque matutinos la 
initio cuiusque fieri^ stationes in mediis latitudinum art!- 
culiS; quae vocant ecliptica. perinde confessum est motum 
augeri^ quamdiu in vicino sint terrae; cum abscedant in 
altitudinem^ minui. quae ratio lunae maxime sublimitatibus s6 
adprobatur. aeque non est dubium in exortibus matutinis 
etiamnum augeri atque a stationibus primis tris superi- 



§ 66. 67: (2—14) Beda n. r. 16. — § 68: (23—26) ib. 14. 



2 dicimuB Fa 6 et om.p. etiam | mandi partibas 

8 eam YB^TSJ \ et (pro ut) P^E* | e FdEv. /// E. e ap 

9 latitudinis pmO. -nes II. -ne d 10 sqq. rectius distri- 
biUiva nwmeralia ponenda | in D* ex Beda. om.ll.v 13 medias 
Eapva.J I media mJ. -iam U.v 14 duabus E'mD. duas rv \ 
duas Eava.IT I ut sol del.voluitKulh 16 haec Fa 18 false 
ut qui arguantur E^E* 21 et latitudine om.F^E^E^a | in- 

''^a. -cas F* 25 latitudine F^E^E^a 



PBE» NAT. fflST. n 16. 17 (13. 14) 149 

ores deminuere se usque ad Stallones secundas. quae 69 
cum ita sint; manifestum erit ab exortu matutino latitu- 
dines scandi; quoniam in eo primum habitu uicipiat parcius 
adici motus; in stationibus vero primis et altitudinem 

6 subirt^ quoniam turn primum incipiant detrahi numeri 
steUaeque retroire. cuius rei ratio privatim reddenda 
est percussae in qua dixirous parte et triangulo solis 
radio inbibentur rectum agere cursum et ignea vi ievantur 
in sublime, hoc non protinus intellegi potest visu nostro, 70 

10 ideoque existimantur stare, unde et nomen accepit statlo. 
progreditnr delude eiusdem radii violentia et retroire cogit 
vapore percussas. multo id magls in vespertino eanim 
exortu ; toto sole adverso cum in summas apsidas expel- 
luntur minimaeque cernuntur, quoniam altissime absunt, 

15 et minimo feruntur motu, tanto minore, cum hoc in altissimis 
apsidum evenit signis. ab exortu vespertino latitudo 71 
descenditur parcius lam se minuente motu, non tamen 
ante stationes secundas augente, cum et altitudo descen- 
ditur, supenreniente ab alio latere radio eademque vi rur- 

sosus ad terras deprimente, qua sustulerat in caelum e 
priore triquetro. tantum interest, subeant radii an super- 
veniant, multoque eadem magis in vespertino occasu ac- 
cidunt. haec est superiorum stellarum ratio; diflicilior reli- 
quanun et a nuUo ante nos reddita. 

n 17. (14) Primum igitur dicatur, cur Veneris Stella 72 

§ 72 init. : cfr. MCap. VIII 882. (880.) 881. Cic. nat. deor. 11 63. 



1 deminuere se ego. -ere JH'^S. dim- rJ. -nui pt?(2)) 
2 sint om. F^B^a^ S abita G. om.a | incipiatur V. -piant F'd 
va.8 i altitadine ^va,H 5 Biibiri D, -le II. v \ incipiant 
dX<v(iS). -piat rH \ numeri FdBt7(5). -ris afz. -ms B(?)pjEr 

12 napore percnssas dTmD. -per repercnssas FBa't?(£i}. 
-88a p. -sans BaJETocA:. 13 anerso F'fB^Ea^ 14 mini- 

maeqne mJ. -meqne (-quae FB) rv 15 minore mB. -res 

U.v{J) I earn F^a 19 solis radio m. cfr. v. 7. 8 20 qua mD. 
qu^ F'v. om.r | sustulerat mD. -erit II. v \ e priore om.F^B^ 
re a. // B^ 25 cur FfTE'^. cum r. cum sint so | ueneris 
F* in r(W.fdTB*E*pfl; uniuersae r. diuersae v | stellae B*a» 
stellae cur ueneris stella (i)va.H 



150 C, PLINI SECVNDI fFRKk^ 

numquam longius \LV1 partibus, Mercurii XX ab sole 
abscedant, saepe citra eas ad aolem reciprocent. conversas 
habent utraeque apsidas ut infra solem sitae, lantiimque 
circulis earum subter est quantum superue prae dicta rum, 
et ideo non possunt abesse amplius, quoniam curvatura g 
apsidum ibi non habet longitudinem maiorem. ergo utrique 
gimili ratione modum statuuut apsidum suanim margines, 
ac spatia bngitudinis latiludinum evagatione pensanL at 

73 enim cur non semper ad quadraginta sex et ad partes 
viginti perveniunt? immo vero, aed ratio canonicos fallit u 
nam que apparel apsidas quoque earum mover i, quod 
nnmquam traaseant solem. itaque cum in partem ipsam 
eius incidere margines alterutro latere, tum et atellae 
ad longissima sua intervalla perveaire intelleguntur. cum 
citra fuere mai'gines, totidem partibus el ipsae ocius redire is 
coguntur, cum sit ilia semper utrique extremitas summa. 

7i Hinc et ratio motuum conversa inlellegitur. superi- 

ores enim celerrime feruntur in ocrasu vespertino, hae 
tardissime; illae a terra altissime absunt, cum tardissime 
moYentur, hae, cum ocisaime, quia, sicul iu illis propin- to 
quitas centri adcelerat, ita in his extremitas circuli. Ulae 
ah enortu malutino minuere celeritatem incipiunt, hae 
vero augere; illae retro cursum agunt a statione matutina 
usque ad vespertinara, Veneris a vespertiua usque ad 

76 matutinam. incipit autem ab exortu matutino latiludiuem n 
scandere, altitudinem vero ac solem inseqni a statione 

1 XXXVI FfBa'inros. | KX H.ufS). XXUl C cum anon. 
aj).B(D) coU.§39.73 \ a i-pva.S 2 ab Fk | recijii-oce sic T'. 
-cae Hint I. -cae sint. sic f, -cent, sic SJ i circiilus En | 

snbter (i?)C7(T*mntion.oj).B. sub terra U.v(B). lie dietione cfr. 
XXXVI94. 104. XI 133. XII22. 11312.314 (i ntrimque B*. 
-raeque fva.H 7 admodura FS&pfien. C 10 niginti Fd 
Xftpiij(J). 4i ttWa.{^)CiD). cfr.§7amit.3!i \ canonicaa F. -ca 
X'pva.S 18 nonnumquaiu D 16 dist.I) 16 coguntur 
(-nnt B') ll.(F)D. creduntur n 2S a (ad F) statione matu- 

tiiia Fdar. ad -onem -nam r S6 et altitudinem nero FBk. 
Rubire add.eoluitU {wnn.neidell.lHH? p.2l3j. ueapertino aiitem 
descendere incipit. In occasn uero m | ad F'B« | atationem 
matutinam Ba 



FRE.i NAT. HIST. II 17 (U. 15) 151 ■ 

matulina, ocissima in orcnsii matutitio et altissima, degredi 

' autem laliludine motumque miiiuerR ab exortu vespertino, 
retro quidem ire simulque altiludine degredi ab statione 
vespertina, Mercurii rursus stella utroque modo scaudere 

G ab exortu matutino, degredi vero latitudine a vesperliiio, 
coDSecutaque sole ad quindei'im parlium mlervallum 
consislit quadridun prope inmobilis. mox ab altitudine 76 
descend it retroque graditur ab occasu vespertine usque 
ad exortum matutiaum, taiitumque haec et lutta totidem 

IB dlebus, quot subiere, desceudunL Veneris quutdecies pluri- 
bus subit, rursus Saturni et lovia duplicate degrediuntur, 
Martis etiatn quadruplicato. tanta est naturae varletas, sed 
ratio evidens. uam quae ia vaporem solis nituntur, etiam 
descenduiit aegre. 

ti (15) Multa pronii amplius circa haec possunt secreta 7T 

naturae legesque, quibus ipsa serviat, exempli gratia in 
Hartis sidere, cuius est maxime inobservabilis cursus, 
i Dumquam id slatiouem facere lovig sidere triquetro, raro 
admodum LX parlibus discreto, qui numerus sexangulas 
mundi efQcit formas, nee exorlus nisi in duobus signis 
tantura, cancri et leonis, simul edere, Mercurii vero sidas 
exortua vesperliuos in piscibus raros I'acere, creberrimos 
in virgine, in libra matutinos, item matutinos in aquario, 
rarisstmos in leone, retrogradum in tauro et geminis non 

.juflerl, in caucro vero non citra vicesimam quintam partem, 
lunam bis coitum cum sole in nulla alio signo Facere TS 
quam geminis, non cuire aliquando in sagittario tantum, 
novissimam vero primamque eadem die vel node nullo 



S 78: (16a, 2—61 Beda n. r. 13. 

1 hoc ca.HU B 2 matulino (pro uespertinot i'va.H 
8 ab MS. a. r'pu. ad r | atatioiiBm ueapertinam Ead 4 mrau 
Vecorr.S [ Btellam B' 6 uero nni.Ep 6 intemallo FKa 

10 quindecieB (-cira G) et F'K'pua.fl 11 digrediuntnr 
tfva.S 21 edere (aed- F) II. v. t'acinnt m. an facere? 
22 in (rffi.F1 exortUB FE'Ea -ta H' -22 celebemmos F' 
£'a 23 in libra om, FHd'E'a | matntinoa (post item) i 

VBE'«p 24 et in gemiois iTS 



155} C. PLINI SECVNDI [FREa 

alio in signo quam ariete conspici — id quoque paucis 
mortalium contigit^ et inde fama cernendi Lynceo — , non 
conparere in caelo Satumi sidus et MartiS; cum piurimuni; 
diebus CLXX^ lovis XXXVI ant; cum minimum^ denis 
detractis diebus^ Veneris LXVIIII aut, cum minimum; Lll^ s 
Mercuri XIII aut^ cum plurimum, XVII. 

79 18. (16) Colores ratio altitudinum temperate siquidem 
earum similitudinem trahunt^ in quarum a^ra venere 
subeundo; tinguitque adpropinquantes utralibet alieni meatus 
circuluS; frigidior in pallorem^ ardentior in ruborem; ven- lo 
tosus in horrorem, sol atque commissurae apsidum extre- 
maeque orbitae atram in obscuritatem. suus quidem 
cuique color est: Satumo candidus, lovi clams ^ Marti 
igneus; Lucifero candens^ Vesperi refulgens^ Mercurio 
radians, lunae blandus, soli, cum oritur, ardens, postea i& 
radians, his causis conexo visu et earum quae caelo con- 

80 tinentur. namque modo multitudo conferta inest circa 
dimidios orbes lunae, placida nocte leniter inlustrante eas, 

36 modo raritas, ut fugisse miremur, plenilunio abscondente 
"^' aut cum solis suprave dictarum radii visus praestrinxere 20 
nostros. et ipsa autem luna ingruentium solis radiorum 
haut dubie differentias sentit, hebetante cetero inflexos 
mundi convexitate eos praeterquam ubi recti angulorum 
conpetant ictus, itaque in quadrato solis dividua est, in 

§ 79: (7—12) Beda n. r. 15^. — (12—16) ib. 16*. 



2 contigit P*B(?)dTt?(2)). -ingit rBdl. om.-g 6 diebus 

mpP't?. cfr.Beda. -bus omnia ll.B \ LXIUI B». LXXVIIII m 
6 XIII Edpv. Xn FBam. cfr.Beda \ XVII EEapmt?(2)). XVIH 
Y AT (Beda) H 8 eorum p | quamm E' mros. Bdv. quaedam 
Ea. que iam p 9 tinguitque VS. -gitque dv. linquitque a. 
-iturque p. liquitque BB | alieni circuU meatus, circulus Beda 

11 hororem F^ hone- B^a. an liuorem? 14 candens 
B'pi7. gaud- r 16. 16 postea (post 2>) radians opd'v. -tea 
diens E^ -tea dies r 20 pstrinxere CFWMuUerp.16. pstr- 
ll.v 22 dubia Eaps. -iae F^ | differentias EB'dt?. -tia es a. 
-tia r. -tiam m. cfr.Bucklp.77 \ sentitur z | ceteros FdTp. -ra 
va.H I inflexus Pp 24 competunt E(?)pt?a.5' | dimidia est p. 
-dia nitet m 



FBEa] NAT. HIST. II 17—21 (16—19) 153 

triquetro seminani ambitur orbe; inpletur autem in ad- 
versoy rursusque minuens easdem effigies paribus edit 
intervalliS; simili ratione qua super solem tria sidera. 

19. (17) Sol autem ipse quattuor differentias habet, 81 
5 bis aequata Bocte diei; vere et autumnO; in centrum incidens 

terrae octavis in partibus arietis ae librae^ bis pennutatis 
spatiiS; in auctum diei bruma^ octava in parte capiicomi^ 
noctis vero solstitio, totidem in partibus cancri. inae- 
qualitatis causa obiiquitas est signiferi^ cum pars aequa 
10 mundi super subterque terras omnibus fiat momentis. 
sed quae recta in exortu suo consurgunt signa longiore 
tractu tenent lucem; quae vero obliqua^ ociore transeunt 
spatio. 

20. (18) Latet plerosque magna caeli adsectatione 82 
15 conpertum principibus doctrinae viris, superiorum trium 

siderum ignes esse qui decidui ad terras fulminum nomen 
habeant; sed maxime lovis medio loco siti^ fortassis 
quoniam contagium nimii umoris ex superiore circulo at- 
que ardoris ex subiecto per hunc modum egerat^ ideoque 

20 dictum lovem fulmina iaculari. ergo ut e flagrante ligno 
carbo cum crepitu^ sic a sidere caelestis ignis exspultur 
praescita secum adferens^ ne abdicata quidem sui parte 
in divinis cessante operibus. idque maxime turbato fit 
aere, quia collectus umor abundantiam stimulat aut quia 

25 turbatur quodam ceu gravidi sideris partu. 

21. (19) Intervalla quoque siderum a terra multi 83 

§ 81: Beda tp. r. 30. — § 82: (20) cfr. Lyd. est. 46 (p. 174*). 
— § 88: Beda tp. r. 26. Censorin. d. nat. 13, 3. — Pint. plac. 
philo& n 31. 

2 an minnens se? 3 supra va.D 5 aequata F'dB't?. 
aequa r | uere Eap 0(2>). uero P*E^ uemo r*B*dTr(<Sf) 
9 obiiquitas est v. -tate Eap. -ta F^B^ -tas rS (signiferi est 
Beda) 15 a principibus r*B*(K?)opt? 17 louis ego. is F^ 
eia B*B*a. ex his (lis v) o'pjUrS. ex his louis B* Herm. XXXII 
p.335 19 motum B'dTj/Sf | egerant B'op^. erat F^ 

20 fulminaie. Ergo o 22 ////dicata F^ radi- B^ad. reddita p 

23 idque minimo B^B^a(F^) 25 ceti i. cell E^a. caeli 
F^B I graui B. -uis F^adTp 



154 C. PLINI SECVNDI [Fbes 

tndagare temptanint; et solem abesse a luna undeviginti 
partes quantam lunam ipsam a terra prodidenint Pytha- 
goras verO; vir sagaeis animi; a terra ad lunam CXXVl 
stadiorum esse coUegit; ad solem ab ea duplum^ inde ad 
duodecim signa triplicatuni; in qua sententia et Gal his 5 
Sulpicius ftiit noster. 

^* 22. (20) Sed Pythagoras interdum et musica ratione 

appellat tonum quantum absit a terra luna^ ab ea ad 
Mercurium dimidium spatii et ab eo ad Veneris ^ a quo 
ad solem sescuplum^ a sole ad Martem tonum [id est 10 
quantum ad lunam a terra] ^ ab eo ad lovem dimidium 
et ab eo ad Saturni^ et inde seseuplum ad signifenim; 
ita septem tonis efGci quam bid iracTuJV dpjLXOviav vocant^ 
hoc est universitatem concentus; in ea Saturnum Dorio 
moyeri pAthongo, lovem Phrygio et in reliquis similia^ iu- 15 
cunda magis quam necessaria subtilitate. 

^3 23. (21) Stadium XXV nostros efficit passuS; hoc 

est pedes DGXXV. Posidonius non minus XL stadiorum 
a terra altitudinem esse^ in quam nubila ac venti nubesque 
perveniant; inde purum liquidumque et inperturbatae lucis so 

• 

§ 84: Gensorin. d. nat. 13, 3. 4. — § 86 init.: cfr. Censonn. 
d. nat. 13, 2. 

1 temptauenint do. tent- va.S \ daodeuiginti coni,HcoU. 
Plutdeplac.phil.2,31 2 quantam FBV. -tas B'(£6da). -tom 

opmrt? 3 CXXVI B*E(?)dTyf«(Beda)C. CXXV opmr© 
4 coUegit domj\Beda)v(D). -lligit W.y«ipf«5' 6 noster fait 
jva.S 7 et FfEamp. ex B(?)dzt; 9 eius spatii B'diS. 

spatii eius v. spatii hoc est semitonium m | ueneris FfBTz5. 
-rem Badpv. -rem tantundem mD. -rem fere tantundem E'CJ 
qua {pro quo sc. sidere) m{partim)va.S{D) 10 seseuplum ia 
est tria semitonia m. sesquiplum F B f z £ (item infra) 10. 1 1 un- 
cos posui coll. Censorino 12 ad om.E^a. et F^B | saturnum 
E*iLmva.S(D). add. dimidium B'adB^v. tantundem spatii m 
inde B'dmfzB'i?. de eo E'e. de r 13 tonos B(?)pt7a.<S 

harmonian (arm- B) FB. -iam (arm- am) rv 14 contectus 

F^B^a 15 moueri mercurium d'pva.H | thongo Fd. to- a 
17 hoc est pedes (passus Ea) DGXXV dd. U13 18 non 
E (?) op t7(D). om.jrS 19 quam aopzZ>. qua jrv 20 per- 
ueniant (-iunt 7) ll.j%v{I)). proueniunt p. -iant C \ lucidumqne 7 



FRBai NAT. HIST, n 21—23 (19—21) 155 

aera^ sed a turbido ad lunam viciens C milia stadiorum; 
inde ad solem quinquiens miliens, et spatio fieri^ ut tarn 
inmensa eius magnitudo non exiirat terras, plures autem 
DCCCC in altitudinem nubes subire prodiderunt incon- 
sperta haec et inextricabilia; sed prodenda^ quia sunt pro- 
dita^ in quis tamen una ratio geometricae collectionis 
Dumquam fallacis possit non repudiari^ si cui libeat altius 
ista persequi; nee ut mensura — id enim velle paene 
dementis otii est — , sed ut tantum aestimatio coniectanti 
loconstet animo. nam cum CCCLX et fere sex partibus 86 
orbis solis ex circuitu eius patere appareat circulum; per 
quem meat; semperque dimetiens tertiam partem ambitus 
et tertiae paulo minus septimam colligate apparet dempta 
eius dimidia^ quoniam terra centralis interveniat; sextam 
15 fere partem huius inmensi spatii, quod circa terram circuli 
Solaris animo conprehenditur^ inesse altitudinis spatio^ lunae 
vero duodecimam; quoniam tanto breviore quam sol ambitu 
currit ita fieri cam in medio solis ac terrae. miror 87 
quo procedat inprobitas cordis humani parvolo aliquo in- 
to vitata successu; sicut in supra dictis occasionem inpudentiae 
ratio largitur. ausique diyinare solis ad terram spatia 
eadem ad caelum agunt^ quoniam sit medius sol; ut pro- 
tinns mundi quoque ipsius mensura veniat in digitos. 
qu antas enim dimetiens habeat sept imp^, t^wW habi>rf> 
» cl rculum Hii AAivi ci>^^ pfias^ tamquam plane a perpendiculo 
mensura caeli constet Aegyptia ratio ^ quam Petosiris 88 

1 aera PfETa5. -rem Ed(?)opt?. -re y | centum (pro cen- 
tena) U.v 2 eo (pro et) d(?)pr*t?a.5f(Z)) 8 autem- nnbes 
i>a.BroL(S) 4 DCCC E*y. nongentis opB(?)t?. add. mil. y. 
passugF'B*. 8tadiisS'opt;a.5 6 aedV* in ras.j^TS. suntBa. 
stam TL\ Bont tam op. sed tarn E't?. an sed iam? | quia B'Ed/S>. 
qua E*a. quae T^inras.j. quam opt?, efr, XXX 137. XI 273 

6 in qnis U.v. initis y. nimis i. quamuis (om. tamen) p 

9 coniectandi E'6r 10 partibus om.FEd^T. hue transpoa, 
patere circulnm per quem meat P, circulum — meat D 
15 quod — 16 spatio om.E^ 16 spatio E'B't?. -tii r 

17 quanto F* 18 ferri eam E(?)t?a.5 | in pr(2>). om.ll.S \ 

miror Eaopz. mir//// VK -i-u P«E(?)dv 23 ad (pro in) E(?)t7 

25 an a delendum? 



156 C. PLINI SECVNDI [PBBa 

etNechepsos ostendere^ singulas partes in lunari circulo^ 
44 ut dictum est; minimo XXXIII stadiis paulo amplius patere 

coiiigit; in Saturni ampiissimo dnpluni; in solis^ quern 
35 medium esse diximus^ utriusque mensurae dimidium. quae 

computatio plurimum habet pudoris^ quoniam ad Saturni 5 

circulum addito signiferi ipsius intervailo nee numerabilis. 

multiplicatio efQcitur. 

89 24. (22) Restant pauca de mundo. namque et in 
ipso caelo steilae repente nascuntur. plura earum genera. 
25. cometas Graeci vocant^ nostri crinitas^ horrentes crine lo 
sanguineo et comarum mode in vertice hispidas. iidem 
pogonias quibus inferiore ex parte in speciem barbae 
longae promittitur iuba. acontiae iacuii modo vibrantur^ 
ocissimo signifieatu. haec fuit, de qua quinto consulatu 
suo Titus Imperator Caesar praeclaro carmine per- is 
scripsit; ad hunc diem novissima visa, easdem breviores 
et in mucronem fastigatas xiphias vocavere^ quae sunt 
omnium pallidissimae et quodam gladii nitore ac sine ullis 
radiiS; quos et disceus^ nomini similis^ colore autem electro, 

90 raros e margine emittit. pitheus doliorum cernitur figura^ so 
in concavo fumidae lucis. ceratias comus speciem habet^ 

§ 89: Beda n. r. 24. — Aristot. meteor. I 7 p. 344% 23. 
Lyd. est. 10 p. 26, 2—9. — § 90: Sen. NQ I 14, 1. Lyd. est. 10 
p. 26, 9—27, 2. epimetr. de cometis ap. Lyd. est. p. 163 Wachsm.*. 
Lyd. est. 10 p. 27, 6—10. — (157, 8—10) Beda n. r. 24. 

1 nee ipsos a. Necepsos va.S 2 stadiis Eap«. -io F^B. 
-ios Y*. -iorum d 6 signiferi circnlo ipsius a | nee numera- 
bilis (muner- T) PdEat?(5). nee innum- p. innum- E(?)C 
11 uertice E a op t?(2>). -cem rS \ iidem Bt?(«7). hid- p. id- rS 

12 quibus P*dr(e7). cuius rS 13 promitur opi 

14 ocissime BdTs. -m^F. dist.va.J. cm atrocissimo? cfr.XVIIX 
354 15 carminu Fa 16 nouissime B'd(?)t7. -ssi E^ 

17 mucronem dv. -ne r \ fatigatas F^B^Eao | xiphias F*E'ov. 
xiihias B^ xitias r 19 gladiis B^a. om. p | et om.vva.S \ 

disceus dTC. -caeus F'B*. diceus a. -caeus r. chryseus v \ no- 
mini B^E^a. cfr. XXXII 154. -ne FdT. suo nomini (-ne K*) 
E'B'C specie no- 2>. auro nomine v \ similes B^a. -li dT 
20 rarusFd^ | eB'd^t;. i o. om.r | marginesEaopd' 21 humi- 
Gesner e Manilio 1830, sed cfr.Lyd, 



PRE»] NAT. HIST, n 23—26 (21—23) 157 

qualis fiiit cum Graecia apud Salamina depugnavit. 1am- 
padias ardentes imitatur faces ^ hippeus equinas iubas, 
celerrimi motus atque in orbem circa se euntes. fit et 
candidus Aide cometes, argenteo crine ita refulgens, ut 

6 vix contueri liceat^ specieque humana dei effigiem iu se 
ostendens. fiunt et hirci^ viliomm specie et nube aliqua 
circumdati. semel adliuc iubae effigies mutata in hastam 
est, Olympiade CVIII, urbis anno GCCCVIII. brevissimum 
quo cemerentur spatium VII dierum adnotatum est, lon- 

io gissimum (7LXXX. 

(23) Moventur autem aliae errantium modo, aliae 91 
inmobiles haerent; omnes ferme sub ipso septentrione 
aliqua eius parte non certa^ sed maxime in Candida^ quae 
lactei circuli nomen accepit. Aristoteles tradit et simul 

15 plures cemi, nemini conpertum alteri, quod equidem sciam^ 
yentos autem ab iis graves aestusve significari. fiunt et 
hibemis mensibus et in austrino polo^ sed ibi citra ullum 
iubar. diraque conperta Aethiopum et Aegypti populis 
cui nomen aevi eiug rex dedit Typhon, ignea specie ac 

10 spirae modo intorta^ visu quoque torvo, nee Stella verius 
quam quidam igneus nodus, sparguntur aliquando et 92 

§ 91: Beda n. r. 24. — Aristot. meteor. I 6 p. 343% 36. 
7 p. 346*, 9. Sen. NQ VII 6, 1. 11, 1. 21, 1. Lyd. oat. 10 p. 28, 7. 
27, 128qq. — Aristot. meteor. I 6 p. 343% 25. Sen. NQ VII 28, 1. 
— 92: Beda n. r. 24. — Aristot. meteor. I 6 p. 343^ 9sqq. Lyd. 
est. 10 p. 28, 8. — cfr. Cic. nat. deor. 11 14. Lucan. I 629. Sen. 
NQ VII 17, 2. 21, 3. Tac. ann. XIV 22. Suet. Claud. 46, Nero 36. 
Lyd. oflt. 10 p. 28, 10. 

1 salamina F'fopi | lampadias F^d6r. -pias B,*inmarg. 
•padas r. -des opt? 3 orbe Fdpa'v. -be or | euntis Fao 

va. C(S) 4 dios ego coll. Lydo p. 163. om. II. v 6 humanae D 



diei r*ap. faciei D 6 hirci PfiC hyrci a. hirti rt?(G^). oi 
Xct6>a€ voi Tpdyoi Lydus \ iuba (pro nube) ^va.H 8 C V E*. 
CVnn '&{y)Hecmi. \ CCCGYUI S cum Gagnatio ohs. var. 4,8. 
CCCXCVm U.V 9 octo Beda 10 CLXXX HcumMmeto 
ad Senee. NQ V21. LXXX II. v. add. stad. j 11 alii . . alii 
to, 8 16 his U.S I aestusque S(?)opt;a.5 19 typhon C. 

tipho B. thipon F. -pog B*. typon E*v. -po ap 20 que (jpro 
quoque) dTp 



158 C. PLINI SECVNDI [FBE» 

errantibus stellis ceterisque crines. sed cometes numquam 
in occasura parte caeli est; terrificum magna ex parte 
sidus atque non leviter piatuni; ut civili motu Octavio 
consule iterumque Pompei et Caesaris bello^ in nostro 
yero aevo circa veneficiuni; quo Claudius Caesar imperium 5 
reliquit Domitio Neroni^ ac deinde principatu eius adsiduum 
prope ac saevum. referre arbitrantur^ in quas partes sese 
iaculetur aut cuius stellae vires accipiat quasque simili- 

93 tu dines reddat et quibus in locis emicet: tibiarum specie 
musicae arti portendere^ obscenis autem moribus in verendis 10 
partibus signoruni; ingeniis et eruditioni; si triquetram 
figuram quadratamve paribus anguiis ad aiiquos perennium 
stellarum situs edat; venena fundere in capite septentrionalis 
austrinaeve serpentis. 

Cometes in uno totius orbis loco colitur in templo 15 
Romae, admodum faustus Divo Augusto iudicatus ab ipso^ 
qui incipiente eo apparuit iudiS; quos faciebat Veneri 
Genetrici non multo post obitum patris Caesaris in collegio 

94 ab eo instituto. namque his verbis in .... gaudium 
prodit is: Ipsis ludorum meorum diebus sidus cri- ao 
nitum per septem dies in regione caeli sub septem- 
trionibus est conspectum. id oriebatur circa 
undecimam horam diei clarumque et omnibus e 
terris conspicuum fuit eo sidere significari 

§ 93: (16) Obseq. 67. — § 94: Suet. Caes. 88. Serv. ad 
Verg. eel. 9, 47. cfr. Peter hist. Rom. fragm. p. 253. — (159, 7—9) 
Sen. NQ VII 19, 2. 22, 1. 23, 3. 

3 aeque F^BE^a. ac va.B \ leniter B(?)z 5 beneficium 
F^Ba^op 8 aut — 9 tibiarum om.E^ 8 uires F'B'f . oiros r 

9 remicet F^ renitet ^ 11 ingeuil Eapt^a.JB | eruditioni 
si FdJ?. -nis rv \ trique^m Fdt?. -tramque r 13 edat F^d 
B^2>. (situ) sedeat a. edaut rv 15 urbis F^Ba | templo Cae- 
saris J9* 16 iudicatus — 18 multo om. F^B^B^a 18 mul- 
tum 19 in gaudium om.o. in — prodit is om.p | in U,8, 
id F*i;. Zoc. ego indicavi; eocciderunt fere uitae suae memoria {vel 
commentariis) 20 prodidit F*v | is Bo. his Fd. iia r{?)v. 

dist.ego \ meorum Eopt?. eo- r 21 caeli quae sub B*B(?)t? 
* om.p. ex a. et ab I e FfB'JBT. om.rv 



FBEa] NAT. HIST, n 26. 26 (23—26) 159 

vulgus credidit Caesaris animam inter deorum 
inmortaiium numina receptam, quo nomine id 
insigne simuiacro capitis eius, quod mox in foro 
consecravimusy adiectum est. haec ilie in publicum; 

5 interiore gaudio sibi ilium natum seque in eo nasci inter- 
pretatus est. et, si yerum fatemur^ salutare id terris fuit. ' 

Sunt qui et baec sidera perpetua esse credant suoque 
ambitu ire^ sed non nisi relicta ab sole cerni; alii vero 
qui nasci umore fortuito et ignea vi ideoque solvi. 

10 26. (24) Idem Hipparchus numquam satis laudatus; 96 

ut quo nemo magis adprobaverit cognationem cum homine 75 
siderum animasque nostras partem esse caeii, novam stellam 
et aliam in aevo suo genitam deprehendit eiusque motU; 
qua fulsit^ ad dubitationem est adductus^ anne boc saepius 

15 fieret moverenturque et eae^ quas putamus adfixas^ ideoque 
ausus rem etiam deo inprobam^ adnumerare posteris steUas 
ac sidera ad nomen expungere organis excogitatis^ per 
quae singularum loca atque magnitudines signaret^ ut 
facile discerni posset ex eo non modo an obirent ac 

so nascerentur^ sed an omnino aliquae transirent moverentur- 
que^ item an crescerent minuerenturque^ caeio in heredi- 
iate cunctis relicto^ si quisquam^ qui cretionem eam caperet, 
inventus esset 

(26) Emicant et faces^ non nisi cum decidunt visae^ 96 

§ 96: Lyd. est. 10 p. 28, 11—16. 29, 1—3. cfr. Sen. NQ 
I 1, 6. 3. — (160, 7—10) Lyd. est. 10 p. 29, 3—6. Sen. NQ I 1, 5. 
Vn 4, 8. 6, 2. I 14, 1. Aristot meteor. I 6 p. 342», 36. 



3 insigne Bdt?. -ni r 6 si B*E'd6^. om. r. ut opit? 

fateamnr opi va.fr 7 credunt 7 | suo quoque 8 ad 7. 
a o^iva.H 9 fortuito Bd. -tu oyr | ignea ui F'Bdt?. -ne //// 
7^E. -ne a op I 13 uel aliam F^ deLDutdittogr. \ uiusqueB^ 
hn- B'5 I motu FEa 14 qua die F'B-E'i; | est Bpt7. om,r 
15 he^ B*. bae p. e F^a. om.B^ | ideo a. idemque va.S 
17 ad (ac F) sidera ac II \ normam expangere va.H 
19 ac deZ.F*. om. B(?)pt; a. 2> 20 nascerenturue TG. -rque 

B*€ cofT. V (fii). om. p I aUqua B (?) p t? a. 5 1 mouerenturque B* e corr. S. 
-rue rv, -erent p .21 item — minuerenturque om. FB^E^ap | 
hereditatem Tp 22 rationem A^inrcts.'^va.H 24 et non 
FBao. an set non? 



160 C. PLINI SECVNDI [FRBa 

qualis Germanico Caesare gladiatorum spectaculum edente 
praeter ora populi meridiano transcucurrit duo genera 
earum. lampadas vocant plane faceS; alterum bolidaS; 
quale Mutinensibus malis visum est distant quod faces 
vestigia longa iaciunt priore ardente parte^ bolis vero 5 
perpetua ardens longiorem trahit limitem. 

(26) Emicant et trabes simili modo; quas boKOuc 
vocant, qualis cum Lacedaemonii classe victi imperium 
Graeciae amisere. fit et caeli ipsius hiatus, quod vocant 

97 chasma, 27. (27) fit et sanguinea species et, quo nihil lo 
terribilius mortalium timori est, incendium ad terras cadens 
inde, sicut Olympiadis CVII anno tertio, cum rex Philippus 
Graeciam quateret. atque ego haec s^atis temporibus 
naturae vi, ut cetera, arbitror existere, non, ut plerique, 
variis de causis, quas ingeniorum acumen excogita^ quippe is 
ingentium malorum fuere praenuntia; sed ea accidisse non 
quia haec facta sunt arbitror, verum haec ideo facta quia 
incasura erant ilia, raritate autem occultam eorum esse 
rationem ideoque non, sicut exortus supra dictos defectus- 
que et muita alia, nosci. so 

98 28. (28) Cernuntur et stellae cum sole totis diebus, 
plerumque et circa solis orbem ceu spiceae coronae et 
versicolores circuli, qualiter Augusto Caesare in prima 
iuventa urbem intrante post obitum patris ad nomen ingens 

§ 97 : Lyd. ost. 10 p. 29, 7—9. — (16—18) cfr. Sen. NQ 11 32, 2. 
I 1, 4. — § 98: Lyd. ost. 10 p. 29, 9—14. — Sen. NQ I 2, 1. 
Vellei. n 69, 6. Suet. Aug. 95. Die Cass. XLV 17, 6. 4, 4. Ob- 
seq. 67. — Aristot. meteor. Ill 2 p. 371^ 23. Sen. NQ I 2, 10. — 
Lyd. ost. 10 p. 29, 14sqq. — Plut. Ca«s. 69. Die Cass. XLV 17, 5. 

1 gladiatorem S^ -rium p 2 horam PBadT. | transcorrit 
tLOva.H. cfr. §100. -siuerit p 3 eorum op | lampades dpva. jS | 
planete I*' 7 docni B^ -chus dT. -chos p. decos y. docos 
a>^va.Jk 8 quales aopt^a. G^ 9 quern aoyzva.C of///// F* 

10 casma B^ap. -sina o | species et djG. -cies P'a^. -ciae 

r*. -cie rv(H), -cie et D | nichil et B 12 cui in mae 

(= CVn umae) FB 13 statis G, fatis 11 ratis ozv {cfr.BuckB 

« 9^fi\ tantis p 14 ui ego. om.ll.v. cfr.§191init. 20 alia 

^a I nasci op 22 spice Ba. specie yva.H 



PRE*] NAT. fflST. II 26—33 (25—33) 161 

capesseiidum. 29. existunt eaedem coronae circa lunam 
et circa nobilia astra caeloque inhaerentia. (29) circa 
solem arcus adparuit L. Opimio Q. Fabio cos.^ orbis 
C, Porcio M'. AciliO; circulus rubri colons L. lulio 
5?. RutiHo COS. 

30. (30) Fiunt prodigiosi et longiores solis defectus^ 
quatis occiso dictatore Caesare et Antoniano bello totius 
paene anni pallore continuo. 31. (31) et rursus soles 99 
plures simul cernuntur^ nee supra ipsum nee infra^ sed 

10 ex obliquO; numquam iuxta nee contra terram nee noctu^ 
sed aut oriente aut occidente. semel et meridie conspecti 
in Bosporo produntur^ qui ab matutino tempore durayerunt 
in occasum. trinos soles et antiqui saepius videre^ sicut 
Sp. Postumio Q. Mucio et Q. Marcio M. Porcio et M. An- 

15 tonio P. Dolabella et M. Lepido L. Pianco cos.^ et nostra 
aetas vidit Divo Claudio principe, consuiatu eius Cornelio 
Orfito collega. plures ^quam tres simul visi ad hoc aevi 
numquam produntur. 

32. (32) Lunae quoque trinae, ut Cn.^Domitio C. Fan- 
20 nio consulibuS; apparuere. 

33. (33) Quod plerique appellaverunt soles nocturnes^ 100 
lumen de caelo noctu visum est C. Caecilio Cn. Papirio 
€onsulibus et saepe alias^ ut diei species nocte luceret. 

§ 99: Aristot. meteor. Ill 2 p. 372% 10. Sen. NQ I 11, 2. 
hjd. oat. 4 p. 14'. — Liv. XLI 21, 12. Obseq. 67. 69. 30. — Lyd. 
est. 4 p. 14°. — § 100: Obs. 45. — Lyd. est. 4 p. 14«. — Lyd. 
ost. 6 p. 22'. — extr.: cfr. Verg. geo. I 365. 



2 caelo quoque B(?)ot?a.Jff 3 cos. om. FEaT/S 4 C. jff 
^mIHgh.ann.3,104. cfr.§147. L. llv(D) \ M. Bava.jff 9 se 
sed T^d'K^tLOva.B 10 ex om.F^Bao 11 et in meridie 

ova,G 12 a ^va.S \ durauerant FBa 13 et FdBaopz/S>. 
o»i.E(?)yt?(D) 14 Q. om.Ea | mucio G. myiucio Tv. -utio U. 
m. 7 I Q. om.Ea. quae F | Marcio M. v. mario (-rco F) martio 
PB. marco marcio r. om.yj 17 quam tres simul tS. quam 
sixnul tres FBaT. simul quam tres dE(?)pt7 19 G. Fannio G. 
gai filio annio (-ni a. om.p) U. C. F. L. Annio v 20. 21 dist.J. 

21 quos j^va.S \ appellauere op 22 nocte a 23 noctu 
E(?)pt?a.jSf 

PX«ZXri KAT. HIST. I. 11 



162 C. PLINI SECVNDI [PBEa 

34. (34) Clipeus ardens ab occasu ad ortum scin- 
tillans transcucurrit soils occasu L. Valerio C. Mario 
consullbus. 

35. (35) ScintUlam visam e stella cadere et augeri 
terrae adpropinquantem ac^ postquam lunae magnitudine s 
facta sit; inluxisse ceu nubilo dle^ deiii; cum In caelum 
se reclperet; lampadem factam semel umquam proditur 
Cn. Octavio C. Scribonlo consullbus. vldit Id Silanus 
proconsul cum comltatu suo. 

36. (36) Fieri vldentur et dlscursus stellarum num- lo 
quam temere^ ut non ex ea parte truces ventl coorl- 
antur. 

101 37. (37) Exlstunt stellae et In mari temsque. vldl 

noctumls milltum vlglllls Inhaerere pills pro vallo fulgorem 
effigle ea; et antemnls navlgantlum alUsque navlum partlbus ib 
ceu Tocall quodam sono Inslstunt, ut volucres sedem ex 
sede mutanteS; graves, cum solltariae yenere, mergentesque 
navlgla et; si in carlnae Ima declderint; exurentes^ gemloae 
autem salutares et prosperl cursus nuntlae, quarum ad- 
ventu fugari dlram illam ac mlnacem appellatamque Helenam so 
ferunt et ob Id Pollucl ac Castorl Id numen adsignant 
eosque In mari Invocant. homlnum quoque capita yespertinis 
magno praesaglo clrcumfolgent. omnia Incerta ratlone et 
In naturae malestate abdlta. 

§ 101 : Lyd. oat. 6 p. 18*-«. cfr. Sen. NQ I 14. 13. (Lncian. 
navig. 9). 

2 tTanscnrrit a o p y v a. Brot cfr. §96 4 uisam ego, om, II. v. 
bdiac Lydus \ e/// F^ et BaT 5 at (Jac. ante indicata) D \ 
in lunae oyuva.Cr \ magnitudinem F^Saopt^a. 6r 6 inluxisset 
FK*a I caelo (ow. in) o 7 recipere F*K* 8 hoc d(7)va.S \ 
lianus Eao. ////anns F^. lucinias p. Licinius Syllanns va.H 
18 ex his (iis v) tnnc F^Eaopsva. 6^ | proceUae opra. G^ 
14 fiilgorem FBd(r. -g^orum Eapzt;(I>) 15 effigie eas 2>. 

-gies. eae va. G. -gies z 16 ceu U.v. an cu? 19 prospere a | 
cuius F^B^a | praenuntiae B(?)t7a. /(D). cfr.XVlII357 21 ac- 
cusatori F^Ea. et castori B,*ecorr.^va.I) \ id numen F*dt?(J). 
id nom&n rS. is nomina c<mi.D*Herm.XXXIIp.336 22 in 
Tnari ^608 B*E*t?. dcos ID. JDBxi d | uespertinis hori8E'd*rajS(i)) 
^aec sunt {om. i) omnia et alia y 24 natara y 



FREa] NAT. mST. n 34—38 (34— 38^ 163 

38. (38) Hactenus de mnndo ipso sideribosque: 102 
nunc reliqua caeli memorabilia, namque et hoc caelnm 
appellavere maiores quod alio nomine al^ra, omne qood 
inani simile vitalem hunc spiritom fnndit infra hmam 
shaec sedes multoque inferior^ nt animadTerto propemodom 
constare^ infinitum ex superiore natnra al^ris^ infinitom 
terreni halitus miscens utraqne 8orte confimditnr. hinc 
Dubila^ tonitrua et alia fulmina^ bine grandines^ pminae, 
imbres^ procellae^ turbines, hinc phirima mortaUnm mala 

10 et rerum naturae pugiia secum. terrena in caefami ten- 103 
dentia deprimit sideium vis eademque quae sponte non 
snbeant ad se trabit decidunt imbres, nebulae snbeunt, 
siccantur amnes, niunt grandines. torrent radii et terram 
in medium undique inpellunt, iidem infracti resiliunt et 

15 quae potuere auferunt secum. vapor ex alto cadit rursus- 
que in altum redit. venti ingruunt inanes iidemque cum 
rapina remeant. tot animalium haustus spiritum e sublimi 
trabit, at iUe contra nititnr, tellusque nt inani caelo 
spiritum fundit. sic ultro citro commeante natura ut 104 

so tormento aliquo mundi celeritate discordia accenditnr. 
nee stare pugnae licet, sed adsidue rapta conyolyitur et 
circa terram inmenso rerum causas g^obo ostendit, subinde 
per nubes caelum aliud obtexens. ventorum hoc regnnm. 
itaque praecipua eorum natura ibi et ferme reliquas com- 

26 plexa eas causas, quoniam tonitruum et fulminum iactus 

§ 102: (3. 4) Beda n. r. 25. — cfr. Aristot. de mnndo II 
p. 392^ 6. 

3 aere 1*^ -re I", aethera p 5 hec (ec in ras.) ao. hoc p. 
hnic D* I animo adnerto I* 6 infinitum nidetor F* | aetheris 
D*. cfr, §48 I infinitom et "SL^tG, om.p. et 9 6 terrenis alitns 
FBap 8 et tonitraa B*5 12 tmbennt E(?)6r | trahnnt 
^va,H 14 medium Ept?. -iv 'E^mras. -iom Ba. -io dT. 

•io mimdi D 15 rorsuBque Fdao. -sxmique rv 16 in inane 
D* 19 infnndit o'gva.S \ nltia citra op. -tro citroque H 
20 accendatur Eaopra.C 22 causas ll.v{H). quasi B \ glo- 
bostendit FBa. -bo tendit B 23 aliud B'dt7. -um r. om.p. 
/m aiamm? 24. 25 complexa eas ego, cfr.§67extr. -xa a se 
A*om8. -zas a seEap. -za seFB^ -xasseB*. -zad^v. -xaaerisD 

26 et tonitruum E't; | ictus o 

11* 



164 C. PLINI SECVNDI [FBE* 

honim vioientiae plerique adsignant, quin et ideo iapidibus 
pluere interim ^ quia vento sint rapti^ et multa similiter, 
quam ob rem simul plura dicenda sunt. 
106 39. (39) Tempestatum m^n'umque quasdam statas 

esse causaS; quasdam vero fortuitas aut adhuc rationis 5 
inconpertae^ manifestum est quis enim aestates et 
hiemes quaeque in temporibus annua vice intelieguntur 
siderum motu fieri dubitet? ergo ut soiis natura temperando 
intellegitur anno, sic reliquorum quoque siderum propria 
est niiusque vis et ad suam cuique naturam fertilis. 10 
alia sunt in liquorem soluti umoris fecunda, alia concreti 
in pruinas aut coacti in nives aut glaciati in grandines, 
alia flatus, teporis alia aui vaporis, alia roris, alia rigoris. 
nee vero haec tanta debent existimari, quanta cernuntur, 
cum esse eorum nullum minus iuna tam inmensae alti- u 
106 tudinis ratio declaret. igitur in suo quaeque motu naturam 
suam exercent, quod manifestum Satumi maxime transitus 
imbribus faciunt. nee meantium modo siderum haec vis 
est, sed multorum etiam adhaerentium caelo, quotiens 
errantium accessu inpulsa aut coniectu radiorum exsti- m 
Ypc/tf mulata sunt, qualiter in s uculis sentimus accidere, quas 
Graeci ob id pluvio nomine appellant, quin et sua sponte 
quaedam statisque temporibus, ut haedorum exortus. 

§ 106: (11—13) Beda n. r. 11. — § 106: Beda n. r. 11. 
— (21—24) Lyd. est, 7 p. 26». cfr. Plin. XVIII 247. Tiro ap. 
Gell. XTTT 9, 4. Cic. nat. deer, n 111. schol. Germ. p. 76, 7 sqq. 
Serv. geo. 1 138. Aen. I 744 (Isid. or. HI 70, 12). Ov. fast. V 166. 
Ampel. 3, 2. 

3 plura simul Btkva.S 4 imbriumque ego. cfr, § 108 init. 
lllinit rerumque Ihv. siderumque GFWMiUierp.16 \ statutas 
P'aopyz {item infra v. 23) 8 ergo ut soils Eaopt?. ut (et ut H) 
soils (-lus B^) ergo FfBd^ST 10 cuiusque ego. qulbusque U.v. 
de mendo cfr.p.156,12 11 concreta F*E*ad 13 flatu dT | 
teporis F'Ba(^e<2a)t7. temp- F^dTpy. alia tep- E(?)C7| aut e^o 
{et dist.). ut FE^a. autem F^ om.rv \ frigoris j{Beda). om.^ 

20 conlecta i. coUecta a. contactu 2>' 22 numus (pro 

nomine) y. add. hyadas BedaB^va.S{D). Habac V^inmarg. de 
nomine cfr.§8. Ill 151. VI 187. Mullerde8t%lop,90 



FBEa] NAT. fflST. n 88—41 (38—41) 165 

arctori vero sidus non ferme sine procellosa grandine 
emergit 

40. (40) Nam caniculae exortu accendi soils vapores 107 
quis ignorat? cuius sideris effectus amplissimi in terra 
ssentiuntur: fervent maria exoriente eo^ fluctuant in cellis 
nna^ moYentur stagna. orygem appeliat Aegyptus feram^ 
qnam in exortu eius contra stare et contueri tradit ac 
Tclut adorare^ cum stemuerit. canes quidem toto eo 
spatio maxime in rabiem agi non est dubium. 

io 41. (41) Quin partibus quoque signorum quorundam 108 
sua vis inest; ut autumnali aequinoctio brumaeque; cum 
tempestatibus confici sidus inteliegimus, nee imbribus 
tantum tempestatibusque, sed multis et corporum et ruris 
experimentis. adflantur alii sidere^ alii commoventur statis 

IS temporibus ako^ nervis, capite^ mente. olea et populus 
alba et salices solstitio folia circumagunt. floret ipso 
brumal! die suspensi in tectis arentis herba pulei. rum- 109 
puntur intentae spiritu membranae. miretur hoc qui non 
obserret cotidiano experimentO; herbam unam^ quae vocatur 

so beliotropium^ abeuntem solem intueri semper omnibusque 

§ 107 : Lyd. est. 7 p. 26*. — Aeli an. n at. anim. VII 8 init. — 
Plin. Vni 152. — § 108: cfr. Plin. XVm 266. 267. 227. Varro 
r. r. I 46. Cic. de div. n 33. Aristot. probl. 20, 21. Lyd. est. 7 
p. 26^ — § 109: Lyd. est. 7 p. 26^«. — Cic. de div. II 33. 
Augastiii. civ. dei V 6. — Plin. XVm 262. — Lucil. ap. Gell. 
XX 8, 4. Hor. sat. IV 30. Plin. H 221. XXXTT 69. IX 18. 96. 
XXEX 69. — Aelian. nat. an. IT 66. Antig. hist. mir. 124 (186). 
- PHn. XI 109. 



1 non sine ferme PBa. cnm Beda 2 mergit PBa. surgit 
Btda 4 ignoret o 6 origem F'Bat^a.C -ien F^. -igam y | 
terrain F^B^E^a 7 oriu y 8 adorari B^ orare y 

9 agit FBd. mittit y | nnlli dnbimn est op z 10 qnin F'tn 
rcw.d(r(2>). qui in BE. qnin in Kfiv{S). cnm in p 11 aatnm- 
nali dpo. -lis r \ brumaque E'l^a.jD 13 ruris F'tnro^.E'v. 
roflcifl BE^a 14 estatis dT. aest- B. statutis aop 15 uer- 
nifl B 16 floret E(?)v. -res r \ ipsomm alii die (dies F^B) 
F^Ba 17 suspensa ^{?)va.8{J) \ herbe Taop \ pnlegi apva.S' { 
rtunpiintar — membranae del. wilt D* 18 intente vel nitente 
d'op. intento d^T 19 observat Eaop 



166 C. PLINI SECVNDI [frb* 

horis cum eo verti; vel nubilo obumbrante. iam quidem 
lunari potestate ostreanim conchyliorumque et conchanim 
omnium corpora augeri ac rursus minui^ quin et soricum 
fibras respondere numero lunae exquisivere diligentiores^ 
minimumque animal, formicam, sentire vires sideris inter- s 

110 lunio semper cessantem. quo turpior homini inscitia est 
fatenti praecipue iumentorum quorundam in oculis moii)os 
cum luna increscere ac minui. patrocinatur vastitas rei, 
inmensa discreta altitudine in duo atque septuaginta signa, 
hoc est rerum aut animantium effigies, in quas digessere lo 
caelum periti. in lis quidem MDC adnotavere Stellas, in- 
signes scilicet effectu visuve, exempli gratia in cauda tauri 
septem quas appellavere vergilias, in fronte suculas, booten, 
quae sequitur septem triones. 

111 42. (42) Extra has causas non negaverim exsistere is 
imbres ventosque, quoniam umidam a terra, alias vero 
propter vaporem fumidam exbalari caliginem certum est 
nubesque liquore egresso in sublime aut ex aere coacto in li- 
quorem gigni. densitas earum corpusque haut dubio coniecta- 
tur argumento, cum solem obumbrent, perspicuum alias etiam ao 
urinantibus in quamlibet profundam aquarum altitudinem. 

112 43. (43) Igitur non eam infitias posse in has et 
ignes superne stellarum decidere, quales sereno saepe 

§ 110: cfr. Plin. XI 149. — § 111: cfr. Sen. NQ II 12, 4. 
Aristot. meteor. I 9 p. 346^ 24. SOsqq. — (18) Beda n. r. 32. 
— § 112: cfr. Sen. NQ II 12, 3. 17. 19. 16. Cic. de div. 11 44. 



1 obombrantes F^y. -ari op | lam F'ydpv. Nam r | quidem 




Sea. caeli v 9 altitudine, discreta P | ac y 10 hoc B'B' 
dy2>. hec op. hae v. om.rJ* \ est y2>. sunt ll.v(J^ 11 qui- 
xlem BpC -dam rv{D) \ M om.j 12 uidelicet o^va.S. om.y 

14 quae (sc. steUa) FEdpt;(D). quae vel que o. que BaTy. 
•qui C, cfr. Rack 2 p. 301 \ secuntnr oD 16 humida terra By 

17 fnmi quandam i. -idam quandam R%Lck2p.302 \ exalari 
FBap. -re (exha- v) jva.H 19 dubie (= iae) F*ap | con- 
iectatur F'tnros.B't?. -tus y. -ectur B^d^ -ecture d'Bap 
-^t F*BEap(o) 



fBEa] NAT. fflST. n 41—43 (41—44) 167 

cernimus^ quorum ictu concuti aera verum est; quando 
et tela vibrata stridunt^ cum vero in nubem perveniunt, 
Taporem dissonum gigni^ ut candente ferro in aquam 
demersO; et iumidum verticem voivi. hinc nasci procellas 
set; si in nube luctetur flatus aut vapor , tonitrua edi; si 
erompat ardens^ fulmina; si longiore tractu nitatur, fuigetras. 
his findi nubem^ illis perrumpi; et esse tonitrua inpactorum 
ignium plagas^ ideoque protinus coruscare igneas nubium 
rimas. posse et repulsu siderum depressnm qui a terra 113 

10 meaverit spiritum nube cobibitum tonare^ natura strangu- 
lante sonitum^ dum rixetur^ edito fragore^ cum erumpat^ 
at in membrana spiritu intenta. posse et attritu^ dum 
praeceps feratur^ ilium , quisquis est, spiritum accendi. 
posse et conflictu nubium elidi, ut duorum lapidum, 

15 scintillantibus folgetris. sed baec omnia esse fortuita. 
hinc bruta fulmina et vana^ ut quae nullam habeant 
rationem naturae, bis percuti montes^ his maria^ omnes- 
que alios inritos iactus. ilia vero fatidica ex alto statis- 
que de causis et ex suis venire sideribus. 

so (44) Simili modo ventos vel potius flatus posse et 114 

§ 113: (7. 11) Beda n. r. 28. Sen. NQ 11 20, 2. 27. 28. 30. 22. 
— Cic. de div. 11 44. 45. — § 114: (168, 4) Beda n. r. 26. — 
Aristot. meteor. I 13 p. 349*, 17; de mundo 4 p. 894^ 7 8qq. 
Cic. de div. U. 44. Vitr. I 6, 2. Sen. NQ V 1, 3. 13, 4. — Theo- 
phr. de vent. 11. 128qq. (Axistot. de mondo 4 p. 394^, 15. Theo- 
phr. 1. 1. 23. Sen. dial. HI 17, 4. laid. n. r. 37, 5). — Beda n. 
r. 27 extr. laid. or. Xm 11, 18. Serv. Aen. VII 27. — Theophr. 
i. L 53. 26. Aristot. de mundo 4 p. 394^ 14; probl. 26, 5. 

1 veru e (v et u 6 m ras,) F*. an certum est? 3 aeqna I*, 
eqnora a. aqna F' 4 fumidam cemieem Eaop 5 edi si 
7MEt7. disi F^a. ////// TL\ dis B^ di op 6 nimpat Bop. 

aer- F. -pant a | falgetra F*E(?)ova./9. -to F^ -tram p. -gidas a 

7 his et (ef k) F^Ba5 | fundi F^Bao 9 ad terram dT 

10 nube cohibitum om. F^B^B^a | naturae F 11 sonitum 
00. -tu U I dum emmpat o 12 ut om.F^B^B^a | in om.dT 

13 in praeceps B(?)t;a.2>. efr.§115med. 14 conflictu Fd 
Ba I et (pro ut) FB^E^a 16 bruta multa B*iS | nulla habeant 
ratione F^B^E^adT. nulla ueniant ratione oprv. ectdem add, 
pram, aut dT. cfr.§116extr. XVI1236 20 ex (et ex G)T^jva.S 



168 C. PLINI SECVNDI • [FRE» 

arido siccoque anhelitu terrae gigni non negayerini; posse et 
aquis aera exspirantibus^ qui neque in nebulam densetur 
nee crassescat in nubes^ posse et solis inpulsu agi^ quoniam 
ventus haul aliud intellegatur quam fluctus aeris^ pluri- 
busque etiam modis. namque et e fluminibus ac nivibus & 
et e mari videmus^ et quidem tranquillO; et alios^ quos 
vocant altanoS; e terra consurgere. qui^ cum e mari 
redeunt^ tropaei vocantur^ si pergunt; apogei. 
116 4t4t. Montium vero flexus crebrique vertices et con- 

flexa cubito aut confracta in umeros iuga^ concavi vallium lo 
sinuS; scindentes inaequalitate ideo resultantem aera — 
quae causa etiam voces muitis in/locis reciprocas facit 
— , sine fine ventos generant. 45. iam quidem et specus^ 
qualis in Dalmatia ore vasto^ praeceps hiatU; in quern 
deiecto levi pondere quamvis tranquillo die turbini similis is 
emicat proceUa; nomen loco est Senta. quin et in Cyrenaica 
provincia rupes quaedam austro traditur sacra^ quam 
profanum sit attrectari hominis manU; confestim austro 
volvente harenas. in domibus etiam muitis madefacta 

§ 116: Theophr. 1. 1. 26. Sen. NQ V 7, 1. 14, 1. — (16—19) 
Mela I 89. 



1 ex I" 2 aere r'dy. om.F* 3 nubibus E'mriM.op , 
posse et S*E(?)a^t;. -sset r. -sse d'op 4 haadI"EaOiS. antr. 
om. dT. nihil y. non v \ intellegitur jG \ flatus ops 6 niuibns 
II. V (J), riui- p. nubi- oj8 linibus Constantinus ap. Dal. -nubus 
H. cfr.Theophr.de vent. §11. 12 bid Tfjv xfjc x»6voc rffiiv 6 et 
quidem G. aequ- F*E. equ- r Verc, qu- y. etiam v 7 e y*E* 
E(?)opyt?(D). et r. et e dTiS 8 apogaei Fa. epo- y 9 con- 
plexa d. -xu Ty. -xi z 10 fubito Faopyzi^a.B | aut con- 

fracta E(?)yt7(2>). autem fra- a. aut (au F^) fra- rS. an&actu 1 1 
innumeros B'Ty. -sa z 11 scindentes — ideo om.o \ inaequa- 
litate dTS*yJ7. -iter v. aequalitate r. -tern p | in p. inde va.SL 

13 dist.S 18 quidem py^ST. -daem i. -dam ll.v(Brot.) \ 
et II. H. om.jDal, etiam oi; 14 dalmatia E^d'y. -tiae E*aop 
v(D). delmatia F*B^dT5. -tiae r | ore — hiatu om.j \ ora B'op 
va.S{D) I uasto F'E*dTt\ uosto R*. uisto r. iusto op | in prae- 
ceps B(?)E'v a. 5 I hyatus a 16 senita y. secuta i. Senia coni. 
B e III 140 18 adtrectare S'. contrectari a 19 rapinas B' | 
et p I muitis dB*E(?)pt?(D). -to F'B»a. -ta F*f5 | madefacta 
anu facta rv{J) 



FREa] NAT. fflST. II 43—46 (44. 45) 169 

inclusa opacitate conceptacula auras suas habent adeo 
causa noD deest « 

(45) Sed plurimum interest; flatus sit an ventus. lie 
illos statos atque perspirantes^ quos non tractus aliquis, 

5 verum terrae sentiunt^ qui non aura , non procella^ sed^ 
mares appellatione quoque ipsa^ venti sunt, sive adsiduo 
mundi mota et contrario siderum occursu nascuntur^ sive 
hie est ille generabiiis renim naturae spiritus hue illuc 
tamquam in utero aliquo vagus, sive disparili errantium 

10 siderum ictu radiorumque multiformi iactu flagellatus 
aer, sive a suis sideribus exeunt his propiorihus sive ah 
illis caelo adfixis cadunt; palam est illos quoque legem 
habere naturae non ignotam, etiamsi nondum percognitam. 
46. viginti ampiius auctores Graeci veteres prodidere de his 117 

15 observationes. quo magis miror orbe discordi et in regna, 
hoc est in membra, diviso tot viris curae fuisse tam ardua 
inventu, inter bella praesertim et infida hospitia, piratis 
etiam, omnium mortalium hostibus, transituros fama 
terrentibus, ut hodie quaedam in suo quisque tractu ex 

so eorum commentariis, qui numquam eo accessere, verius 
noscat quam indigenarum scientia, nunc vero pace tam 
festa, tam gaudente proventu rerum artiumque principe, 
omnino nihil addisci nova inquisitione, immo ne veterum 
tpiidem inventa perdisci. non erant maiora praemia, in 118 

S5 multos dispersa fortunae magnitudine, et ista plures sine 

1 incluBO P^a I receptacula B' | auras F'B^pt?. -res r 
4 status tiva.B 5. 6 sed maris d'B'a. maris sed j^va.H 

6 qui siue jva.H. qsiue d. quae siue op 7 nou di 1*^ 
non (et uon a) de B^a | motu ego. incitu I'BE'opv(/Si). -to E^a. 
-tatu dTH. -tato 7 | et e y. ex p 8 ^eneralis BTpy | illuc- 
que Faopt?a. G^ 9 disp... (reliquw abscisis) B*. -penli T*. 

-persus p. sperili E^a. -le B^ 12 cadant I* BE p. om.a 

13 babere naturae YdTLtiv{S). nat- hab- E(?)p6r(J') 16 ue 

{pro orbe)F^Ba. 16 diuisaF^ap. -saeB^d' mras. | uiresE^Ba 

18 hospitibus F^BE^a | transituros ego. transitus U.v. de 
didianecfr.VllIS, XI 103. XXXVI 4 | fama ego. -mae p. -me 
11. v^ ferme C cum Sabellico 19 terrentibus p. tene- U.v. cfr. 
XJCV67 21 agnoscat a. noscant Scum vet. Dal. 22 rerum 
II, V. a« litterarum? 



170 C. PLINI SECVNDI [fbe* 

praemio alio quam posteros iuvandi eruerunt. namque 
mores hominum senuere^ non fructus^ et inmensa multi- 
tudo aperto, quo^cumque est; mart hospitalique litonim 
omnium adpulsu navigat; sed lucri^ non scientiae, gratia, 
nee reputat caeca mens et tantum avaritiae intenta id 5 
ipsum scientia posse tutius fieri, quapropter scrupulosiuS; 
quam instituto fortassis conveniat operi^ tractabo yentos^ 
tot milia navigantium cernens. 

119 47, (46) Veteres quattuor omnino servavere per 
totidem mundi partes — ideo nee Homerus plures nominat 10 
— hebeti; ut mox iudieatum est; ratione; seeuta aetas 
octo addidit nimis subtiii atque concisa. proximis inter 
utramque media plaeuit; ad brevem et numerosa additis 
quattuor. sunt ergo bini in quattuor eaeli partibus; ab 
oriente aequinoctiali subsoIanuS; ab oriente brumali vul- 15 
turnus. ilium apelioten^ hunc Graeei eurum appellant. 

a meridie auster et ab oceasu brumali Africus; notum et 
Liba nominant. ab oceasu aequinoctiali favoniuS; ab 
oceasu solstitiali corns; zephyrum et argesten vocant. a 
septentrionibus septentriO; interque eum et exortum 30 

120 solstitialem aquilo; aparctias et boreas dieti. numerosior 

§ 119: Homer, s 295. — § 119. 120: Aristot. de mundo 4 
p. 894^ 198qq.; meteor. II 6 p. 363^, llsqq. Agathem. 2 (GOmll 
p. 472). Varro ap. Sen. NQ V 16, 3—6. Vitr. 16, 4. 10. Gell. II 
22, 16. Veget. r. mil. IV 38. Ampel. 6. Beda n. r. 27. laid. n. 
r. 37; or. Xm 11, 2. 3. — § 120: (171, 9Bqq.) Sen. NQ V 17, 5. 
Gell. II 22, 19. Aristot. meteor, n 6 p. 363^ 24. 26. Theophr. 
de vent. 62. Strabo I p. 28. Beda n. r. 27. laid. n. r. 37, 5. 

1 erurunt F^ eront B^E^a. er.... ^^marg.ahse. eruerent p ' 
namque E*d*pt7. iamque «. que r.om.d^H 2 et dv. set B*. 
sed rD. 3 quodcumque v. quoc- F*mras.dB*p«. quec- r 

6 quapropter F*inra».d». quaep- B*. quaepro B^E^a. quae 
B*. quo p 11 hebeti ut B*E(?)G^. -tins rB, -ti v 12 ad 
quae B^ et va,S \ concisa do^. consc- F^B. -issa rv 
13 utraque F*dot?a.C | ex F*d6?. ad B*. in r. om.opv | nume- 
rosam B^ -rum opt^a.dr 16 apelioten Ed v. aphe- p. -then r 

17 notum oD. -thum FdE. -thus a p. -tonB(?)t7 (item infra) 

19 corns Ev. cho- r 21 aparctias v, -rtias dB*. -rteasR^ 
-rcias F*a. -rceas Eop 



PBBft] NAT. mST. n 46. 47 (46. 46) 171 

ratio quattuor his interiecerat; thra^cian media regione 
inter septentrionem et occasum solstitialeni; itemque cae- 
cian media inter aquUonem et exortum aequinoctiaiem • 
ab ortu solstitiali^ Phoenica media regione inter ortum 

5brumaiem et meridiem ^ item inter Liba et notum conpo- 
situm ex utroque medium inter meridiem et hibernum 
occidentem Libonotum. nee finis, alii quippe mesen 
nomine etiamnum addidere inter borean.et caecian^ et 
inter eurum notumque euronotum. sunt eiiam quidam 

lopeculiares quibusque gentibus venti^ non ultra certum 
procedentes tractum, ut Atheniensibus sciron, paulo ab 
argeste deflexus^ reliquae Graeciae ignotus. aliubi /latus 
idem Olympias vocatur. consuetudo omnibus his nominibus 121 
ai^esten intellegit. caecian aliqui vocant Heilespontian^ 

15 et eosdem alii aliter. item in Narbonensi provincia cla- 
rissimus ventorum est circius nee ullo omnium violentia 
inferior^ Ostiam plerumque ^eeto Ligustico mari perferens. 
idem non modo in reliquis partibus caeli ignotus est; sed 
ne Viennam quidem eiusdem provinciae urbem attingens: 

so panels ante millbus iugi modici occursu tantus ille 

§ 121: Beda n. r. 27. — cfr. Plin. XVn 21. Gell. II 22, 28. 
29. Starabo IV p. 182. — cfr. Theophr. de vent. 8. 61. 6. 

1 thrascian C. thrac- I*, tra- BE. >ia a. trasceam v 
2 caecian 8. -iam B. caician B'E^ calc- I'd. cane- r. caetiam v 

3 inter — 4 media om. a 4 phoenica B ' E v (D) . poen- F B ^ 
pen- p. p^nicam d. phoeniciam CexArist. -cian G{S). -cean 
DcU. -cem H (item proem. 8 ex R^ 7 libonotum B*i>. -ton 
{P)L. libanotmn B^. -ton v. -na/// totnm d. et liba et notum r 

8 caecian et Ev. caician et F'B'. am.r 9 et nothum 
(-ton 9) pva.iSf 9 etiam v. etiam alii Beda. enim U.D. om.o 

10 an quibusdam gentibns ? cfr. § 153 init. 1 1 paulo II. v {8). 
-lum (Beda) C 12 reliquae oin.E*B»E*a | flatus D. efr.§116. 
elatps d* (uB inra^.) Ea. del- p. elator r^B^ -tior r'B*v 
14 intellegit ego. -gi et Jl.8. -git et a't? | hellespontian T*C(8). 
•iam dTE^. -ia r. -ium G. -ion v 16 alibi Eai7a.5 | idem 
SJerrore 16 uUi va.H\ omnium (olu) ego. in U.8. om. E(?)t7 

17 fecto ego, recto U,v(J). -te C. -ta Bos. \ dist.va.O 
IB est delG(S) 20 milibus B«5. -litibus FB^a. limitibus 

(dX?)opt7 I occursu Bopzt?. -bus r | tantos Fa 



172 C. PLINI SECVNDI £FBEa 

ventorum coercitus! et austros in Aegyptum penetrare negat 
Fabianus. quo fit manifesta lex naturae^ ventis etiam 
et tempore et fine dicto. 

122 (47) Ver ergo aperit navigantibus maria, cuius in 

principio favonii bibernum molliunt caelum sole aquaiiiXXV s 
obtinente partem, is dies sextus Februarias ante idns. 
conpetit ferme et hoc omnibus ; quos deinde ponam, per 
singulas intercalationes uno die anticipantibus rursusque 
lustro sequenti ordinem servantibus. favonium quidam 
a. d. VIII kalendas M^rtias chelidonian vocant ab hinmdinis la 
visU; nonnulli vero ornitbian^ uno et LXX die post bru- 
mam ab adventu avium flantem per dies VIIIL favonio 

12S contrarius est quern subsolanum appellavimus. dat aestatem 
exortus yergiliarum in totidem partibus tauri VI diebus 
ante Maias idus^ quod tempus austrinum est^ huic yento is 
septentrione contrario. ardentissimo autem aestatis tem- 
pore exoritur caniculae sidus sole primam partem leonis 
ingredientC; qui dies XV ante Augustas kalendas est 
huius exortum diebus VIII ferme aquiiones antecedunt^ 

124 quos prodromos appellant, post biduuQi autem exortus la 
iidem aquiiones constantius perfiant diebus XL. quos 



§ 122: cfr. Plin. XVIH 337. — (8. 9) Colum. XI 2, 21. Plin. 
XVIII 222. 223. — § 123: Beda tp. r. 36. Colum. XI 2, 39. 

— Beda n. r. 11 extr. — (20) Theophr. 1. 1. 11. Colum. 1. 1. 61. 

— § 124 : cfr. Plin. XVIII 336. Colum. 1. 1. 66. Aristot. meteor, 
n 5 p. 361^, 36sqq. ApoU. Rhod. II 526. Gall. 11 22, 25. 31. 



1 uentus J cum vet Dal. \ coercitus E'(z?)6^(/S). proem, est v. 
circius FBdop. arcius E^ cyrci' a' (cyrc in ras.}. coercetur JT 
cum vet. Dal. {D) \ austro EBa | aegypto FBd 7 et hoc et (e x a) 
Tad 8 rursusque B*B*d 5. -sump, -sumquev. om.r 10 Vil 
V a. He Colum. \ martiase^o. marc. I*, -iiirv 11 orinthianEa. 
-itiam ]^va.B 12 ab aduentu auium post omithian fraiurpo^. 
Dcum U18 I Vin y. Vn i 13 data (-tus it?) est autem ^uic 
add. v) E a d y z V a. /9. est autem p. an inchoat aestatem ? 14 VH 
Beda 16 mag^ias E^ -gi r. Mai 8 18 dies E' dp y v. die&*. 
diu et r \ augusti Hjva.G 21 aquiiones B'v. -n/// B^ -nem y. 
-nibus r \ perflant B*d*pt?(iS). -nc B^ -ns E*d*Ty. -nos F^Ba. 
- ff I XL dTyt?. triginta B'piS. om.rH 



FBBa] NAT. HIST, n 47 (46—48) 173 

etesias appellant mollire eos creditur soils vapor geminatus 
ardore sideris, nee ulli ventorom magis stati sunt, post 
eos nirsus austri frequentes usque ad sidus arcturi, quod 
exoritur XI diebus ante aequinoctium autumni. cum hoc 

5 corns incipit corns autumnat; huic est contrarius vul- 
tumus. post id aequinoctium diebus fere IIII et XL 125 
yergiliarum occasus hiemem incboat, quod tempus in III 
idus Novembres incidere consuevit; hoc est aquilonis 
hibemi multumque aestivo illi dissimiliS; cuius ex adverso 

10 est Africus. ante brumam autem VII diebus totidemque 
post eam stemitur mare alcyonum feturae, unde nomen 
n dies traxere. reliquum tempus hiemat. nee tamen 
saevitia tempestatum concludit mare, piratae primum 
coegere mortis penculo in mortem ruere et hiberna 

15 experiri maria; nunc idem avaritia cogit. 

(48) Ventorum frigidissimi sunt quos a septentrione 126 
diximus spirare et vicinus lis corns, hi et reliquos ii9 
conpescunt et nubes abigunt. umidi Africus et praecipue 
auster Italiae. narrant et in Ponto caecian in se trahere 

M nubes. sicci corns et yultumuS; praeterquam desinentes. 
nivales aquilo et septentrio. grandines septentrio inportat 
et corns, aestuosus auster^ tepidi Milturnus et favonius. 
iidem subsolano sicciores^ et in totum omnes a septentrione 

§ 126: (7. 8) Beda tp. r. 35. — cfr. Plin. XVm 231. X 90. — 
(12—16) cfr. Sen. NQ V 6, 18. — § 126: (19) Aristot. meteor. II 6 
p. 364*, 13; probl. 26, 1. 29. Theophr. de vent. 37. Gell. 11 22, 24. 
Apul. de mundo 14. 

1 molliri eos (eis C)yCctimSaheUico 5 autumnat B*E'j v. 
-ni. At d. -natur p. -ni r 6 ferme y 7 VII Beda 9 illis 
2^7 10 est et FBa | africus Eapv. -cus et FBdy^ 
11 postea 'F'EA'pjva.S. cfr,§183extr. \ alcionum y. alchi- p. 
alti- PBai. halcy- Bd(?)va.S 12 ii v. i Fa. hi E*p(r. otn. 
irS 13 cludit d^TjET 16 idem llv{S). -em hoc a(J) 
16 nentorum G. -ti etiam FBE^ap5. -ti o. -torum etiam (et T) 
EMTt;(2)) 17 et B«E*y(?. (m,rv | chorus (-ros F^) FBa'oy 
(fere semper) \ et om.j 18 auster. a&icus o 19 caician B*. 
cilc- p. cec- B^a. cerran p. cfr.p.171,2 \ ense ap 21 gran- 
<iine F»B»a 22 ei {pro et) F*B. hei a | trepidit a. -dat F*. 
-ped//// B» 23 a om.y. & p 



174 C. PLINI SECVNDI [fbe* 

127 et occidente sicciores quam a meridie et oriente. saluber- 
rimus autem omnium aquilo, noxius auster et magis siccus^ 
fortassis quia umidus frigidior est. minus esurire eo 
spirante creduntur animantes. etesiae noctu desinunt fere 
et a tertia diei oriuntur. in Hispania et Asia ab oriente 5 
flatus est eorum^ in Ponto ab aquilone^ reliquis in parti- 
bus a meridie. spirant autem et a bruma^ cum vocantur 
ornithiae^ sed leniores et paucis diebus. permutant et 
duo naturam cum situ: auster Africae serenuS; aquilo 

128 nubilus. omnes venti vicibus suis spirant^ maiore ex 10 
parte autem ut contrarius desinenti incipiat. cum proximi 
cadentibus surgunt^ a laevn latere in dextrum ut sol 
ambiunt. de ratione eorum menstrua quarta maxime 
luna decemit. isdem autem ventis in contrarium navi- 
gatur prolatis pedibus^ ut noctu plerumque adversa vela 15 
concurrant. austro maiores fluctus eduntur quam aquilone^ 
quoniam ille inferus ex imo mari spirat^ hie summo. 

129 ideoque post austros noxii praecipue terrae motus. noctu 
auster^ interdiu aquilo vehementior, et ab ortu flantes 
diutumiores sunt ab occasu flantibus. septentriones inpari 20 
fere desinunt numero^ quae observatio et in aliis multis 



§ 127: cfr. Cels. n 1 (p. 28, 12 Dar.). Aristot. probl. 26, 60. 
Theophr. 1. 1. 57. 68. — (4) Aristot. meteor, n 6 p. S62\ 1. 
Sen. NQ V 11, 1. — Posid. ap. Strab. HI p. 144. Polyb. IV 44, 6. 
y 6, 3. — (9. 10) Aristot. 1. 1. p. 362», 28 et 368*, 2. Theophr. 
1. 1. 4. 7. Sen. NQ V 18, 2. — § 128: Aristot. probl. 26, 31. 
Theophr. 1. 1. 62sqq. — (13) Verg. geo. 1432. — § 129: cfr. 
Theophr. 1. 1. 6. — (20) Macrob. in som. Scip. I 6, 1. 11 2, 17. 
Plin. XXVm 23. — (176, 2) Aristot. meteor. 11 6 p. 861»», 14: 
(8 p. 366», 17); probl. 26, 4. Theophr. 1. 1. 16sqq. 18. 31. Sen. 
NQ V 8, 2. 3. — (6) cfr. Aristot. probl. 26, 6. 7. 

1 quam a da^y 6r. qnam rv 4 flare d'ps ^ hora. 

oriuntur lL*^va.8{J). ori- hora d* 9 ut cum B' | situ B(?)t7. 
sit r 11 autem ut ego. autem y. aut ut (uter p) U.v, iixL 

ut D I prozime P'psva. 6r. -mi/// a. -mis P'. maxime y 
12 surgant a. -gat sC | in dexteram y. om.a 16 austro - — 
17 spirat ow.F* 17 inferus ego. -rius aTfopy -mus ir-v. 

cfr,^ ~ '^9med. \ maris dopva.jS 



FBEa] NAT. fflST. n i7. 48 (48. 49) 175 

rerum naturae partibus valet; mares itaque existimantur 
inpares numeri. sol et auget et conprimit flatus: auget 
exoriens, occidens^ conprimit meridianus aestivis temporibus. 
itaque medio diei aut noctis plerumque sopiuntur^ quia 

saut nimio frigore aut aestu solvuntur. et imbribus venti 
sopiuntur. exspectantur autem maxime unde nubes discussae 
adapeniere caelum, omnium quidem — si libeat observare lao 
minimos ambitus — redire easdem vices quadriennio 
exacto Eudoxus putat^ non ventorum modo, verum et 

10 reliquarum tempestatum magna ex parte, et est principium 
lastri eius semper intercalario anno caniculae ortu. de 
generalibus ventis haec. 

48. (49) Nunc de repentinis flatibus^ qui exhalante isi 
terra, ut dictum est, coorti rursusque deiecti, interim iii 

15 obducta nubium cute, multiformes exsistunt. vagi quippe 
et ruentes torrentium modo, ut aliquis placere ostendimus, iia 
tonitma et fulgura edunt. maiore vero inlati pondere 
incursuque, si late siccam rupere nubem, procellam gignunt, 
quae vocatur a Graecis ecnephias; sin verb depresso sinu 

20 artius rotati effregerunt, sine igni, hoc est sine fulmine, 
verticem faciunt, qui typhon vocatur, id est vibratus ecne- 

§ 181: (18—21) Aristot. meteor. Ill 1 p. 370*, 28. 871*, 2. 
Sen. NQ V 12. Apul. de mundo 15. Lyd. est. 44 p. 170*. 



2 impaxes r*R*B*dTpt?(5). -ri rG \ numeri rd*Tt7(J). -res 
B». -ris R«fif. -ro Ead'p G. cfr.XXVIII28 flatus — 3 conprimit 
om.F* 3 occidensque E(?)opyt7a.iS(J5) meridianis F^R^ap. 
-nis et OS {ptmctum pos.D) 4 die P^Ba | iam y | in noctis 
P^Xay I quia — 6 sopiuntur ow.a | quia aut r*d«(D). qui aut 
rDal. quia et o. quia p. de y parum liquet 6 et estu E^o 

5. 6 uenti sopiuntur om.opfs 7 adaperuere E'dopt;. 

-pparere y. aperuere r*. appar- r 9 eudoxos d. -xonos r. 
•xiuB 0. -xinus a. -ximus E*. edoxus y. teod- E' 11 inter- 
calari t{7)va.S\ caniculae E(?) opy t?(2>). -lare ER. -lari adT/Sf 

14 interim — 16 cuti ow.a | interim ll.v{G). iterum p. in 
terrain C cum anon. ap.B{D) 15 nubium R*t?. niui- B*p. 

nimi- r | cuti E*RE*(a)iS. ferie p 18 ruperint o^va.JS, rum- 
pere naper e (nuper E*. nuber E^) EBa 19 si "F^inrds. 
20 effigenmt E*Ea. effregerint pt?a.<S^. effug- o | igneB*^?)d*opt7 



176 C. PLINI SECVNDI [FBE* 

132 phias. defer t hie secum aliquid abniptum e nube geUda^ 
convolvens versansque et niinam suam illo pondere ad- 
gravans ac locum ex loco mutans rapida vertigine, prae- 
cipua navigantium pestis^ non antemnas modo, venim 
ipsa navigia contorta frangens^ tenui remedio aceti in 5 
advenientem effusi, cui frigidissima est natura. idem 
inlisu ipso repercussus correpta secum in caelum refert 

183 sorbetque in excelsum. (50) quod si maiore depressae 
nubis eruperit specu^ sed minus lato quam procella^ nee 
sine fragore^ turbinem vocant^ proxima quaeque prosteraentem. 10 
idem ardentior accensusque^ dum furit^ prester vocatur^ 
amburens contacta pariter et proterens. 49. non fit autem 
aquilonius typhon, nee nivalis aut nive iacente ecnephias. 
quod si simul rupit nubem exarsitque et ignem habuit^ 

134 non postea concepit^ iulmen est distat a prestere quo 15 
llamma ab igni. hie late funditur llatu, illud conglobatur 
impetu. vertex autem remeando distat a turbine et quo 
stridor a fragore^ procella latitudine ab utroque; disiecta 
nube verius quam rupta. fit et caligo beluae similis in 
nubC; dira navigantibus. vocatur et columna^ cum spissatus so 

§ 133: Lucret. VI 300 sqq. Sen. NQ V 13, 3. Aristot. meteor, 
in 1 p. 371*, 4. (Apul. de mundo 16). Lyd. est. 44 p. 170*. — 
§ 134: cfr. Plut. plac. phil. m 3 p. 898^ — Cic. de div.II 49. — 
Lucret. VI 426 sqq. Olympiod. ad Aristot. meteor. Ill p. 86 Idel. 

1 abreptum ova. 6r. arre-p | gelidaE dopant;, -dir. calidi 2) 

2 que — ponde om.P^B^E^a 3 ad PB^ao. et va.S \ znu- 
tat op 6 ante (pro ipsa) F^R^E^a 7 ipso llv(S). -se R(?) 
L{J) I arrepfca op 8 maiores Ead'p 9 nubes r^Sadp | 
eruperint Sap | specus Bdp. secus S^a | alto P^B^E^ava. 6r 

11 faeritEBaf. add, rubro colore B' 12 contractaFB^ap 

13 nee niuales EB. om.a | ac (pro aut) d'op | nine iacente 
(-tem E) EBd^t?. niuem iaciens opr 14 rumpit . . exardescit- 
que . . habet op | et ignem (-ne p) E'B'B'dopv. euertiginem r 

15 aut non E'B'. ac non f z. aut va. G | concipit ps. inc- o 
fulminem {om. est^ E^a. -men autem V* 16 igne ^va,H 
17 remediando E^B* I et quo IIG{S). quo dT«. quomodo tS 

19 belluae B«. nebulae D \ similis in ego. -lisi E»B*a. -lis e 
E' ^rflw.dpi;. -li {U31)J 20 nndireE»B»a. //////K* | 



TBEa] NAT. HIST, n 48—61 (49— 52y 177 

umor rigensque ipse se sustinef, ex eodem genere et aulon^ 
cum veluti fistula nubes aquam trahit. 

50. (51) Hieme et aestate rara fulinina contrariis 186 
de causiS; quoniam hieme densatus aer nubium crassiore 

5corio spissatuF; omnisque terrarum exhalatio rigens ac 
gelida quicquid accipit ignei vapoiis exstinguit. quae 
ratio inmunem Scythiam et circa rigentia a fulminum 
casu praestat; e diverso niniius ardor Aegyptum^ siquidem 
calidi siccique halitus terrae raro admodum tenuesque 

10 ei infirmas densantur in nubes. vere autem et autumno 186 
crebriora fulmina; corruptis in utroque tempore aestatis 
hiemisque causis^ qua ratione crebra in Italia^ quia 
mobilior aer mitiore hieme et aestate nimbosa semper 
quodammodo vemat vel autumnat. Italiaeque partibus iis, 

15 quae a septentrione descendunt ad teporem, qualis est 
urbis et Campaniae tractus^ iuxta hieme et aestate fulgurat, 
quod non in alio situ. 

51. (52) Fulminum ipsorum plura genera traduntur. 187 
quae sicca veniunt; non adurunt; sed dissipant; quae 

so umida^ non urunt^ sed inftiscant. tertium est quod clarum 
Focant; mirificae maxime naturae ^ quo dolia exhauriuntur 
intactis operimentis nuUoque alio ?estigio relicto^ aurum 

§ 136. 136: Lyd. est. 43 p. 168^*". (Arrian. ap. Stob. eel. 
phy8.29 p. 610). Beda n. r. 30. — 187: Sen. NQ II 31, 1. Arrian. 
1. 1. p. 608. Lyd. est. 44 p. 170*. 172*. — Cic. de div. 1 18 (v. 23. 24). 
Obseq. 122. 

1 Be om.F^S^a | anion (-one B*) cum R^coni.S. aut longnm 
(-ganmF) PB^aT. in longnm (Ed?)fp^. in longam v 2 fistu- 
1am JLAva.H 4 densitas aeris y ] grassiore Fa. gross- B^ 

6 accepitr*BT Fen. 7 a om. r*y. ad r»B 8 e r*yl>. 
«t e opr. et r | diuersay. cfr.Ruck2p.304 9 raras ^*va.H{S) 

10 et infirmans F. -mis B*. finnas d*. om.A^THBrot 
12 crebra sunt F*f | in Italia fdlmina A^ova.G 13 moblior o. 
moUior py. prob. BUck 2 p. 304 coll. Lydi e^Kparoc q(€bdv irapd 
irdv xujptov. sed cfr.§189 14 que e^o. quoque II. v \ iis dpt;. 
bis r 15 descendunt Eaopi7(J9). discend- F*B^ disced- rG^. 
fiemendocfr. p. 181,21 16 etom.o^va.G 17in(wi F*BE*a | 
situ enenit oi 19 non om.y 20 hnmide F". uni////e F^ 

hamore Ba | oront II. v. adu- o^y. proh.Biick3p.237 

Puirx VAT. BUT. I. 12 



178 C. PLINI SECVNDI [fbe* 

et aes et argentum liquatur intus, sacculis ipsis nuUo 
modo ambustis ac ne confuso quidem signo cerae. Marcia^ 
. . . princeps Romanoruni; icta gravida partu exanimato 
ipsa citra ullum aliud incominoduin visit, in Catilinianis 
prodigiis Pompeiano ex municipio M. Hereimius decurio s 
sereno die fulmine ictus est 

138 53. (53) Tuscorum litterae novem deos emittere 
fulmina existimant; eaque esse undecim generum; lovem 
enim trina iaculari. Romani duo tantom ex iis servavere, 
diuma attribuentes lovi, nocturna SummanO; rariora sane lo 
eadem de causa frigidioris caeli. Etruria erumpere terra 
quoque arbitratur, quae infera appellate bnimali tempore 
facta saeva maxime et exsecrabilia^ cum sint omnia^ quae 
terrena existimant^ non ilia generalia nee a sideribus 
venientia^ sed ex proxima atque turbidiore natura. argumen- i5 
tum evidens; quod omnia superiora e caelo decidentia 
obliquos habent ictus ^ haec autem^ quae vocant terrena^ 

139 rectos, e/ qua^ ex propiore materia cadunt; ideo creduntur 
e terra exire^ quoniam ex repulsu nulla vestigia edunt, 
cum sit ilia ratio non infer! ictus^ sed adversi. a Satiimi so 
ea sidere proficisci subtilius ista consectati putant^ sicut 



§ 138: Sen. NQ 11 41. — Paul. Festi p. 76. Fest. p. 229. 
Augustin. civ. del IV 23. — § 189: (179, 1. 2) Tertull. ad nat. 
I 9. apol. 40. — (2Bqq.) Sen. NQ II 47. 48, 1. 



1 liquat y. cfr. Ruck 2 p. 305 \ saculis y. saec- Y^. sec- B*a. 
(loculiB Seneca) 2 sic nocere P^Ba. sine onere F' 

3 lac. ego indicavi; excidit femina: cfr. VIII 119 et XXXVII 44 \ 
romanorum II. -narum B'pt?. matronarum coni.J 4 cati- 

linianis R*t?(«7). -lianis r. cfr. XXXIII 34. -linanis {P)L, -ariis 
SD 6 mnnicipis T^B. -piis Eap 11 terrae P. e terra s. 
a (ea a p) terra opt^a. 6r 12 appellatur Ed. -antur ops 
14 existimantur z 16 omnia e P'BdD. -ia ae F\ -nia a va. S ' 
superiora e BEa'o5. -ora ae r^ -ora a*, -orae r*. -ore dv(X>)i 
cfr. Biick 3 p. 237 17 uocantur o'pzva.H. uo (pm. cant terrena 
recto) B 18 rectos et ego. -to sed r*(B)a. -tos sed rv \ qxiae 
ego. quia II. v 19 repulso a. repercusso op | edant at;, edunt 
U.H 20 infemi ^^ecorr.va.H \ adnersi a B*ccorr.G^. -si opt?. 
-89 21 ea rdB6r. eo Ea. ea a pv 



iREa] NAT. HIST, n 51—63 (62—64) 179 

cremantia a Marti^^^ qualiter cum Yolsinii, oppidum Tusconun 
opulentissimum^ totum concrematum est fulmine. vocant 
et familiaria in totam vitam fatidica, quae prima fiunt 
familiam suam cuique indepto. ceterum existimant non 
ultra decern annos portendere privata^ praeterquam aut 
primo patrimonio facta aut natsdi die, publica non ultra 
tricesimum annum^ praeterquam in deductione oppidi. 

53. (54) Exstat annalium memoria sacris quibus- 140 
dam et precationibus vel cogi fiilmina vel impetrarL vetus 

10 faina Etniriae est^ impetratum Yolsinios urbem depopulatis 
agris subeunte monstro^ quod vocavere Oltam^ evocatum 
a Porsina suo rege. et ante eum a Numa saepius hoc 
Mtatum in primo annalium suorum tradidit L. Piso^ 
gravis auctor^ quod imitatum pamm rite TuUum Hostilium 

iMctum fulmine. lucosque et aras et sacra habemus inter- 
<pie Statores ac Tonantes et Feretrios Elicium quoque 
accepimus lovem. varia in hoc vitae sententia et pro 141 
cuittsque animo. imperare naturae sacra audacis est credere^ 
Qec minus h^betis beneficiis abrogare vires^ quando in 

^folgumm quoque interpretatione eo profecit scientia^ ut 
veotura alia finito die praecinat et an peremptura sint 
factum aut prius alia facta quae lateant^ innumerabilibus 

§ 140: (12) cfr. Plin. XXVIII 14. Peter hist. Rom. fragm. 
p. 79. 80. — Liv. I 10, 6. 12, 6. 31, 8. Vajro LL VI 9, 94. — 
§141: Sen. NQ II 49, 1. 2. 39,2. 

1 a om.S'ap | uulsinis Tad 2 opulentum ps. om.o | ex 
'i>ro est) TL*S 6 aut B*(r. haec r. haec quae pv 6 matri- 
momo va.S 10 unlsinius (uol- F*) T, -sonios B*. -ius Ead. 
(uolsiimB et urbe et agris depopulatis f) 11 oltam n.v{D). 

uoltan T. -tarn G. olcam DItp.57n.l. cfr. Vulcam XXXV 157 

12 a B^EaTp2>. o T\ et a r*B*t?. /// a d*. falmen a d« | 
pomna BUiS. -sinna TB^B^ -sena pv(j5rot). -senna B'dT Da/. 
cfr.XXXIV39,139. XXXVI 91 (B) 13 tradit va.S{J) 

16 Inquosqne B*. locosque d. luces p. pro con^upto habet D* 

18 impetrare a. -ri p. imperari va.S \ natura a | sacris B. 
(^.va.S 19 hebetis v. hab- BB. habitis r. auitis f | uene- 
^(^JctmU23 I abrogariD | uirisBB^a 20 proficitB^dTBa 

22 fatum F't^ | aut apertura B^v. {scdtem aperiat) | potius 
^o-S I fata B«<? 

12* 



180 C. PLINI SECVNDI [fee. 

in utroque publicis privatisque experimentis. quam ob 
rem sint ista ut rerum naturae libuit^ alias certa alias 
•dubia; aliis probata aliis damnanda: nos de cetero quae 
sunt in his memorabilia non omittemus. 

142 54. (55) Fulgetrum prius cerni quam tonitrua audiri^ 5 

cum simul fiant^ certum est, nee minim, quoniam lux 
sonitu velocior, ictum autem et sonitum congruere ita 
modulante natura, sed sonitum profecti esse fulminis, non 
inlati, etiamnum spiritum ociorem fulmine, ideo quati 
prius omne et adllari quam percuti, nee quemquam tangi lo 
qui prior viderit fulmen aut tonitrua audierit. laeva 
prospera existimantur, quoniam laeva parte mundi ortus 
est. nee tam adventus spectatur quam reditus, sive ah 
ictu resilit ignis sive opere confecto aut igne consumpto 

148 spiritus remeat. in sedecim partes caelum in eo spectu is 
divisere Tusci. prima est a septemtrionibus ad aequinoctialem 
exortum, secunda ad meridiem, tertia ad aequinoctialem 
occasum, quarta obtinet quod est reliquum ah occasu ad 
septemtriones. has iterum in quatemas divisere partes, 
ex quibus octo ab exortu sinistras, totidem e contrario so 
appellavere dextras. ex iis maxime dirae quae septemtriones 
ab occasu attingunt. itaque plurimum refert unde venerint 



§ 142: Aristot. de mundo 4 p. 395*, Usqq. Lucret. VI 164. 
Apul. de mundo 15. laid. n. r. 30, 2; or. XIII 8, 2. Lyd. est. 21 
p. 88*». — (9) Sen. NQ 11 20, 3. Ammian. XVII 10, 2. — (11) Varro 
ap. Fest. p. 339 M. Cic. de div. n 43. — § 143 : (15) Cic. de div. 
II 42. Lyd. est. 22 p. 88«. 



2 alias . . alias ILS, aUis . . aliis pt? 3 nos cetera va.S 
4 omittimns FE'a5. -tti B^ 5 fulgetra E*. -gora y 

tonitania E*y5. -tru K^ -tru rv{J). cfr. Buck 2 p. 305 6 fiunt 
PdTy 11 quam prior B. quem prior a. qui D \ fiilmina H^ 
tonitarua rdTEaopt7(/S). -truR6r. -trvaa. (Dal.) J 12exortu8y 
13 est om.PB^Ea 15 spectu Y^^T'&JcumU24. asp- 

Sad'sH. resp- v{S) 18 est reliquum dB*5. rel- est r'B(?) 
ov{J), rel- r 20 ortu PBEU/S 21 ex iis v, sexies Ba. 
///// E^ ex his rO I dirae ll.{G)S. -ra v \ septemtriones dyl>. 
-nem E^BB^aG. per septemtrionem (-nes v) F*E't? 22 occa- 
sum {del. ab) va,G \ perplurimum 'ElBilLova.H 



PREa] NAT. fflST. n 53—65 (54—56) 181 

fubnina et quo concesserint. optimum est in exortivas 
redire partes, ideo cum a prima caeli parte venerint et 144 
in eandem concesserint; summa felicitas portendetur, quale 
Suliae dictatori ostentum datum accepimus. cetera ad 
5 ipsius mundi portioned minus prospera aut dira. quaedam 
fiilgura enuntiare non putant fas nee audirc; praeterquam 
si hospiti indicentur aut parenti. magna liuius obserrationis 
vanitas tacta lunonis aede Romae deprehensa est Scauro 
coDsulC; qui mox princeps fuit. noctu magis quam interdiu 145 

10 sine tonitribus iulgurat. 

Vnum animal; hominem^ non semper exstinguit; cetera 
ilicO; hunc videlicet natura tribuente honorem, cum tot 
beluae viribus praestent omnia contrarias incubant partes. 
bofflO; nisi convertatur in percussaS; non respirat. supeme 

u icti considunt. vigilans ictus coniventibus oculiS; dormiens 
patentibus reperitur. hominem ita exanimatum cremari 
fas non est; condi terra religio tradidit. nullum animal 
nisi exanimatum fulmine accenditur. vulnera fulminatorum 
frigidiora sunt reliquo corpore. 55. (56) ex riS; quae 146 

:o terra gignuntur; lauri fruticem non icit nee umquam 
quinque altius pedibus descendit in terram. ideo pavidi 
altiores specus tutissimos putant aut tabernacula pellibus 

§ 146: (14) Plin. XXVIII 47. (cfr. Sen. NQ II 31, 2). — 

16) Tertoll. apol. 48. — § 146: Plin. XV 134. Geop. VH 11. 

XI 2, 7. Lyd. est. 45 p. 172»>°. — (228qq.) cfr. Suet. Aug. 90. 

2 parte caeli ay 8 earn PB^ | portendetnr P'Eop. 

-ntetnr F^B^. -ntur a. -nditnr B'dv. est y 4 ad ego. om.lhv, 
pro €oni.D\ cfr.XUI133. XIV 133, XXIV 46, XXXVI 130 

5 portione ego. -ne V.v 6 fulgure {pro -rae) a. -gore r*B*. 
falmina B^ om.i | nuntiare P^BadTp 11 hominnm T^B^a 

12 ilico Bao. ill- rv \ huic B*ops | natur§ tribuendo T* 

13 contraria// F\ -ia a | incnbans P^Ba | parte B^ -te// F\ 
-te a. in partes E'C 14 homini si F^Ba | respirat PdTE^as 
S(dmafU.P, ©xsp- B(?)E«t?. cfr.XXVIII47 15 concidunt opi 
ca.L \ contaentibus F^B^Eaop 16 cremari E'pt7(D). -are 
PEdT/Sf. -atmn (concr- a) E^a 19 iis v. his ll.D 20 icit 
P*R*t7. iacit r 21 discendit EB^y 22 pellibus llv(S). 
pedi- y. e pell- E»C 



182 C. PLINI SECVNDI (FRHkH 

he iu a rum, quas vitulos appellaiil, quoniam hoc solnm 
animal ex marinis non percutiat, sicut nee e volueribus 

I aquilam, quae ob hnc armigera huiiis teli fingttur. in 

Italia inter Tarrarinam et aedem Ferouiae turres belli 

I cri'iTis temporihus desiere Tieri, nulla nan eanim hilmine ^ 

' diruta. 

U7 66. (57) Praeter haec inferiore caelo relalum in 

monumenta est lacte et sanguine pluisse M'. Acilio 

C. Porcio COS. et saepe alias, sicnt came P. Vulumnio 

Servio Sulpicio cos., etque ea non perputruisse quod non le 

diripuissent aves, item ferro in Lucanis anno ante quam 

M. Crassus a Parthis iuteremptus est omnesque cum eo 

Lucani milites, quorum magnus numenis in exercitu eral. 

efiigies quo pluit ferri spongianun similis Fiiit. haruspices 

praemonuenint supema voloera. L. autem Paulo C. Mar- a 

cello cos. lana pluit circa castellum Carissanum, iuxta quod 

post annum T. Anaius Milo occisus est. eodem causam 

dicente lateribus ractis pluisse in acta eius anni rela- 

tum est. 

S 67, (58) Arraorum crepitus et tubae sonitus auditos m 

e caelo Cimbricis bellis accepimus, crebroque et prius et 

postea. tertio vero consulatu Mari ab Amerinis el Tuder- 

§ 147: Ljd. ost. 6 p. B3■^ — cfr. Lit. m 10, 8, Vftl. Max. 
I 6, 6. Dion. Hal. X 2. — § UH: Lyd. oet, 8 p. 22'. Obseq, 41, 
48. — (cfr. Verg. geo, I 474), — Pint. Mar. 17 med. 

2 aecexd'Eca..S'(/] 4 in (;)ro inter) S'a | tarracinamB'd 
0{Si. terr- (-nem FEU) rv(H) | feronia. (-a T. -ae »') et urbes 
P'E» I belli ciuiliB ejo. belliciay'dBpc. -cesr. belli caeaftriaiii U 

7 in inferiore E'S. am. ox 8 celum lacte oi | ptnuiBge 
T'-aXava.O(SJ, item infra) | M'. «fl. M. rv | acilio B>r((?). 
atti- 1.0. ati- r 9 P, V.{^)HcmiPighio. L, ru 10 perpn- 
truiBse TBaloiv. putt- dB(?)/> 11 io T'B'X'dopii. ar 
13 a E(?)u. iti r \ partia FB'. -tea Ei, 14 quo vgo. que sp. 
quae ll.tt \ ferri Bpongiarnm egi). spo- ferri (-no opl ll.D, apo- 
fere V 15 marcello v. -llono d. -Uino II IS cariaaannm 

TBt>. cariaa- B'ad. capso- B*. carifa- o. carupba- p. compsa- 
SeVell.II6B,S. irtpi Kdkiiav Lydiw 17 post aniium T, otii.E'a. 
"■ ' post otw.o [ manlius o | milo om.o 23 ab 



\^\ 



1 



FRE»i NAT. fflST. 11 56— o9 (56—60) 18i 

libus specials arma raelestia ab ortu orcasuque inter se 
concurrentia, pulsis quae ah oroasu erant. ipsum ardere 
caelum minime iiiirum est et saepius visum maiore if^ni 
nubibuB correplis. 

i 68. (59) Celebrant (Jraed Anaxagoran Clazomeniuni 149 

OlympiatUs LXXVIII secundo anno praedixisse caelestium 
litteranim scientia, quihus diebus saxum casunim esset e 
sole, idqne ractum inlerdiu in Thraciae parte ad Aegos 
flnmen, qni lapis eliam nunc oslenditur magnitudine vchis, 

la colore adusto, comete quoque illis noctibus llagrante. quod 
si quis praedictum credat, simul Tateatur iiecesse est, 
maioris miraruli divinitatem Anaxsgorae fuisse solviqtie 
rerum naturae intelleclum et conFundi omnia, si aut ipse 
sol lapis esse aut umquam lapideni in eo fuisse credatnr. 

lb decidere tamen crebi'o non erit dubium. in Abydi gjmuasio 150 
ex ea causa colilur hodieque modicus quidem, sed quern 
in media terrarum casurnin idem Anaxagoras praedixisse 
narretur. colitur et Cassandriae, quae Potidaea quondam 
vocitata est, ob id deducta. ego ipse vidi in Voronliorum 

H agro pauIo ante delatum. 

59. (60) Arcus vocamus extra miraculum frequentes 
et extra ostentum. nam ne pluvios quidem aut serenos 
dies cum lide porleiidunt. manife.stum est radium solis 

§ 149, 150; Lyd. oat. 7 p. 24"-^. — § 149r (AriBtot. meteor. 
I 7 p. 844", BS). — Diog. Lae. II 3, 6. Plut. Lya. IB. Ammian, 
XXTt 8, 6, 18, 22. — § 150; (22 Sqq.) cfr. Sen. NQ I 6, 1. 3, 11. 

— {28aqq.) Beda n. r. 31. AriBtot. de mundo 4 p. 895', 38. — 
Sen. NQ I 8. 3. 7. 3, 1. Aristot. meteor. Ill 2 p. 372', 28. 



3 est om.ra*. an recte? \ in maiore B'a | iRoi VS. tgne 
F'dS(D). -nibi K'. ne r. ui o. ui ignis v 7 militiarum y'f», 
-tioe rarum F'S' | ex d. de B'. a o 9 uehibilie d'a 11 re- 
lictum Fa. ////ietnni B' | credat E'K'dp. -dit r 13 et con- 
fandiB'dt'. interfu- r 14 esse It', esset (etB'] FBd. fuiiseta 

16 quem B'Edv, quia r 17 medio a.vfi.S 18 nairetur 
B'S. -rratiir to{J). cfr.nov.luc.p.4Jn.l5 \ caaandriae FB'. cas- 
asindre ft, alexandriae B^ in rnaro. ] potid//e E. -die Fa. post 
idaea B' | quonda ego. om.llv. efr.IV36 19 dedactae a'5D 
3 F' I plunis E*. -lis F'Ea. -ialea ^i 



184 C. PLmi SECVNDI [PKEa 

inmissum cavae nubi repulsa acie in solem refringi, 
colorumque varietatem mixtura nubium^ igniuni; aeris 
fieri, eerie nisi sole adverse non fiunt nee umquam nisi 
dimidia eirculi forma nee noetu^ quamvis Aristoteles 
prodat aliquando visum ^ quod tamen fatetur idem non s 

151 nisi XXX luna posse fieri, iiunt autem hieme maxime 
ab aequinoetio autumnali die deerescente. quo inirsus 
erescente ab aequinoetio verno non exsistunt^ nee circa 
solstitium longissimis diebus, bruma vero [id est brevissimis] 
frequenter, iidem sublimes bumili sole humilesque sublimi, la 
et minores oriente aut occidente, sed in latitudinem dimissi, 
meridie exiles, verum ambitus maioris. aestate autem 
per meridiem non eernuntur, post autumni aequinoctium 
quacumque bora, nee umquam plures simul quam duo. 

162 (61) Cetera eiusdem naturae non multis dubia esse i& 

video: 60. grandinem eonglaeiato imbre gigni et nivem 
eodem umore moUius eoaeto, pruinam autem ex rore gelido; 
per biemem nives eadere, non grandines^ ipsasque grandines 
interdiu saepius quam noetu, et multo celerius resolvi 
quam nives; nebulas nee aestate nee maximo frigore 20 
exsistere, rores neque gelu neque ardoiibus neque ventis 
nee nisi serena nocte; gelando liquorem minui, resolutaque 
glaeie non eundem inveniri modum; 61. varietates colorum 

§ 151: Aristot. 1. 1. 2 p. 371, 30sqq. 5 p. 377% llsqq. 4 p. 
376^, 12. Sen. NQ I 8, 6. 3, 11. — § 152: Aristot. de mundo 4 
p. 394*, 328qq.; meteor. I 10. 11. 12. Sen. NQ IV 12. 3, 6. 4, 1. 
— (18—20) Beda n. r. 34. — (22) cfr. Plin. XXXI 33. 



2 aeris igniumque va.S 6 XXX ego. tricesima ll.v(H)D. 
XTTTT C{Brot.)cumMhodig. ex Aristot. \ posse fieri ego. fieri posse 
yD. posse II. v 9 uncos posui cum U 26 | hoc ^va.S \ breuissi- 
mis diebus E(?)dpt?o.5 10 frequenter r*dBr(«/). -tes B*T5^. 
om.r I idem P'B^a. id est P^. om.B^ item y | humilisque PBay 

11 latitudinem dyv. altitudine (lati- E) U \ dimissi S^a. 
-isi y. diffusi r*t?. -so F*. demissi rS 12 autem Fd'BatSf. 

uero E^v. haec E^ om.d^y 15 eius EB^E^az 16 igne {pro 
imbre) EB^E^a 20 nebula E^BEa^ -la ova.G 21 gelu 

neque ow.EB»E»a 22 minui v. -uere XL om.v. cfr.XXXISS \ 
resolutaque B'/S. sol- rv 



fBEa] NAT. HIST, n 59—68 (60—68) 185 

figurarumque in nubibus cerni, prout admixtns ignis superet 
aut vincatur. 

62. (62) Praeterea quasdam proprietates qnibusdam 158 
locis esse, roscidas aestate AMcae noctes^ in Italia Zocris 

set in lacu Velino nuUo non die apparere arcus, Rhodi 
et Syracusis nmnquam tanta nubila obduci, ut non aiiqna 
hora sol cematur, qualia aptius snis referentur locis. . 
baec sint dicta de aere. 

63. (63) Sequitur terra , cui uni renim naturae 154 
10 partium eximia propter merita cognomen indidimus matemae 

venerationis. sic hominum ilia, nt caelum dei, quae nos 
oascentes excipit, natos alit semelque editos et sustinet 
semper, novissime conplexa gremio iam a reliqua natura 
abdicatos, turn maxime ut mater operiens, nullo magis 

u sacra merito quam quo nos quoque sacros facit, etiam 
mooimenta ac titulos gerens nomenque prorogans nostrum 
et memoriam extendens contra brevitatem aevi, cuius 
numen ultimum iam nullis precamur irati grave, tamquam 
nesciamus banc esse solam quae numquam irascatur homini. 

20 aquae subeunt in imbres, rigescunt in grandines, tumescunt 155 
in fluctus, praecipitantur in torrentes, aer densatur nubibus, 
farit procellis: at haec benigna, mitis, indulgens ususque 
mortalium semper ancilla, quae coacta general, quae sponte 
fundit, quos odores saporesque, quos sucos, quos tactus, 

S5 quos colores! quam bona fide creditum faenus reddit! 

§ 163: (6) Sol. 5, 8. 11, 32. cfr. Cic. Verr. V 26. Sen. cons, 
ad Marc. 17,4. — § 154: (10) cfr. Lucret. 11 998. — (14) cfr. Cic. 
legn 66. 63. — (18) Tertull. test. an. 4. — § 155: (22) cfr. Plin. 
Xvm 1. 2. — (186, 2) cfr. Sen. NQ VI 28, 1. — (4) Plin. XXIX 74. 

1 admixtns ignis T'B'v. -tis signis r 3 proprietates 

caeli ova. JST 4 italif E. -lie Ba. -lia// T^ \ locris et v. ocrisie 
y*t crisie B. -siae r 5 apperire F*. ape- B^E^a 7 re- 
feientnr B*t?. feruntur r 11 diei E^a. dies F^o 12 et 

suitinet ego. snstinet et II. -net dyv 15 sacra (-ro E*) merito 
EJ*flcttfn2>aZ. -ramento r. om.o 17 ultra coni.Haupt 
18 imprecamur d'va. G 21 in nubibus o 22 usibusque B'5 

24 efEimdit TL^S \ quos iactos E B ^ E ^ a 25 faenus S. fe- a H. 
^oe- rv. om.os | ////ddit d>. dedit al. reddit d*. dedit ^^- '"'" '^ 



186 C. PLINI SECVNDI tFEEa 

quae nostra causa alii! pestifera euim animantia^ vitali 
spiritu habente culpam: illi necesse est semina excipere et 
genita sustinere; sed in malis generantium noxa est ilia 
serpentem homine percusso amplius non recipit poenasque 
etiam inertium nomine exigit. ilia medicas fundit herbas 5 

166 et semper homini parturit quin et venena nostri miseritam 
institnisse credi potest, ne in taedio vitae fames, mors 
terrae meritis alienissima, lenta nos consumeret tabe, ne 
lacemm corpus abrupta dispergerent, ne laquei torqueret 
poena praepostera incluso spiritu, cui quaereretur exitus, 10 
ne in profundo quaesita morte sepultura pabulo (leret; 
ne ferri cruciatus scinderet corpus, ita est, miserita 
genuit id, cuius facillimo haustu inlibato corpore et cum 
toto sanguine exstingueremur, nuUo labore, sitientibus 
similes, qualiter defunctos non volucres, non ferae attin- is 

167 gerent terraeque servaretur qui sibi ipsi periisset verum 
fateamur: terra nobis malorum remedium genuit, nos 
illud vitae facimus venenum. non enim et ferro, quo 
carere non possumus, simili modo utimur? nee tamen 
quereremur merito, etiamsi maleiicii causa tulisset ad- 20 
versus unam quippe naturae partem ingrati sumus. quas 
non ad delicias quasque non ad contumelias servit homini? 
in maria iacitur aut, ut freta admittamus, eroditur. aquis, 

§ 167: (17—19) cfr. Plin. XVm 2. 3. XXXTV 188. 



1 nostri va,S \ an animantia alit? certe tacite supplendum 
est I uitalis spiritus Pd^TSa 2 habentr' | culpa BaT | semi- 
nata pv | et om.PdS^a 4 amplius non FBadO/S. non amp- 
E(?)(r. (non recipit amp- v) 6 nostrae | misertam r'B(?)Gr. 
-ta V. -rie ita od^ 8 nos d'B*pt7(D). om.rS 9 obrapta F*. 
abruta B\ obr- dTa 16 quo taliter va.G \ uolucres dTor. 
-ris rG \ fer§ dEpt;(Z>). -re F*B*aTo. -ra F*B*6r | attingerent 
T p r (2>j. -ret F B* a® G^. -re r 16 terrae quo D | ipsi E (?) a' o C. 
-86 rv I et ut uerum F'B'va.J? 17 fateatur F^B^a Fen. 

18 facimus Ffa. fati- B^ fecimus B'E(?)ov | nos enim F*o 
va.H 20 malefictiB^a 21 quasi oa't^a.J? 22 seruiat 
va,H 23 fr&ia B | eroditur IhG. eluitur oJ3. erucLL- «. emi- 
anon.jaip, B. elidi- C. effodi- S {et dist.) cum R%ihnkenio. al. c6- 

mittit eDditur B* ad marg. \ aliquis F* 



FRBa] NAT. HIST, n 68. 64 (68. 64) 187 

ferro; igni; lignO; lapide^ fnige omnibus cniciatur horis 
multoque plus^ ut deliciis quam ut alimentis famnletur 
nostris. et tamen quae summa patitur atque extrema 168 
cute tolerabilia videantur: penetramus in viscera^ auri 
sargentique venas et aeris ac plumbi metalla fodientes^ 
gemmas etiam et quosdam parvulos quaerimus lapides 
scrobibus in profundum actis. viscera eius extrahimuS; 
ut digito gestetur gemma ^ quo petitur. quot manus 
atteruntuF; ut unus niteat articuius! si ulii essent inferi, 

10 iam profecto illos avaritiae atque luxuriae cuniculi refo- 
dissent et miramur^ si eadem ad noxam genuit aliqua! 
ferae enim, credo^ custodiunt illam arcentque sacrilegas 169 
manus. non inter serpentes fodimus et venas auri trac- 
tamus cum Teneni radicibus? placatiore tamen dea ob 

IS haec^ quod omnes hi opulentiae exitus ad scelera caedesque 
et bella tendunt^ quodque sanguine nostro rigamus in- 
sepultisque ossibus tegimus^ quibus tamen velut exprobrato 
furore tandem ipsa se obducit et scelera quoque mortalium 
occultat. 

M Inter crimina ingrati animi et hoc duxerim quod 
naturam eius ignoramus. 64. (64) est autem figura 160 
prima; de qua consensus iudicat orbem certe dicimus 
tenrae globumque yerticibus includi fatemur. neque enim 
absoluti orbis est forma in tanta montium excelsitate^ 

sstanta camporum planitie^ sed cuius amplexus^ si cuncta 

I 160: (22—188, 2) Beda n. r. 46. (cfr. Sen. NQ IV 11, 3). 



1 igni (-ne T) li^no TdTao. ligno i^i (-ne v) E(?)t7(5;. 
ligno Bp(r 3 nostns (nis) FBS'G^(jS). nis B^a. /fms d. om.o. 
nofltris. nisi H. (nris famul- pt?) | et B^B'd'6r(iS). etiam B'. om. 
7d^J9r. i E^a. illi op. ilia %v. nt Jecani.8 \ patitui op6r. -iatur 
U.v{JB) 4 a cute TTitkS \ nidentur op 7. 8 dist va,S 8 qno 
d'opiSoZmon^. qnamB't?. om.rS. cfr.Biidc3p.238 \ petimus B(f)s 
ta.8 13 nonne a'va.lT 14 ea B' | ob hoc Bat^a.iSf. add, 
ntunur t*G,praem.v 16 que om.FdB^a. an ac caedes? 
16 quodqne (-que a B*) U.S. quamque C. qnaeqne v 17 que 
om.'E{7)va.S 20 dixerim "F^Ava.G 24 celsitate j 

25 cuncta (-nta F^) U. (Beda) v. capita Jt^Ceconi. coll. Sen. NQ 
IV 11. (iungenda liniarum ambitn) 



188 C. PLINI SECVNDI [FRBa 

liniarum conprehendantur ambitu^ figuram absoluti orbis 
eflQciat; id quod ipsa renim natura cogit, non isdem causis, 
quas attulimus in caelo. namque in illo cava in se 
convexitas vergit et cardini suo^ hoc est terraC; undique 
incumbit. haec ut solida ac conferta adsurgit intumescenti s 
similis extraque protenditur. mundus in centrum vergit, 
at terra exit a centro^ inmensum eius globum in formam 
orbis adsidua circa earn mundi volubilitate cogeute. 

161 65. (65) Ingens hie pugna litterarum contraque 
vulgi; circumfundi terrae undique homines conversisque i» 
inter se pedibus stare ^ et cunctis similem esse verticem; 
simili modo et quacumque parte media calcari, illo quae- 
rente^ cur non decidant contra siti^ tamquam non ratio 
praesto sit; ut nos non decidere mirentur illi. intervenit 
sententia quamvis indocili probabilis turbaC; inaequali i& 
globo; ut si sit figura pineae nucis, nihilo minus terram 

162 undique incoli. sed quid hoc refert^ alio miraculo exorientC; 
pendere ipsam ac non cadere nobiscum, ceu spiritus vis^ 
mundo praesertim inclusi^ dubia sit; aut possit cadere^ 
natura repugnante et quo cadat uegante. nam sicut ignium so 
sedes non est nisi in ignibus, aquarum nisi in aquiS; 
spiritus nisi in spiritu, sic terrae^ arc^ntibus cunctiS; nisi 
in se locus non est. globum tamen effici mirum est in 
tanta planitie maris camporumque. cui sententiae adest 

§ 161: cfr. Macrob. in som. Scip. 11 5, 238qq. — (16) Beda 
tp. r. 84. — § 162: (19—23) Beda n. r. 46. — (189, 1—3. 6) Dicuil 
9, 11. — (3. 4) cfr. Sen. NQ IV 11, 2. 

1 lineamm BEaopt^a.iS | ambitus P^Ba. habita o 2 id 
Ofn.y I re rerum Ee. ratio rermn et X^ | natara U.D. -rae E't? ; 
cogit ratio va,D | isdem ay. hisd- EB. eisd- E(?)opva.^(2>) 

4. 6 incumbit undique y 5 ad Ba. a//E^ atque va.D 
conrerta a 6 portenditur Ed^B^Ea 7 a (jsro at) FdEa 
a (ad E') centrum E 10 uulgi opinionem ova.G 11 uer> 
ticem {sc. terrae) U. caeli uert- E'B'E'opyt;. uert- caeli d' 
12 et ego. ex ll.v \ media II. -ia a't?. om.p 17 includi y 
18 ipsas Ed*a. -sos B*d*t?a.J5 19 dubium sit an V^d^eeorr. 
fja ^ '^^ -^qi sit in spiritu sic B*. nisi in a. in E. owiB^B^ [ 

ova.iSi I cohaerentibus Beda 



FBEa] NAT. fflST. II 64. 65 (64. 65, 189 

Dicaearchus^ Tir in primis eraditas, regain cnra per- 
meosus monies ^ ex quibas altissimam prodidit Peliam 
HGCL passuum ratione perpendicnli, nnllam esse earn 
portionem universae rotunditatis colligens. mihi incerta 
shaec videtur coniectatio, hand ignaro qnosdam Alpinm 
vertices longo tractu nee brenore qninqnaginta milinm 
passnnm adsurgere. sed Tulgo maxime haec pngna est, 168 
si coactam in verticem aquaram qnoqne fignram credere 
cogatnr. atqui non alind in renim natnra adspectn 

le manifestius. namque et dependentes ubiqne gnttae parris 
globantur orbibus et pulveri inlatae frondiamqne lanugini 
inpositae absoluta rotunditate cemnntur, et in poenlis 
repletis media maxime tument^ quae propter subtilitatem 
umoris mollitiamque in se residentem ratione facilius 

isquam visu deprehenduntur. idque etiam magis mimm, 
in poculis repletis addito omore minimo circumflnere 
qnod supersit, contra evenire ponderibus additis ad vicenos 
saepe denarioS; scilicet quia intus recepta liquorem in 
verticem attoUant; at cumnlo eminenti infiisa delabantnr. 

soeadem est causa ^ propter quam e navibns terra non cer- 164 
natur^ e naTium malis conspicua^ ac procul recedente 
navigio, si quid quod fulgeat religetur in maii cacumine^ 
panlatim descendere ndeatur et postremo occultetur. 
denique oceanus^ quem fatemur ultimum^ quanam alia 

ft figura cohaereret atque non decideret nuUo ultra margine 
includente? id ipsum ad miraculum redit; quonam modo, 
etiamsi globetur^ extremum non decidat mare, contra 



2 pelion va.D 3 dist.C 5 autFB. an p | ignaro C(D). 
-ro8 E*. -note B*5. -noro rv 6 milinm FdE*5. -lia B*ap. 
-libns E{?)v(D) 7 maxime FB^aoit?. -ma a"r J9 9 nature 
FBo 10 nam FdB^B'a 14 residente FBaT 18 recepta 
Fa'v. -tn a. -turn d*mra«.Bp. -t B^ -ta saepe B* 19 emi- 
nenti B*fif. -te rv \ dilabantnr va.D 20 est om. FB^a 
21 conspitia F^ -iciatur B' | recedente dv. pr^c- F. proc- B'Ba. 
protend- B^ 23 destendere F. dist- B^a { concnlcetur a. excu- 
F]l^ exn- E 24 qnan FB^ qui in a 25 coheret FB^a ! 
intra FdB^SU^ 26 id ipsum EMT5. in id ips- Ffa. i'l ''-"- 
nullum B*. ips- E*. ips- id E*r 



190 C. PLINI SECVNDI [F»b» 

quod, ut sint plana maria et qua videntur figura; nou 
posse id accidere, magno suo gaudio magnaque gloria 
166 inventores Graeci subtiUtate geometrica docent namque 
eum e sublimi in inferiora aquae ferantur et.sit haec 
natura earum confessa nee quisquam dubitet in litore 5 
uUo accessisse eas quo longissime devexitas passa sit, 
procul dubio apparere, quo quid humilius sit, propius 
a centro esse terrae, omnesque linias, quae emittantur 
ex eo ad proximas aquas, breviores fieri quam quae ad 
extremum mare a primis aquis; ergo totas omnique ex lo 
parte aquas vergere in centrum ideoque non decidere, 
quoniam in interiora nitantur. 

166 (66) Quod ita formasse artifex natura credi debet, 
ut, cum terra arida et sicca constare per se ac sine 
umore non posset, nee rursus stare aqua nisi sustinente i5 
terra, mutuo inplexu iungerentur, hac sinus pandente, 
ilia vero permeante totam, intra extra, supra infra^ venis 
ut vinculis discurrentibus, atque etiam in summis iugis 
erumpente, quo spiritu acta et terrae pondere expressa 
siphonum modo emicat tantumque a periculo decidendi so 
abest, ut in summa quaeque et altissima exsiliat. qua 
ratione manifestum est, quare tot fluminum cotidiano 
accessu maria non crescant 66. est igitur in toto suo 
globo tellus medio ambitu praecincta circumfluo mari, 
nee argumentis hoc investigandum, sed iam experimentis ss 
cognitum. 

167 67. (67) A Gadibus columnisque Herculis Hispaniae 
et Galliarum circuitu totus hodle navigatur occidens. 

§ 166. 166: (10—19) Beda n. r. 44. — § 166: cfr. Sen. NQ 
III 8. 15, 1. 7, 3 et 4. 4. 6. — (23. 24) cfr. Mela III 44. 46. — 
§ 167: MCap. VI 617—619. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 91. 
(cfr. Vellei. II 106, 3. Tac. Germ. 84. Plin. VI 58). 

1 plena FE*a 6 /// illo d*. ultro coni,B^ 8 a U,v{S). 
del.B 18 naturae FfT 15 aque dT. aquis F^Ba 16 in- 
flAYTi So. nompl- dT. B,mpl-va.G \ fungerentur F^B^a^dT 

'»w. U. V. cfr. Welzhoferp. 39 18 aw ut cuniculis ? 
idum FBd*5«7 28 cixcuitus Fado 



PBEaj NAT. HIST, n 66—67 (65—67) 191 

septeDtrionalis vero oceanns maiore ex parte nangatas 
est, auspiciis Divi Aagusti Germaniam classe ciimoiTecta 
ad Cunbromm promimturiiuii et inde inmenso mari pro- 
speclo ant fa'ma cognito Scythicam ad plagam et amore 
snimio rigentia. propter qaod minime Terinmile est Ulic 
maris deficere^ ubi umoris vis soperet ioxU Tero ab 
orto ex Indico mari sob eodera sidere pars tota Tergens 
in Caspium mare pemaTigaU est MaeedoDum armis Seleoco 
atque Antiocho regnantibiiSy qui et Seleucida et Antiochida 

10 ab ipsis appellari voluere. et drca Caspium molta oceani 168 
litora explorata parvoqne breTins qoam totns hinc aut 
illinc septentrio eremigatus^ at /am coniectnrae locom sic 
qnoque non reliaquat ingens argmmentam pahidis Maeoticae, 
sive ea illius oceani sinus est, at maltos adverto credidisse, 

16 sive angusto discreti sita restagnatio. alio latere Gadimn 
ab eodem occidente magna pars meridiani sinas ambitn 
Maaretaniae navigatar hodie. maiorem qaidem eias partem 
et orientis victoriae Magni Alexandri lastravere usque in 
Arabicum sinum, in quo res gerente C. Caesare Augusti 

so filio signa navium ex Hispaniensibus naufragiis femntur 
agnita. et Hanno Cartbaginis potentia florente circumvectns 169 
a Gadibus ad finem Arabiae navigationem eam prodidit 
scrqitOy sieut ad extera Europae noscenda missus eodem 
tempore Himilco. praeterea Nepos Cornelius auctor 

nest £udoxum quendam sua aetate, cum Lathyrum regem 
fbgerety Arabico sinu egressum Gades usque pervectum, 



I 168: MCap. VI 619--621. — § 169. 170: MCap. VI 621. 
— § 169: Mela m 90. Nepos fr. 48. Halm. Gael. Ant. fr. 56 
;Peter p. 107). — § 170: Nepos fr. 47. Mela m 46. 

6 uerisimilis 7'a 6 supers F^Ba 10 mnlto Va. -to 

labozed'i. mareB^ 11 breuibus F^a 12 eiemigatus E*(?)t7. 

lem- U.(MCap,) j iam ego., tamen U.v IS dist.ego \ ingreniis 
K*. id B* I meotiae F. -tie ad*, -tic" 



I meotiae F. -tie ad^ -tid^ Bd' 16 situs F^B^a 
ambita E(?)«. om.o. -tos r 17 mauritaniae Baot7a.5 

19 C. om.FB^adT 20 hispanensibus Ba. -niensiam B* 
25 eHdozin///F'd' -iuaF^Ba | quondam FB^a. qu/y^d* | latyrom 
Ba. .thnrom H 26 gadinm B>a. gad////F^ //ad////B>. cades B* 



192 C. PLINI SECVNDI [fbe* 

multoque ante eum Caelius Antipater vidisse se qui 
navigasset ex Hispania in Aethiopiam commercii gratia. 

170 idem Nepos de septentrionali circuitu tradit Quinto Me- 
tello Celeri; Afrani in consulatu coUegae, sed turn Gailiae 
proconsuli, Indos a rege Suebonim dono datos^ qui ex s 
India commercii causa navigantes tempestatibus essent in 
Germaniam abrepti. sic maria circumftisa undique dividuo 
giobo partem orbis auferunt nobis^ nee inde hue nee bine 
illo pervio tractu. quae contempiatio apta detegendae 
mortalium vanitati poscere videtur^ ut totum hoc^ quic- lo 
quid est^ in quo singulis nihil satis est^ ceu subiectum 
oculis quantum sit ostendam. 

171 68. (68) lam primum in dimidio conputari videtur^ 
tamquam nulla portio ipsi decedat oceano^ qui toto cir- 
cumdatus medio et omnes ceteras fundens recipiensque n 
aquas et quicquid exit in nubes ac sidera ipsa tot ac 
tantae magnitudinis pascens^ quo tandem amplitudinis spatio 
credetur habitare? inproba et infinita debet esse tam vastae 

172 molis possessio. adde quod ex relicto plus abstulit caelum, 
nam cum sint eius quinque partes, quas vocant zonas, « 
infesto rigore et aeterno gelu premitur omne, quicquid 
est subiectum duabus extremis utrimque circa vertices; 
hunc; qui trionum septem vocatur; eumque, qui adversus 
illi austrinns appellatur. perpetua caligo utrobique et 
aiieno moUiorum siderum adspectu maligna ac pruina tan-« 



§ 172: Beda tp. r. 34. — Cic. som. Scip. 6, 18 (Macrob. II 17. 
18. 21). Verg. geo. I 288 sqq. Mela I 4. MCap. VI 602. 

4 ofrani a. C. (L. H) A&aniii7a.2>. africanlB Fan. 5 sue- 
boram FEaD*. efr.IV81.100. sneuo- r(?)i?. botonun Mela 
8 neque hinc F'dB*o^ neqne F^B^ao^ 14 decedat F'pit*. 

-cidat F^dEo. -dit a. -dator E(?)G^ | circamdatar E 16 et» 
om.FE^ao | ac v. hac E. aut ro | tota tante do. tota & antoi 
F^Ea. tot et tant§ T*va.S 17 pascens — amplitadinis F'dv.| 
om.r 18 crederetar FEa. (terra creditor habitari ova.€F) 
et om.F^Ba 19 adde B*opi7. age r | relicto spatio opi7a. 
^emitur gelu Eova.G 22 uertieem (om. bono) 7 
eptem F. septe trione a. -mtrio {G. -ion v) B(?)t?a. 



FBBi] NAT. fflST. n 67. 68 (67. 68) 193 

torn albicans lux. yerum media terrarum, qua solis orbita 
est, exusta flammis et cremata comminus yapore torretur. 
circa duae tantum inter exustam et rigentes temperantur 
eaeqae ipsae inter se non perviae propter incendium side- 

5 rum. ita terrae tres partes abstulit caelum; oceani rapina 17$ 
in incerto est. sed et relicta nobis una portio baud scio 
an etiam in maiore damnD sit, idem siquidem oceanus 
iufiisas in multoS; ut dicemus, sinus adeo vicino accessuub.8 
interna maria adlatrat, ut centum quindecim milibus pas- '^^' 

losuum Arabicus sinus distet ab Aegyptio mari^ Caspius vero 

CCCLXXV a Pontico, idem interfusus intrat per tot maria^ 
qmbus Africam^ Europam, Asiam dispescit; ut quantum 
terranim occupet? conputetur etiamnum mensura tot flu- 174 
minmn, tantarum paludium^ addantur et lacus^ stagna^ iam 

uelata in caelum et ardua aspectu quoque iuga^ iam silvae 
Tallesque praeruptae et solitudines ac mille causis deserta; 
detrahantur bae tot portiones terrae^ immo vero^ ut plures 
tradiderC; mundi puncto (neque enim aliud est terra in 
nniyerso): baec est materia gloria nostrae^ baec sedes. 

Mhic bonores gerimus^ hie exercemus imperia^ bic opes 
capimus^ bic tumultuamur bumanum genus^ bic instauramus 
beUa etiam civilia mutuisque caedibus laxiorem facimus 
terram! et^ ut publicos gentium furores transeam^ baec^ 175 
in qua conterminos pellimus furtoque vicini caespitem 

§ 178: (11) Beda n. r. 42. — (12) cfr. Plin. VI 31. — § 174: 
(18) cfr. S«n. NQ I prol. llsqq. 



I 



1 nemrn media egd, uero med- II. v. med- ueio B' 6r. (dist, G) 
qua SU'v. quae FB. que r 2 torrentnr VRtkSJ 3 et 
eirca a. circa quam oi^va,G 4 siderom IL'pH. -ris B,*ov{S) 

5 terze et tres Fa. -restres Bd 9 nicentum F. n ce- a. uice- 
nmnB^ 11 mix&DcumU29 \ totaF^Bad 12 asiam FdTao 
G{S). -mquert?(i)2> | dispesci B*. -pcit a. -pertit ova,G, dum 
dispeitit s | nt ego. (>m.ll.v 13 occnpet FdBav. -pat B(?)j?. 
-petor (out. conputetui) op | dist.H \ etiamnnm ego. -unc Ihv 

14 ]9aladimn ll.v{8). -dum doC | et ZZ.dopt^. ac 2> 
16 ac mille FdEaop. et mille B(?)t7 | aist.J 17 haec FdB^a 

18 pmictas d*twr(W.ot?a.J 20 regimus FB^E^a 

21 tammtaatar 9va.H 24 caeni F^B^ 

PXiin JTAT. HIST. X. IS 



194 C. PLINI SECVNDI. [FBSa 

nostro solo adfodimuS; ut^ qui latissime rura metatus fuerit 
ultraque famam exegerit adcolas^ quota terrarum parte 
gaudeat vel^ cum ad mensuram avaritiae suae propagate- 
rit^ quam tandem portionem eius defunctus obtineat? 

176 69. (69) Mediam esse mundi totius baut dubiis con- & 
Stat argumentis, sed clarissimo aequinocti paribus horis. 
nam nisi in medio esset^. aequales dies noctesque habere 
uon posse deprehendere est dioptraeque vel ma^ime con- 
firmant, cum aequinoctiali tempore ex eadem linia ortus 
occasusque cernatur^ solstiliali exortus per suam liniam^ i» 
brumali occasus. quae accidere nuilo modo possent nisi in 
centro sita.. 

177 ?0. (70) Tres autem circuli supra dictis zonis in- 
plexi inaequalitates temporum distingunt: solstitialis a parte 
signiferi excelsissima nobis ad septentrionalem plagam ver- is. 
suS; contraque ad ahum polum brumalis^ item medio am- 
bitu signiferi orbis incedens aequinoctialis. 

(71) Reliquorum quae miramur causa in ipsius ter- 
rae iigura est^ quam globo simiiem et cum ea aquas is- 
dem intellegitur argumentis. sic enim fit baut dubie, ut so 
nobis septentrionalis plagae sidera. numquam occidant, con- 



§ 176.. 177: cfr. MCap. VI 601. 602. — § 177 (20). 178: Beda 
n. r. 46 (cfr. n. r. 6. tp. r. 32). — MCap. VI 693. 



1 adfodimus ll.v. ordimur opz. prdb.Qronov.€iBikik3p,239 

2 famam ll.v(S). fines (Sahelh) C 5 esse teigram E*z2> i 
totius terram vaAr \ dubieF^B^E^a | constat terram o 6 cla- 
rissime B(?)p«a.D 7 esset om.F^B^B.^a. anreete*i \ habere 
{$c, terram) B*opi7. -ret F^B^a. -ri F*dB(?)(7 8 posse Bdopt>. 
-ent rS \ deprehendere FB^E^aT/. -re d. -rent B*. -retor op. 
-runt B't7(.Bro^.). -dunt H \ est ego. et ll.v \ dioptiaeqae ego. 
-ae quae II, v. in ap spat vac. \ id confirmant E't?. ut conf- F'dp 

9 cum B'E'pv. cum et dT, et r 10 cematur — 11 occasus. 
quae om.F^B^E^a | solstitiali ezortu F'E'T. -li occasu B'. -lis 
exortus va.S 11 brumalis occasusque B'. om. que. T. -lisc^ue 
occasus va.S 12 sita esset E'pt? {ac. terra) 17 signiferi 

FBB'ov. -feroB*a. -fer d. sign! (om. feri orbis ince) B* | obisF^ 
bisao ' ' ^^a. descendensB* 19aquaB*ao. -uamx. 

quar 



nu} NAT. mST. n 68—70 (68—72) 195 

tra meridianae numquam oriantur, nirsusque haec illis 
Don cernantur^ attollente se contra medios visus terraram 
globo. septentriones non cemit Trogodytice et confinis 178 
Aegyptus^ nee canopum Italia et quern Yocant Berenices 
scrinem, item quern sub Divo Augusto cognominavere Cae- 
saris thronoU; insignes ibi Stellas, adeoque manifesto 
adsargens fastigium curratur^ ut canopus quartam fere 
partem signi unius supra terram eminere Alexandriae in- 
taentibus videatur^ eadem a Rhodo terram quodammodo 

ttipsam stringere^ in Ponto omnino non cematur, ubi ma- 
lime sublimis septentrio. idem a Rhodo absconditur 
magisque Aleiandriae; in Arabia Nov^mbri mense^ prima 
ngdia occultuS; secunda se ostendit; in Meroe solstitio 
vesperi paulisper apparet paucisque ante exortum arcturi 

udiebus pariter cum die cemitur. nayigantium haec ma- 179 
xime cursus deprehendunt^ in alia adverse^ in alia prono 
mari^ subitoque conspicuis atque ut e freto emergentibus^ 
quae in anfractu pilae latuere^ sideribus. neque enim^ 
ut dixere aliqui; mundus hoc polo excelsiore se attoUit — 

*aut midique cernerentur haec sidera — , verum haec ea- 
dem quibusque proximis sublimiora creduntur eademque 
demersa longinquis^ utque nunc sublimis in deiectu positis 
ndetur hie vertex, sic in illam terrae devexitatem trans- 
gressis ilia se attoUunt, residentibus quae hie excelsa fu- 

iserant, quod nisi in figura pilae aecidere non posset. 

(72) Ideo defectus soils ac lunae vespertinos orientis 180 

§ 178: (4) Manil. I 216 sqq. — § 179: (18—26) Beda n. 
f 6. — § 180: MCap. VI 694. — (26—196, 8) Beda n. r. 23. — 
cfr. MCap. VI 691. 592 extar. 

1 ab illis ova.G 2 medio sni F^ -io (-ios a^ lita a 

6 crines F^BB^a 6 insignis (-nes Fa) sibi (ibi %v) stella 
^Kait7a.6r I ab eoqne Ba 9 eandem Fa 19 ita mondns 
Beda | hie optica. 6^ 20 aut II. G, ut opi(J5€da)t?. // ut d. 

ita nt D I non oemantur (-nerentnr o) opva. 6r | haec (ac F*) U. 
w«.dT(Beda) 21 qnibusqne F*dB*ot7. -bus r 22 dimersa 
la. dimsa o 23 in del.H | ilia terra deuexitate o | trans- 
uectb B* 24 86 attoUuntur Ba 26 posse F*Ba *>« ''*■ 
ideo FdBa. ideoque va.S \ hac B. et o 

18* 



196 C. PLINI SECVNDI [FBBi. 

incolae non sentiunt nee matutinos ad occasum habitantes, 
meridianos vero serius nobis Hfi. apud Arbilam Magni 
Alexandri victoria iuna defecisse noctis secunda bora est 
prodita eademque in Sicilia exoriens. solis defectum Vip- 
s^ano et Fonteio cos.^ qui fuere ante paucos annos^ factum s 
pridie kalendas Maias Campania bora diei inter septimam 
et octavam sensit^ Corbulo dux in Armenia inter boram 
diei decimam et undecimam prodidit visum^ circuitu globi 
alia aliis detegente et occultante. quod si plana esset 
terra; simul omnia apparerent cunctis noctesque non fie- lo 
rent inaequales; nam aeque aliis quam in medio sitis pa- 
ria duodecim borartlm intervalla cernerentur^ quae nunc 
non in omni parte simili modo congruunt. 
181 71. (73) Ideo nee nox diesque^ quamvis eadem^ toto 

orbe simul est^ oppositu globi noctem aut ambitu diem is 
adferente. multis boc cognitum experimentiS; in Africa 
Hispaniaque turrium Hannibalis^ in Asia vero propter pi- 
raticos terrores simili specularum praesidio excitato^ in 
quis praenuntios ignes sexta bora diei accensos saepe con- 
pertum est tertia noctis a tergo ultimis visos. eiusdem n 
Alexandri cursor Pbilonides ex Sicyone Elin mille et du- 
centa stadia novem diei confecit horis indeque^ quamvis 
declivi itinere, tertia noctis bora remensus est saepius. 

§ 181 : (14. 16) Beda n. r. 23. 



2 serius aZ). sepius FB^o. se i///as B. saepius rv \ nobis 
iUi 1). nobis B«. -bV//// B^ -bili r. cfr, MCap. \ arbilam J coll. 
VI41, -belamB*J5(w.(5). -la G^. arabiamZZ.t?(J3) 3. 4 prodita 
est B*ua./S. -ta B* 4 Yipstano HcumUrsinofain.Bom.p.28, 
cfr. Tac.ann.XIV 1. -sanio B*6r. -no a't?. uipiano r 8 uisu 
B*E*a^ -so E^ uBu P* _ 11 nam aeque B,{?)H. n/// q. a*, 
neque rv. nam d^T. nam n d' | aliis U.v{H). -ias G 13 non 
r*BdTii?(fi'). om.rG \ in omni B'B'd'tnroa. Ts«7. omni P". 
nomini F^B\ -ine B^a 14 an diesue? | quamuis FdBapt7(iS). 
quaeuis E(?)C | eadem om.a 15 similis d^p | opposito F^B^p 

19 praenuntios B*fif. -tio// d^ -tic e d*. -tiatiuos E*6r. -tia- 
tos V. pr^nciatio sidiosos F^. praesidio r | signis B^ -ni F^ 
21 sitione o. iicyone F*. icione a. -n§ (iic- B^) B | elin E*6r. 
om. r. ad helin (elin v)d*m ras. opt; 22 indeque E ' o p t?. inde r . 
OfT TQs est (om. saepius) opz 



JBE»] NAT. mST. n 70—73 (72—76) 197 

causa ; quod eunti cum sole iter erat; eundem remeans 
obTium contrario praetervertebat occursu. qua de causa 
ad occasum naviganteS; quamyis breTissimo die^ vincunt 
spatia noctumae navigationis^ ut solem ipsum comitantes. 
5 72. (74) Vasaque horoscopa non ubique eadem sunt 182 
usui^ in trecenis stadiis aut^ ut longissime^ in quingenis 
mutantibus semet umbris solis. itaque umbilici^ quern 
gnomdnem appellant, umbra in Aegypto meridiano tempore 
aequinoctii die paulo plus quam dimidiam gnomonis men- 

losuram efficit, in urbe Roma nona pars gnomonis deest um- 
brae, in oppido Ancona superest quinta tricesima, in 
parte Italiae, quae Venetia appellatur, isdem boris umbra 
gnomoni par fit 

73. (75) Simili modo tradunt in Syene oppido, quod 188 

15 est supra Alexandriam' quinque milibus stadium, solstiti die 
medio nullam umbram iaci puteumque eius experimenti 
gratia factum totum inluminari. ex quo apparere tum 
solem illi loco supra verticem esse, quod et in India supra 
flumen Hypasim fieri tempore eodem Onesicritus scribit. 

nconstatque in Berenice urbe Trogodytarum, et inde stadiis 

mi-DCCCXX in eadem gente Ptolemaide oppido, quod in 
margine Rubri maris ad primos elephantorum venatus 
cooditum est, boc idem ante solstitium quadragenis quinis 
diebus totidemque postea fieri, et per eos XC dies in 

§ 182—186: Beda tp. r. 31. — § 182: MCap. VI 696. Beda 
n. r. 48. — (10) cfr. Plin. VI 217. 218. — § 183—186: cfr. Berger 
Eiatorth. fragm. p. 124. — § 183: Beda n. r. 48. — (14) cfr. PHn. 
VI 183. V 69. Strabo H p. 114. — Lucan. 11 687. — (20) Plin. VI 171. 

1 causae F^Ba j eundemque d'opst;a. 6r 2 p////uertebat 
F*S*oi7a. G 3 diei F^B^Ba | inngnnt Ea 6 horoscopa I7(jS). 
-pica J, -pii Beda. oroscopia K*. orospica a. oro/////// B*. horo- 
Bpica dEp^. horisp- FT 6 quingenis U30. -entis Tl.v 

7 semitu (-ta a) maris FEa | dist.P 11 quinta am. a. (quinta, 
decima H) 14 simili quidem Beda 16 super Beda \ stadio- 
nun E{7)dova.S(D) 17 appareret Beda \ tum om.o 

19 Bcripsit &{Beda)va.S. cfr. p. 198,11 20 et inde d*opi?(D). 
tode rS 22 primos F*dE*ot?. -mum r 24 v^^^ ''^' "^^ eos 
J»o(Beda) 



198 C. PLmi SECVNDI .TBB4 

184 meridiem umbras iaci. rursus in Meroe — insula haec 
caputque gentis Aethiopum V milibus stadium a Syene in 
amne Nilo habitatur — bis anno absumi umbras^ sole 
duodevicesimam tauri partem et quartam decimam ieonis 
tunc obtinente. in Indiae gente Oretum mons est Maleus 5 
nomine^ iuxta quem umbrae aestate in austnuU; bieme in 
.septentrionem iaciuntur. quindecim tantum noctibus ibi 
apparet septentrio. in eadem India Patalis, celeberrimo 

186 portU; sol dexter oritur^ umbrae in meridiem cadunt sep- 
tentrionem ibi Alexandro morante adnotatum prima tantum 10 
parte noctis aspici. Onesicritus^ dux eius^ scripsit; 
quibus in locis Indiae umbrae non sint, septentrionem 
non conspici^ et ea loca appellari ascia^ nee boras dinume- 
rari ibi. 74. (76) et tota Trogodytice umbras bis qua- 
dragenis qmnis diebus in anno Eratostbenes in con- 15 

186 trarium cadere prodidit 75. (77) sic fit^ ut vario lucis 
incremento in Meroe longissimus dies XII boras aequinoc- 
tiales et octo partes unius borae colligat, Alexandriae yero 
XIIII boras 7 in Italia XV^ in Britannia XVII, ubi aestate 
lucidae noctes haut dubie ^e promittunt, id quod cogit 10 
ratio credi; solstiti diebus accedente sole propius verticem 



§ 184: cfr. Strabo I p. 32. 11 p. 77. Ammian. XXII 15, 31. 
MCap. YI 693. — cfr. Plin. VI 69. — § 186. 187: MCap. VI 695. 
Beda tp. r. 31. — cjfr. Strabo U p. 133. — Plin. IV 104. Caes. 
BG V 13, 8. cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 124. 

1 haec om.d^. quae Beda. qnae eat ova. H 2 caput qn^ 

P'. apadqne d^ apud y. caput d*o{Beda)va.H \ et qninque 

ova.H \ Btadiorum R{?)ojva,S 3 in anno 7 (Beda) 5 tone 

VD. bunc r. om.do^v \ india B,*va.G{S) 6 hieme ad opy 

XBeda)va.G 7 Vlltnones iaciunt-j 9 septentrionu 7^a 

13 et ea Bdo^v{J). ex ea y. ea VK^tkS. a B^ ex eo (Beda) 
JD' I denumerari y 14 et "F dT'E^t^y {Beda) S. ex B. et in opt?. 
atinB'(7(2>) | XLVFa. quadraginta quinque ropv. cfr. p. 197,23 

17 XV y I boras om.Bad'Ty 19 XUI boras | brii- 

tania (-nnica a) bispania FBa | XVlll y 20 dubi V^B. -bia 
d»T. -bitp-- ^ ' ^oi promittunt ego. cfr. XVI 107. {X82). re- 
promi^ F' d T B p t7. -itiu F \ -ittit y . promunt B a. 

pron» ) 



FBBa] • NAT. mST. II 7S— 78 (75—80) 199 

mnndi angusto lucis ambitu subiecta terrae continuos dies 
habere senis mensibus Boctesqne e diverso ad bnunam 
remote, quod fieri in insula Thyle Pytheas Massiliensis 187 
scribity sex dieram navigatione in septentrionem a Britan- 
5 nia distante, quidam Tero et in Mona^ quae distat a Cama- 

iodono Britanniae oppido circiter CC, adfirmant 

76. (78) Vmbrarum banc rationem et quam Tocant 
gnomonicen invenit Anaiimenes Milesius, Anaximandri; de 
quo diiimus^ discipulus^ primusque horologium, quod ap- si 

lopellant sciothericon, Lacedaemone ostendit 

77. (79) Ipsura diem alii aliter observavere: Baby- 188 
lonii inter duos isolis exortus^ Athenienses inter duos 
occasus^ Vmbri a meridie ad meridiem^ vulgus omne a 
luce ad tenebraS; sacerdotes Romani et qui diem finiere 

iscivilem^ item Aegyptii et Hipparcbus a media nocte in 
mediam. minora autem intervalla esse lucis inter ortus 
solis iuxta solstitia quam aequinoctia apparet, quia positio 
signiferi circa media sui obliquior est^ iuxta solstitium 
autem rectior. 

20 78. (80) Contexenda sunt bis caelestibus nexa causis. 189 
namque et Aetbiopas vicini sideris vapore torreri adustisque 
similes gigni^ barba et capillo vibrato^ non est dubium; 



§ 187 : Dicuil 7, 7. — (cfr. Diog. Lae. 11 1). — § 188 : Varro 
ap. Gell. m 2, 4—7 (Macrob. I 3, 2). Snet. fragm. 113 R. Cen- 
sorin. d. nat. 23, 3. Lyd. mens. II 1 (2). Beda de die 3. laid. or. 
V 30, 4; n. r. 1, 2. — cfr. Plut. quaest. Rom. 84 p. 284. Serv. 
Aen. VI 265. X 216. — § 189. 190: cfr. Vitr. VI 1, 3sqq. 9. 11. 
Veget. r. mil. I 2. Firm. Matem. math. I 3, 1. Isid or. IX 2, 106. 



4 qui (qaaes F^) scribit B^a. scribsit 7*i. -psit S'pt;a.6f | 
natdgationem y | septentrionali Fa. -on//// B^ 5 qnaedam 
FB^a 6 CGmiliaB*iSf. -libtiBB(?)dot^(J) 8 anazimaB^Ba. 
-man F (reltquis abntptis traiectione quaternionumy qua factiMn est 
utMc seqiMfUwr IV67 acell«tuflam — Y 34 cubitoram altitndi: 
<:fr.Dmu8.Bhen.XIIIp.3698qq. | anaximandri — 9 diximus om.l 

9 et thaletis discipnlus d*lva.G{Brot) \ primuB qui dT 
11 obseraant y 14 diffimere d*'pva.S{I)) 15 ciuitatem 

F^B^a 18 solstitia y 21 et om.'SL^^va.S 



200 0. PLINI SECVNDI [FBEa 

et adversa plaga mundi Candida atque glaciali cute esse 
genteS; flavis promissas crinibus^ truces vero ex caeli 
rigore has^ illas mobilitate ss^tenteS; ipsoque crurum 
argumento illis in supera sucum revocari natura yaporis^ 
his in inferas partes depelli umore deciduo; hie graves & 
feraS; illic varias effigies animalium provenire et maxime 
alitum multas figuras igni voiucres; corporum autem pro- 
ceritatem utrobique, Ulic ignium nisU; hie umoris alimento; 

190 medio vero terrae salubri litrimque mixtura fertil^s ad 
omnia tractus^ modicos corporum habitus magna et in lo 
colore temperie/ ritus molies, sensus liquidos; ingenia 
fecunda totiusque naturae capacia^ isdem imperia^ quae 
numquam extimts ^entibus fuerint^ sicut ne iliae quidem 
his paruerint; avolsae ac pro nnmine naturae urguentis 
illas solitariae. ii 

191 79. (81) Babyloniorum placita et motus terrae hiatus- 
que, qua cetera omnia^ siderum vi existimant fieri; sed illo- 
rum trium^ quibus fulmina adsignant^ fieri autem meantium 

§ 191 : (201, 2 sqq.) Cic. de div. I 112. — (201, 8 sqq.) Diog. 
Lae. I 11, 2. (Ammiaji. XXII 16, 



1 atque glaciali Candida o^va.S \ esse om,j 2 promissa 
P*ad. propensas p. om.o | trucis E*5. crocis y | ex E(?)opi7(«r). 
et rS. ob d^inras. 3 rigore Bad5 | et illas va.H\ mobili- 
tate sapientes D colLVeget.r.mil.1 2. (-tern sap- U32). -tes (-tern y) 
habentes ll,v{S). -te hebetes {Bhodig) JS(J). de re cfr.Vitruv.VI 
1,3 sqq., PUn,VI187, de dictione XI 221. XXII 119 \ ipso E*5. 
-scram E^ | crinium ^va.G 4 insuper Va. an in superas? 

5 umoris US. humo a 7 alituum Fa | multas ego, in (et 
in E*t?) mu- U.S. cm innumeras? in — uolucres del.vuU.D \ igni 
V\ signi E^ -ne E^a. -no E\ cigni dT. gigni rjv | uolucris 
P^E^a. -cri E* 9 salubris S*opva.5. -bro y | fertdles ego. 

-118 22.17 10 omnia B^JS. -n§ E. -neDS^a. -nesFdopit?. omy| 
modicos D Fa/, -cus dopyrv 11 temperie oS. -iae F^ -ia S^ 
-ie'E*. -iesF'B'pyt? | liquidosF*Edyt;(/). -dusoprJ? 13 ex- 
timis gentibus B. extimescen- ll.v 14 numine ego. nunciate 
DE^a. -ntiat§ Ep. /////atae F\ unitate F*E*dTt;(<Sf). immanitate 
B{D). locus nondum sanattis 16 placita et F'E*T5. -te et 
d^inras. -tae F*. -ta^/J R\ -te a. -ta Ev 17 qua D*F*1>. 

qita (qua?) E*. qia D*. quae F*d. que E^a. q. E^ et E*pt7 j 
ui a. ut E^ u/// F^ (ui siderum va.S) 



FEE a] NAT. HIST, n 78—80 (80—82) 201 

cum sole aut congruentium et maiime circa quadrata mundi. 
praeclara quaedam et inmortaiis in eo^ si credimuS; divi- 
nitas perhibetur Anaximandro MUesio physico^ quern ferant 
Lacedaemoniis praedixisse ut urbem ac tecta custodirent^ 

5 instare enim motum terrae^ cum et urbs tota eorum comiit 
et Taygeti mentis magna pars^ ad formam puppis eminens, 
abnipta cladem earn insuper ruina pressit. perbibetur et 
Pherecydi; Pythagorae doctori^ alia coniectatio^ sed et ilia 
diyina, haustu aquae e puteo praesensisse ac praedixisse 

loctVibf^ terrae motum. quae si vera sunt; quantum a deo 192 
tandem yideri possunt tales distare^ dum Tivant? et haec 
qoidem arbitrio cuiusque existimanda relinquantur: ventos 
in causa esse non dubium reor. neque enim umquam 
intremiscunt terrae nisi sopito mari caeloque adeo tran- 

isquiUO; ut volatus avium non pendeant^ subtracto omni 
spiritu qui vehit; nee umquam nisi post ventos^ condito 
scilicet in venas et cava eius occulta flatu. neque aliud 
est in terra tremor quam in nube tonitruum^ nee hiatus 
aliud quam cum fhlmen erumpit incluso spiritu luctante 

20 et ad libertatem exire nitente. 

80. (82) Varie itaque quatitur, et mira eduntur I9a 
opera^ alibi prostratis moenibus^ alibi hiatu profundo 
haustiS; alibi egestis molibus, alibi emissis amnibus^ non- 
Qumqnam etiam ignibus calidisve fontibus^ alibi averso 

§ 192: (12) Axistot. meteor. II 8 p. 366», 8—6. Sen. NQ VI 
12, 2. Ammian. XYII 7, 11. 14. Beda n. r. 49. — § 193: Aristot. 
de mundo 4 p. 396^, 83. — (202, 1) id. meteor. 11 8 p. 868% 14. 
228qq. Sen. ^Q YI 13, 5. 14, 8. 4. 18, 2 8qq. Ammian. 1. 1. 14. 
ApoL de mnndo 18 exiar. 

2 esse et lBL{?)'K*va.S 3 prohibetur V'Ba 4 ne {pro 
at) margoDal, 5 cnm et G. et cum U. et tum D'pit7(jSf) 

10 cinib, ego. tibi D*r\ ibi Bapt7. ///// B. om.rS. 12 lin- 
qiumtnr d. [ajliquantnm F^E^a 15 omniu F^Eao 16 con- 
diioBB'd^i7a.(P)^. calidosad'oz 17 inuentasB^a | occnltato 
d'oi. -Ito va.H I aflatn B. afQ- FdTaot^a.H- 18 tonitrunm 
Bdopy(JB«rfa)t7. -tru (tho- E*) DFaB'Z). thonit B* 22 pro- 
stratiB moenlDUS (-iis p) alibi B (?) dp t?. om.ojr. (montibus coni. D^ 

23 liansta FBa | perfusis amnibus j 24 aliubi FBa 



202 C. PLINI SECVNDI [Fre* 

fluminum cursu. praecedit vero comitaturque terribilis 
sonuS; alias murmuri similis^ alias mugitibus aut clamori 
hnmano annorumve pulsantium fragori, pro qnalitate ma- 
teriae excipientis formaque vel cavernanim yel cuniculi; 
per quern meet^ eiilius grassante in angusto, eodem rauco s 
in recurviS; resultante in duriS; fervente in umidiS; fluctuante 

194 in stagnantibus/furente contra solida. itaque et sine motu 
saepe editur sonus. nee simplici raodo quatitur umquani; 
sed tremit vibratque. hiatus vero alias remanet ostendens 
quae sorbuit, alias occultat ore conpresso rursusque itaio 
inducto solo^ ut nulla vestigia exstent, urbibus plerumque 
deToratis agrontmque tractu hausto, maritima autem ma- 
xime quatiuntur^ nee montuosa tali malo carent exploratum 

195 mihi est Alpes Appenninumque saepius tremuisse. et 
autumno ac yere terrae crebrius moventnr^ sicut fulmina. a 
ideo Galliae et Aegyptus minime quatiuntur^ quoniam hie 
aestatis causa obstat, illic hiemis. item noctu saepius 
quam interdiu. maximi autem motus existunt matutini 
yespertiniquC; sed propinqua luce crebri^ interdiu autem 
circa meridiem, fiunt et solis lunaeque defectu^ quoniam so 
tempestates tunc sopiuntur^ praecipue vero cum sequitur 
imbres aestus imbresve aestum. 



§ 194: (7) Aristot. de mundo 4 p. 396», 12; meteor. 11 8 
p. 367*, 17; 366^ 18. — (12) Sen. NQ VI 26, 5. — § 195: Aristot. 
meteor. II 8 p. 367»», 2. Lyd. ost. 54 p. 190*. — cfr. Sen. NQ VI 
26, 1. — (18Bqq.) Aristot. 1. 1. p. 866*, 13. 367^ 20.- (cfr. Lyd. 
ost. 64 p. 190*). 

2 mnrmure FB^a. -nr Edoyi7a./8^ | sunilis alias Fax 5. -lis 
E*E(?)doy. -les B^ -lius v 5 meet D(?)dTB*y6. et r. fit op. 
meat v \ ex illius F^a. exitus op 6 femente U.v{H)D, fre- 
mente C(iS). uerbentur y | in nmidis — 7 farente om.o 7 fu- 
renteD. -ene y. feriente p. feruente (proem. itemD*E*i7) W.t;(<S). 
item fremente C 8 umqiiam D*F*B*dyt;(^. um D*F^ otn. 

opir^(e7). nonnmnqnam J) 10 occnltore (-to ore F*) non F. 
•tore d^. -tior est d'T 13 malo U.Bii8. modo B'i7. moto y. 
-tu 1(7. cfr. p. 205,4 15 fiumina B^ap. fiunt fidmina (flum- 

E*) E(?)i?a.fif 17 nocte y 18 maxime F* 19 snb {pro 
se''' 20 meridiem F*yt^. -ies r 22 imbrem BE(?) 

le aestum om.a 



A(af.i)PBBa] NAT. fflST. n 80—82 (82—84) 203 

81. (83) Navigantes quoque sentiunt non dubia 196 
coniectura, sine flatu infuraescente fluctu subito aut qua- 
tiente ictu. intremunt vero et in navibns post^ aeque 
quam in aedificiis crepituque praenuntiant qiiin et volucres 

soon inpavidae sedent. est et in caeio signum praeceditque 
inotu futuro aut interdiu aut paulo post occasum sereno 
tenuis ceu lineae nube in longum porrecta spatium. 

82. (84) Est et in puteis turbidior aqua nee sine 197 
odoris taediO; sicut in isdem et remedium, quale et crebri 

lospecus praebent; conceptum enim spiritum exhalant quod 
in totis notatur oppidis: minus quatiuntur crebris ad elu- 
mm cuniculis cavata^ multoque sunt tutiora in isdem 
illis quae pendent, sicuti Neapoli in Italia intellegitur; 
parte eiuS; quae solida est, ad tales casus obnoxia. tu- 

i&tissimi sunt aedificiorum fornices, anguli quoque parietum 
postesque, altemo pulsu renitente. et latere terreno facti 
parietes minore noxa quatiuntur. magna differentia est 198 
et in ipso genere motus, pluribus siquidem modis quatitur. 
tutissimum est cum vibrat crispante aedificiorum crepitu 

^et cum intumescit adsurgens altemoque motu residit; 
innoxium et cum concurrentia tecta contrario ictu arietant, 
quoniam alter motus alteri renititur. undantis inclinatio 
et fluctus more quaedam volutatio infesta est aut cum in 

§ 196: (6—7) Aristot. 1. 1. p. 867^, 10. — § 197: (16) cfr. 
Sen. NQ YI 30, 4. — § 198 : (20) Aristot. 1. 1. p. 368^, 24. — 
(204, 1) Aristot. 1. 1. p. 367^, 32 sqq. 

3 icti v^.S I tremunt j \ postes aeqne Buck2p.307. posite- 
qae A. -tiaeque j. -ta aeque rv 4 pronuiitiant FBdpy 
S sedent. est A,lBLoyv(S). -ntes r. -nt sed B'z. -ntes. est H 
7 cen tenuis i^va,8 \ lineae AFdTapjt?. -ea r(X)C cum SaheU. \ 
nubis E(?)t7a.iS. -bes D ) longo FE^a | porrectae E(?)va.8 
B est del-T^ 9 sed et o. sicut et va.G | et A. est rv, et est 
AT I quare S. qualem (1 in ras.) F. quam rem B^o 11 tutisp. 
certis lBi(T)va.S 13 sicut in dT. sicut Z(?)va.D 15. sunt 
om.AdT. s F^a 16 renitente AE(?)u(fi'). -tes oC. retinente 
(•tenn- B*) r. -tes p 20 et om. A 1 intumescat A. inu- a | rese- 
<iit A. residet F*E(?)t?a.fi^ 21 anetine E*. -turn a 22 reni- 
titurofl dantis F*B» 23 fluctuus F^B*!). -tuu F» 



204 C. PLmi SECVNDI [APBEa 

unam partem totus se motus inpellit. desinunt autem 
tremores, cum ventus emersit; sin vero duravere, non 
ante XI^ dies sistuntur^ plerumque et tardius; utpote cum 
quidam annuo et bienni spatio duraverint. 

199 83. (85) Factum est semel; quod equidem in Etruscae 5 
disciplinae voluminibus inveniO; ingens terrarum por- 
tentum L. Marcio Sexto lulio cos. in agro Mutinensi. 
namque montes du& inter se concurrerunt crepitu maximo 
adsultantes recedentesque, inter eos flamma fumoque in 
caelum exeunte interdiu, spectante e via Aemilia magna 10 

- equitum Romanorum familiarumque et viatorum multitudine. 
eo concursu villae omnes elisae^ animalia permulta^ quae 
intra fuerant^ exanimata sunt^ anno ante sociale bellum, 
quod baud scio an fune^tius terrae ipsi Itahae fuerit quam 
civilia. non minus minim ostentum et nostra cognovit is 
aetas anno Neronis principis supremo^ sicut in rebus eius 
exposuimuS; pratis oleisque intercedente publica yia in 
contrarias sedes transgressis in agro Marrucino praediis 
Ve^i Marcelli equitis Romani res Neronis procurantis. 

200 84. (86) Fiunt simul cum terrae motu et inun-w 
dationes maris ^ eodem videlicet spiritu infusi aut terrae 
sidentis sinu recepti. maximus terrae memoria mortalium 
exstitit motus Tiberii Caesaris principatu^ Xn urbibus Asiae 
una nocte prostratis; creberrimus Punico bello intra eundem 



§ 199 : (15—19) cfr. Plin. XVII 246. — § 200 : Aristot. meteor. 
II 8 p. 368^, 8. Beda n. r. 49. — (23) Tac. ann. 11 47. Strabo XII 
p. 679. Sol. 40, 5. — (205, 2) Gael. Antip. ap. Cic. de div. I 78 
(Peter hist. Rom. fragm. p. 102). Liv. XXII 6, 8. (Flor. 11 6, 14). 



2 emersit A F' 17. sem-DF^d. rem-B. se mergit a. se em-E^ 
em- E^op 4 biennio AT. bino F^E^a. bimo (abi- K^) F'B. 
an recte? 5 et factum FBE^a | est om.F^E^a. est et E^ est 
et hoc va.G{Brot.) 6 inuenio AdTB*5. -nit D*a. -nitur I. 
-ni D^B^Epv 7 mutinense B. -tiense a 14 inscio BU 

15 cinileopva.G^. bella ciuilia F'B'cT' 18 sedisAiS. -dens 
F^ I praesidis FB^E'ao 19 uetti I)\ cfr. XVII 245, OIL 

IXSOia. ueti A. uecti rv 21 ac B(?)JJ. uel Beda \ teirae 
81^" i-esidentis (-tes B*) II. v. terrae resid- H 



APBBa] NAT. HIST, n 82—86 (84—88) 205 

annum septies ac quinquagies nuntiatus Romam, qao qui- 
dem anno ad Trasimenum lacum dimicantes maximuni 
motom neque Poeni sensere nee RomaDi. nee Tero simplex 
malum aut in ipso tantum motu periculum est; sed par 

B aut mains ostento. numquam urbs Roma tremnity ut non 
fhturi eyentus alieuius id praenuntium esset 

85. (87) Eadem naseentinm causa terrarum est, 201 
cum idem ille spiiitus adtollendo potens solo non valuit 
erumpere. naseuntur enim, nee fluminum tantnm inyeetu, 

10 sicut Eehinades insulae ab Acheloo amne congestae maior- 
que pars Aegypti a Nilo, in quam a Pharo insula noetis 
et die! eursum fuisse Homero eredimus, nee reeessu 
maris, sicuti o/im Cereeis. quod aceidisse et in Ambraeiae 
portu deeem milium passuum intervallo et Atheniensium 

isquinque milium ad Piraeeum memoratur. et Ephesius 
quondam aedem Dianae adluebat Herodoto quidem si 
credimuS; mare fuit supra Memphim usque ad Aethiopum 
monies itemque a planis Arabiae, mare circa Ilium et tota 
Teuthranie quaque eampos intulerit Maeander. 

M 86. (88) Naseuntur et alio modo terrae ac repente 208 
in aliquo mari emergunt, velut paria secum faciente natura 
qnaeque bauserit biatus alio loco reddente. 



§ 201: (10) cfr. Herodot. 11 10. Thnc. 11 102. Strabo I p. 69; 
1 p. 468. — Homer. <r 364. cfr. Plin. V 128. XIE 69. 70. XXV 12. 
Aristot. meteor. 1 14 p. 361^, 29. Mela 11 104. Sen. NQ VI 26, 1. 
Lucan. X 609. Serv. Aen. XI 262. — (13) cfr. Plin. m 57. Theo- 
phr. hist. pi. V 8, 3. — (14) Strabo I p. 68 extr. — Herodot. H 10. 



1 atque B,(Y)va S 3 nee poeni (p7)dD 6 ostentum 
ova.H 8 adtollendom ap. att- DFE | potens B'adpv. -te A. 
-test B*. ponens r 9 innecto Ba. necto F^ 13 sicuti dim 
ego. -at idem AB'dTt;(iS). -nt eodem (eid- D'£) r. -at pridem 
conLD* I cereeis FB^adTp. circ- rv{S). de circ- C \ qaod del. 
U34 15 TOiliuTn passuam F^Ba5 | et — 16 adluebat om. p | 
ephesius («c. portus) TBE^(n?). -sios AdT. -sub a. -si E't;. ad- 
dwU ubi AE^a(BD?)t;^ jx»< quondam d'T | di8t,ego 16 ad- 
luebat AB'E'v. abluerat r 18 mare et circa E'C 19 teu- 
tiumie T(D?)5. -niae AF't;. -nte B^ -nia B. -tranie B^a. -nia 
?*B 22 que quae F^ quaequae Fl quae E 



206 C. PLINI SECVNDI [APBEa 

87. (89) Glarae iam pridem insulae Delos et Rbodos 
memoriae produntur; et natae postea minores^ ultra Melon 
Anaphe^ inter Lemnum et Hellespontum Neae^ inter Lebedum 
et Teon Halone, inter Cycladas * Thera et Therasia^ inter 
easdem * Olympiadis CXLV anno * quarto [post annos CXXX] s 
Hiera eademque Automate ^ et ab ea duobus stadiis post 
annos CCXLII nostro aevo lunio Silano Falerio [Baibo] 
203 COS. a. d. VIU idus lulias Thia. 88» ante nos et iuxta Ita- 
liam inter Aeolias insulas^ item iuxta Cretam emersit MM-D 
passuum una cum calidis fontibus^ altera Olympiadis lo 
GLXIII anno tertio in Tusco sinu;. flagrans baec violento 
cum flatu^ proditurque memoriae^ magna circa eam multi- 
tudine piscium fluitante confestim expirasse quibus ex bis 
cibus fuisset. sic et Pitbecussas in Campano sinu ferunt 
ortaS; mox in bis montem Epopon^ cum repente flamma is 
ex eo emicuisset^ campestri aequatum planitiei. in eadem 
et oppidum baustum profundo^ alioque motu terrae sta- 
gnum emersissc; et alio provolutis montibus insulam ex- 
titisse Procbytam. 

§ 202: (1) Ammian. XVII 7, 13. — (4) cfr. Plin. IV 70. 
Sen. NQ VI 21, 1 (II 26, 6). lustin. XXX 4. Pint, de Pyth. orac. 11 
p. 399«. — § 203 : Posid. ap. Strab. VI p. 277. — (16) Timae. ap. 
Strab. V p. 248; p. 247 extr. — § 204: Strabo I p. 64. 60. VI 
p. 268. Sen. NQ VI 30, 3. Ov. met. XV 290. — Plin. IV 63. — 
Diodor. XII 69, 2. — PHn. IH 86. — (207, 6) Strabo I p. 60. 
Ov. met. XV 287. -^ (7—10) cfr. Plin. V 133. 116. 114, 

1 primae F^B^E'^a 2 memoria FBaz | enatae (del. et) JL^v. 
dist.ego \ melo R^va.C 3 anafe FE^a. nafe B^ olatbe B* { 
neao A. nee a. Nea T^va.S \ lebedum AdE't?. lesbnm T^E^a. 
besb- r 4 theon tva.C, pnteo BE^a. //////on F^ | helone a. 
alonae A. -ne Tva.H 6 Olympiadis — quarto cumU36huc 
tranaposui; post 4 Cycladas exhibent II. v \ centum XLV A. 
CXXXV E dt;/». 2>. XXXV r \ uncos posui cum U 7 CCXLII ego 
cumU. CX in II. v. LX B* | iunio KdHSalmant m. iunio rv \ 
ualerio egocoU.Sen.NQII26,6et U36. laelio A. c. lelio B^ maro 
lellio (///ellioE^) E. m. celio (cellioa. ^lio d^B^ad. marco caelio 
(caellio D) r. L. O. et.Lv | ballo E. uncos posui cum U 
8 iulii d£ai7a.6r 9: emersit e msai va.S 11 CLXVIII B*. 
CXIJIfajgyE 12 illam B (?) va.D 14 fertur E a. cfr. §235 extr. 
^^ .f^^^yf^^ ^go. -itie F'dBEC. -tiae rv{S) 




AFBE.] NAT. HIST, n 87—91 89—93 207 

(90) Namque et hoc modo insolas rcnim natnra 204 
fecit: aveUit Siciliam Italiae, CvpnuB Syriae, Eoboeam 
fioeotiae, Euboeae Atalanten et MacriaD, Besbimm Bilhy- 
niae, Leucosiam Sirennm promnntiiiio. 89. (91) nvsos 
fiabstulit insulas mari iunxitiioe terris, Antissam Lesbo, 
Zephyrium Halicamaso, Aetfaosan Myndo, Dromiscoii et 
Pernen MUetO; Narthecnsam Parthenio promimliirio. Hy- 
baoda, quondam insula loniae, dncentis nimc a mari abest 
stadiis, Syrian Ephesus in mediterraneo habet, Derasidas 

10 et Sapphoniam vicina ei Ifagnesia. Epidanros et Oricum 805 
iosulae esse desieront 90. (92) in totnm abstnlit terras 
primiim omnium ubi Atlanticum mare est, si Platoni 
credimus, inmenso spatio, mox intemo quoque: videmus 
bodie mersam Acarnaniam Ambracio sinu, Achaiam Co- 

urinthio, Europam Asiamque Propontide et Ponto. ad hoc 
pemipit mare Leucada, Antirrhium, Helie^ontum; Bospo- 
ros duos. 

91 • (93) Atque ut sinus et stagna praeteream, ipsa 
se comest terra, deyoravit Cibotum altissimum montem 

locum oppido Cariae, Sipylum in Magnesia et prius in eo- 
dem loco clarissimam urbem, quae Tantalis vocabatur, 

§ 205: Plato Tim. p. 25 (Strabo 11 p. 102). — (16) Strabo I 
p. 59. 49. (Plin. IV 5). Ov. met. XV 289. — (19) cfr. Plin. V 106). 
- (20) Aristot. meteor. 11 8 p. 568^, 80. Strabo I p. 68, 

* 

3 macrian AS. -ia rv. -in G 6 aethusam P(i). eth- pt?, 
aechtwan F. ecbu- (ecu- a. echiu- R*) r 7 Prienen B 

9 syriten AF*t?a.(P)X. cfr. V 115 \ mediterranio a. -nea va,S 

10 Bapphoniam AE^D. sapho- dTp. sappb- K. sapo- FS^a. 
-Ilia D, Sophoniam v \ niciBa ei B'Ep C(2>). -nam ei AF'dTv. 
>Qei DF^. -ne B^a. -na est B' | magnesi^ a. -ale B'ecorr. 
12 atlantiu FB^S^a 13 inmse B^ in medio "B^va. O \ quoquu 
fgo {et diet.), quo ^zSctlmant. que a. hodieque F'f. quae f «. tm 
poUug in quo? | nidemna F'Bpv, -dimus r 14 bodio — - aoar- 
nftniam om. D^F^B^X^a | bodie om.'B* \ mersam in B* | nin F'a 

15 an Earopam pexmptam? efr. V141 16 antfrrhium A Jt 
'ipyirbmn BF. -rmm EdT. -pimim a. antypirriom B lU MM 
'quae se s) comest X(?)fi(P)ir. se condens f 'B*t;. MUium (Miitiii- 
FO est r I cebotam B'. cyb- VAMva.8 20 cariaa J). Um B" 
inras. -ite DF^B. cantd a. caryce A. corice f*. -iio v 



208 C. PLINI SECVNDI [AFBEe 

Galenes et Gamales urbium in Phoenice agros cum ipsis^ 
Phegium^ Aethiopiae iugum excelsissimuni; tamquam non 

206 infida grassarentur et litora. 92. (94) Pyrram et Antissani 
circa Maeotim pontus abstulit^ Helicen et Buram sinus 
CorinthiuS; quarum in alto vestigia apparent ex insula s 
Cea amplius triginta milia passuum abrupta subito cum 
plurimis mortalium rapuit et in Sicilia dimidiam Tynda- 
rida urbem ac quicquid ab Italia deest, similiter in Boe- 
otia Eleusina. 

93. (95) Motus enim terras sileantur et quicquid lo 
esty ubi saltern busta urbium exstant; simul ut terrae mi- 
racula potius dicamus quam scelera naturae, et^ Hercules^ 

207 non caelestia enarratu difficiliora fuerint. metallorum opu- 
lentia tam varia^ tam dives^ tam fecunda^ tot saeculis sub- 
orienS; cum tantum cotidie orbe toto populentur igneS;is 
ruinae^ naufragia^ bella^ fraudeS; tantum vero luxuria et 
tot mortales conterant; gemmarum pictura tam multiplex^ 
lapidum tam discolores maculae interque eos candor ali- 
cuius praeter lucem omnia excludens; medicatorum fon- 
tium vis; ignium tot locis emicantium peipetua tot sae- i^ 
culis incendia; spiritus letales aliubi aut scrobibus emissi 
aut ipso loci situ mortiferi^ aliubi volucribus tantum, ut 
Soracte vicino urbi tractu, aliubi praeter hominem ceteris 

§ 206: (4) Plin. IV 12. Aristot. de mundo 4 p. 396, 20. 
CalUsth. ap. Sen. NQ VI 23, 4. 26, 4. — (6) Plin. IV 62. Diodor. 
XV 48, 3. — (9) Strabo JX p. 407. Paus. IX 24, 2. Ammian. 
XVn 7, 13. — § 207: (19) Plin. XXXVI 163. — (23) Plin. XXXI 27. 
Serv. Aen. XI 785. 

1 galenis A. -lanis va.H\ gamales B coll. V69 et Suet. Tit. 4 
extr. galames (ca- A) 11.8. -anies v 3 antissam B*Ed(?)C 
-istam rpt7. locus corruptus: cfr.US7. an Pyrram, ante sitam 
circa introitum portus, abstolit (sc. litns)? 4 bnrsam AT' | 
in sinu va.8 5 corinthios F'. -thio va.S. an -thii (sc. litns)? 

6 cea ADE(?)B(«7^. caea F*. ceae Bd/S^. cee a. caeae 7^ 
Aeaea v | tricenta Ea. tree- B^i 7 mortalium Adt;(c7^. -ibns 
rH{B) 8 ac — deest delU38 \ boeotia et n^va.Broi. 
10 si legantur F^BE^a 12 hercules AF*a. -le si F". -le rv 

bnt AF*di7. -exant p. -exerant (-tigerant B*) r 
2J2. 23 FfBEa5. aUbi rv{B) 






APREa] NAT. HIST, n 91—94 (93—96) 209 

animantibus; nonnumquam et homini^ ut in Sinuessano 208 
agro et Puteolano! spiracula vocant; alii Charoned; scro- 
bes mortiferum spiritum exhalantes^ item in Hirpinis Am- 
psancti ad Mephitis aedem locum^ quern qui intravere mo- 

sriuQtur; simili modo Hierapoli in Asia^ Matris tantum 
Magnae sacerdoti innoxium. aliubi fatidici specus^ quorum 
exhalatione temulenti futura praecinant, ut Delphis nobi- 
lissimo oraculo. quibus in rebus quid possit aliud causae 
adferre mortalium quispiam quam diffusae per omne na- 

loturae subinde aiiter atque aliter numen erumpens? 

94. (96) Quaedam vero terrae ad ingressus tremunt, 209 
sicnt in Gabiensi agro non procul urbe Roma iugera ferme 
ducenta equitantium cursu; similiter in Reatino. 94. quae- 
dam insulae semper fluctuantur^ sicut in agro Caecubo et 

ueodem Reatino , Mutinensi; Statoniensi; in Vadimonis lacu^ 
ad Cutilias aquas opaca silva, quae numquam die ac nocte 
eodem loco visitur^ in Lydia quae vocantur Calaminae^ 
QOD ventis solum ^ sed etiam contis quo libeat inpulsae^ 
multonim civium Mithridatico bello salus. sunt et in 

toNymphaeo parvae^ Sab'ares dictae^ quoniam in symphoniae 

§ 208: cfr. Sen. NQ VI 28, Isqq. — (3) Verg. Aen. VII 666. 
Cic. de div. I 79. Vib. Seq. (ARiese GLm p. 163, 6). — (6) Ari- 
atot. de mundo 4 p. 396*, 30. 28. Strabo XII p. 679 init. ; Xm 
p. 629. Apul. de mnndo 17. Ammian. XXHE 6, 18. Dio Cass. 
LXVm 27. — § 209: cfr. Plin. Ill 109. Sen. NQ III 26, 8. — 
Varro r. r. IE 17, 4 (LL V 71). MCap. IX 928. MFHG TV 
p. 436, 8. — (20) cfr. Plin. XXXI 26. 

2 puteolano AdX(r. -no no DF^B. -no quae (que a) F'a2>. 
-no snnt quae v. (snnt spiracula quae pi) | charunea V\ car- 7*. 
caronea ea a. charoneas B' E d p t? a. 5 3.4 amsancti JL*Eva.8. 
•acti FB^ ana- f 6 aliubi F*fBaiSf. alibi rv{D) 7 ut 

(m.l\ ur B^a 9 per om.Bad | omnes FdBap 10 perinde 
?^BIap 11 tremunt AD'F'mra^. E'ot7. pmunt B. -tur r 

12 gabiensi E(?)G^. gaui- AF'o. graui- (u ccorr. mFB) r. 
gabine- v 13 quaedam — 16 reatino om. a 14 fluctuant 

AB(?)optya.2). sed cfr, lU 109. IV 66 16 statoniensi B«0. 

sta^onensi (-86 D'B^. stadi- Ea) rt? | uadimoniis B^T. -ontis Fa 

16 et ad FdEava.J' 20 par FB*. p E^a. p B^p | salia- 
^Heum8alm.exerc,88^A. saltares AB'E*pt7. -tataresd. -tuares 
^- salatere a. -Itare r 

Plot mat. hzbt. x. 14 



212 C. PLINI SECVNDI [AFBE* 

ubique. ingens argumentum plenumque lucis ac vocis 
etiam diumae; hebetes esse qui negent subtermeare sidera 
ac rursus eadem exsurgere^ similemque terris^ immo vero 
naturae universae; et inde faciem in isdem ortus occasus- 
que operibuS; non aliter sub terra manifesto sideris cursu 6 
aliove effectu quam cum praeter oculos nostros feratur. 

^15 Multiplex etiamnum lunaris differentia, primumque 

septenis diebus. quippe modici a nova ad dividuam 
aestuS; pleniores ab ea exundant plenaque maxime fervent, 
inde mitescunt^ pares ad septimam primiS; iterumque alien 
latere dividua augentur. in coitu soils pares plenae. 
eadem in aquilonia et a terris longius recedente mitiores 
quam cum in austros digressa propiore nisu vim suam exer- 
vet per octonos quo^que annos ad principia motus et paria 
incrementa centesimo lunae revocantur ambitu. augent li 
ea cuncta soils annuls causis, duobus aequinoctiis maxime 
tumentes et autumnal! amplius quam verno, inanes vero 

216 bruma et magis solstitio. nee tamen in ipsis quos dixi 
temporum articulis, sed panels post diebus , sicuti neque 
in plena aut novissima, sed postea, nee statim ut lunami 
mundus ostendat occultetve aut media plaga declinet^ ve- 
rum fere duabus horis aequinoctialibus serins, tardiore 
semper ad terras omnium, quae geruntur in caelo, efTectu 
cadente quam visu, sicuti fulguris et tonitrus et fulminum. 

§ 216; cfr. Beda n. r. 39. — (12—18) Beda tp. r. 29. — 
(22) Sen. NQ in 28, 6. 

1 plernmque AFat7a.(7 2 diuinae UDecani.DcU, \ esse 
F'Edopt?. esset.A. -entr 3 exsurgere (exa-A)A7i>. reau-rv 

4 et inde FdEayt;. exi- r(?)C 5 alter Fa. an alio? 
8 modici a R*ETfJJ(2)). -cis A dp. -cus y. -ca r. -ci v(Zr) 
dinidumn FfBX^a 9 peruenit F^BE^a 11 partes FB^a 

12 in A'gj(Beda)D. om.rv \ aqniloniaeDF. -nie BE^ >ne ap 
xecedentes FBEa 13 cum om. FfB^E^a. quo B' | anstnis F^. 
-ro T J Beda. astris a | degressa B^dTy. -bso FEa | priore F^Ba 

14 quosqne CFWMiUlerp. 16. quoque II, v 16 ambito// F. 
-tusBad I augent egoietdist.), -nte U,v, -ntibusP 16 causisia 
AF^; -sis his EadTpy 17 inanis Ay. an inertes? 22. tar- 
d'' 24 cadentes B*«corr. an cadendi? | fulguri a. 

7. -res B I tonitruus F*2). -ruis a. -rui dTy t?a. G 



APBEa] NAT. fflST. n 97 (99. 100) 213 

Omnes autem aestus in oceano maiora integunt spatia 217 
Dudantque quam in reliquo mari^ sive quia in totum uni* 
Tersitate animosius quam parte est, sive quia magnitude 
aperta sideris yim laxe grassantis efficacius sentit, eandem 

saogustiis arcentibus. qua de causa nee lacus nee amnes 
similiter moventur. — (octogenis cubitis supra Britanniam 
intumescere aestus Pytheas Massiiiensis auctor est.) — 
et interiora autem maria terris clauduntur ut portu; qui- 218 
busdam tamen in locis spatiosior laxitas dicioni paret^ 

loutpote cum plura exempla sint in tranquilio mari nullo- 
que yelorum pulsu tertio die ex Italia pervectorum Vticam 
aestu fervente. circa litora autem magis quam in alto 
deprehenduntur hi motus, quoniam et in corpore extrema 
pulsum venanmi; id est spiritus, magis sentiunt. in pie* 

11 risque tamen aestuariis propter dispares siderum in quo- 
que tractu exortus diversi existunt aestus , tempore , non 
ratione discordes, sicut in Syrtibus. 

(100) Et quomndam tamen privata natura est^ velut 219 
Tauromenitani euripi saepius et in Euboea septies die ac 

WDocte reciprocantis. idem aestus triduo in mense consistit^ 
septima, octava nonaque luna. Gadibus qui est delubro 
Herculis proximus fons, inclusus ad putei modum, alias 
siiDul cuin oceano augetur minuiturque, alias utrumque 
contrariis temporibus; eodem in loco alter oceani motibus 

§ 217: re. 7) Dicuil 8, 24. — § 218: (16) cfr. Sol. 27, 3. — 
§ 219: (19) Mela 11 108. Strabo I p. 66. (Cic. nat. deor. HI 24). 
- (21) Polyb. ap. Strab. Ill p. 172. — (214, 4) Aristot. meteor. 
n 1 p. 364*, 14. Strabo I p. 66. Sen. NQ IV 2, 29. 

1 enim (pro antem) AdTjva.Bcis. 2 inundantqne B(?) 
va.D I in totum eT. totum in AE' dopy t7(Z7). totum r/S. motumD 

3 est quam ^^va.S | in parte E'adot^a./S. partes U \ est 
del.'K^va.S \ quia oni.F^BE^a 4 lax////// F^ laxare E. las- 

sare a. late y | eadem AdlEL^oyva.C 6. 7 uncos ego posui 
8 et om.fvd.S. et ne E^a | an ut in portu? 11 impulsu ad 
va.8 \ prouectorum E(?)(r 14 id est spiritus del. U 40 
1 6 exiunt E ^ B ^. exeunt E a 19 t aurominitani Adva,H. -tarn y 

20 aestus idem E(?)di?a.5 21 septena E^a 22 frons &* 

23 alias uero U(?)lR*va.8 \ utrique a 



214 C. PLmi SECVNDI [APBE* 

consentit. in ripa Baetis oppidum est^ cuius putei cre- 
scente aestu minuuntuF; augescunt decedente, mediis tem- 
porum immobiies. eadem natura Hispali oppido uni puteo, 
ceteris yulgaris. et Pontus semper extra meat in Pro- 
pontidem, introrsus in Pontum numquam refluo mari. » 

220 98. (101) Omnia plenilunio maria purgantur^ quae- 
dam et stato tempore, circa Messanam et Myias fimo 
similia expuuntur in litus purgamenta^ unde fabula est 
Solis boves ibi stabulari. his addit — ut nihil, quod 
equidem noverim; praeteream — Aristoteles nuUum lo 
animal nisi aestu recedente expirare. observatum id 
multis in Gallico oceano et dumtaxat in homine com- 

221 pertum. 99. (102) quo vera coniectatio existit, hant 
frustra spiritus sidus lunam existimari; hoc esse quod 
terras saturet accedensque corpora impleat, abscedens is 
inaniat ideo cum incremento eius augeri conchylia et 
maxime spiritum sentire quibus sanguis non sit^ sed et 

18,831 sangninem, hominum etiam, cum lumine eius augeri ac 
"***' minui, Frondes quoque et pabula — ut suo loco dicetur — 

222 sentire, in omnia eadem penetrante vi. 100. (103) ita- so 
que solis ardore siccatur liquor, et hoc esse masculum 
sidus accepimus, torrens cuncta sorbensque. (104) sic 
mari late patenti saporem incoqui salis, aut quia exhausto 

§ 220 : Strabo I p. 58. Sen. NQ HI 26, 8. 7. — Aristot. loco 
deperdito. — (12) cfr. Philostr. vita Apoll. V 2 med. — § 221 : 
(16) cfr. Plin. II 109. — (17) Firm. Matem. math. IV 1, 6. — 
§ 222: (28) Beda n. r. 41. — cfr. AriBtot. meteor. Hip. 363*, 8; 
probl. 23, 31. (30). Plat. plac. phU EI 16 p. 897*. Ambros. 
hexaem. 11 3, 14. Isid. n. r. 42. 

1 betifi A. b§otiB FB^Xa 3 hispoli F. isp- E^a. in ips- E*. 
in hispidi va.S 5 prorsna F^dB^E^a 6 an pleno flnctu? ! 
pugnantur F^B^E. -ant a 7 statu A. -uto EadTo. ^stato B 

8 fabula est D, -la E(?)opt7. -lae r 9 soles bonis A ] 
additur d. -tum a. adde ut ot;a.6r 12 multis B'cT''. -ti a! 
-turn rv 14 spiritum (-tus G) sidus lunae ova.H \ hoc e 

FfB^E^a. et hoc esse ova.G. cfr.v.21 18. 19 aut ndnui F^o 

19 ac (''^^ «*^ Ji(?)va.S{J) 20 an naque? 21 et ow.a | 
mas^' ^ipimusF^B^E^ay 23 mare late patentis 



APRBa] NAT. fflST. n 97—102 (100—105) 215 

inde dulci tenuique^ quod facillime trahat vis ignea^ omne 
asperius crassiusque linquatur — ideo summam aequorum 
aquam dulciorem profunda; hanc esse veriorem causam 
asperi saporis quam quod mare terrae sudor sit aetemus — 

saut quia plurimus ex arido misceatur illi vapor aut quia 
terrae natura sicut medicatas aquas inficiat. est in exem- 
plis Dionysio Siciliae tyranno; cum pulsus est ea potentia, 
accidisse prodigium^ ut uno die in portu dulcesceret mare. 
101. e contrario fenmt lunae femineum ac moUe sidus^ 228 

i«atque noctumum solvere umorem et trahere, non auferre« 
id manifestum esse^ quod feramm occisa corpora in tabem 
visu suo resolvat somnoque sopitis torporem contractum 
in caput revocet; glaciem refundat cunctaque umifico 
spiritu laxet ita pensari naturae vices semperque sufficere, 

isaliis siderum elementa cogentibus, aliis vero fundentibus. 
sed in dulcibus aquis lunae alimentum esse^ sicut in ma- 
rinis solis. 

102. (105) Altissimum mare XV stadiorum Fab i anus 224 
tradit alii in Ponto ex adverso Coraxorum gentis — vo- 

Mcant Bathea Ponti — trecentis fere a continente stadiis 
inmensam altitudinem maris tradunt, vadis numquam 

§ 223: (10) cfr. Plin. 11 45 (XX 1). — (11) Macrob. VII 16, 16. 
18. 26. 26. Pint. qu. conv. HI 1. — (16) Posid. ap. Diog. Lae. 
Vn 1, 145. Beda n. r. 41. — § 224: Dicuil 8, 25. — (19) Aristot. 
meteor. I 13 p. 361*, 11. — (216, 8—6) Beda n. r. 40. — (6—8) 
cfr. Plin. ni 131. 

2 et asperixiB 7 a | liqaator A op. liquor 7 | summam E'op. 
-ma JL{?)G. cfr S 224. Welzhofef Bedap.40 \ equor 3 aqua 
B(?)6^ I proftmda horum habere B'. -dam G, -do 7. -dit 0. 
•faditp 4 quamom.p | qnodT^Salmant.v. quiar. deyparum 
liquet 6 phxrimas T* in rtzs.'p SaJmant. S. -mum AE(?)7t7. pri- 
mus B,*admarg. pluribus r | ex (et 7^a) alio F^dTB^a | ille 7 
napor U.S. -ore v{H). sine uapore 2>a2. 6 sicut om. v a. (^P)H 
medicatis tDal. TeseeaDFBa 12 hospitis F^da | con- 
tacta A 7 13 reuocat A 7 | lefundant F^a 16 esse sicut 
om. FB^B^ sicut in om.a. sicut om.o \ solis in mari Beda 
19 fonte F^Xa | aduersorum A | gentes Ad 20 bachea B^ 
'hex B^ I pontis B^ | tricentis F. triricentis B | continente B^a. 
-tis B«. -tV/ F. -ti B»rt; 



216 C. PLmi SECVOT)! [APBBa 

repertis. 103. (106) mirabilius id faciunt aquae dulces 
iuxta mare ut fistulis emicantes. nam nee aquanim natura 
miraeulls cessat dulces marl invehuntur; leviores haul 
dubie; ideo et marinae; quanim natura gravior^ ma^s in- 
vecta sustinent. quaedam vero et dulces inter se supermeant s 
aliaS; ut in Fucino lacu invectus Pitonius amniS; in Lario 
Addua, in Verbanno Ticinus^ in Benaco Mincius^ in Sebinno 
OUius^ in Lemanno Rhodanus: hie trans Alpis, superiores 
in Italia ; multorum milium transitu hospitali suas tantum 
nee largiores quam intulere aquas evehentes. proditum lo 

225 hoc et in Oronte amne Syriae multisque aliis. quidam 
vero odio maris ipsa subeunt vada^ sicut Arethusa, fons 
Syracusanus^ in quo redduntur iacta in Alpheum^ qui per 
Olympiam fluens Peloponnesiaco litori infunditur. subeunt 
terras rursusque redduntur Lycus in Asia^ Erasinus in i& 
Argolica^ Tigris in Mesopotamia et^ quae in Aesculapi t'onte 
Athenis mersa sunt^ in Phalerico redduntur. et in Atinate 
campo fluvius mersus post XX milia passuum exit et in 

226 Aquileiensi Timavus. nihil in Asphaltite ludaeae lacu, qui 

§ 226: cfr. Plin. XXXI 66. Verg. eel. X 1. 4. 6. Mela 11 117. 
Sen. NQ III 26, 6. Timaeus ap. Antig. hist. mir. 140 (166). Sol. 
6, 16. ~ (15) Strabo VI p. 275. 270. 271; VHE p. 389. (Herodot. 
VI 76). Ov. met. XV 273 sqq. (Sen. NQ m 26, 4). — (19) Strabo V 
p. 216init. — § 226: cfr. Plin. V 72. Tac. hist. V 6. Aristot. 



1 mirabile F^fdB^E^a 2 natura a ova.S 3 cessit B* 
4 quarum am. F ^ d T B ^ E ^ a { natura est A. -re d T 4.5 saper- 
fusas (pro inuecta) Beda . 6 sustinet F^dTB^ap 6 inuectu 
B*a. luuencus D*. cfr. Madvig a4v. I p. 147 \ Pitonius add. ego 
ex XXXI 41. Vtb.Seq.s.v. 7 ardua FEa. -dita B | uerbanno 
AE*iS>. -ano (D?)t?. -anono Fd^ -amno B,*ecorr. -ant no K*d*. 
-ant com a. cfr. Ill 131. 1X69 \ ticus FdE^ micuB a | bonaco 
F^dB^E^ -na a. uenaco B^ | sebinno S coll. HI 131. seuinno 
ADF^at;. -irino B. -inoF^dEJ? 8 lemnanoF. lemanoB^i^a.^ 
9 mutiorum F^B^Eao | militum ATo | hpspitaH A. -lis 
DBaOjSf. -les rv. cfr.§118. VI65 12 ipsa ADFaoi7(J). ow.r(?) 
Dal. I Tip'^" ^'^ "pi-RiE^ da a. ipsa uada d | sicuti FB&o 
17 ir' I athinate B. attino Ea 19 aquiliensi 

T*' nmus F^B^Ea | a phaltita (-pal- FB***) 

J 



APBEa] NAT. HIST, n 103 (106} 217 

bitumen gignit^ mergi potest nee in Anneniae maioris 
Aretissa; is quidem nitrosus pisces alit in Sallentino 
iuita oppidum Manduriam lacus^ ad margines plenus, 
neque exhaustis aquis minuitur neque infusis augetur. in 

& Ciconuin flumine et in Piceno lacu Velino lignum deiectum 
lapideo cortice obducitur et in Surio Coichidis flumine 
adeo, ut lapidem plerumque durans adhuc integat cortex, 
sinuliter in flumine Silero ultra Surrentum non virgulta 
mode inmersa, verum et folia lapidescunt., alias salubri 

10 potu eius aquae, in exitu paludis Reatinae saxum crescit 
[et in Rubro mari oleae Tirentesque frutices enascuntur]. 

Sed fontium plurimorum natura mira est fervore^ 227 
idque etiam in iugis Alpium ipsoque in mari inter Italiam 
et Aenariam in Baiano sinu et in Liri fluvio multisque 

u aliis. nam dulcis haustus in mari plurimis locis^ ut ad 
Chelidonias insulas et Aradum et in Gaditano oceano. 
Patayinorum aquis calidis herbae virentes innascuntur, 
Pisanorum ranae^ ad Vetulonios in Etruria non procul a 
mari pisces. in Casinate fluvius appellatur Scatebra^ fri- 

sogidus, abundantior aestate; in eo^ ut in Arcadia Stymphali, 

meteor. 11 8 p. 359*, 17. — (6) Ov. met. XV 313. (Sen. NQ m 20, 3). 
- (8) Strabo V p. 251. Sil. Ital. Vm 680. — (10. 11) cfr. XXXI 12. 
fXin 139. 186). — § 227: (16) Strabo XVI p. 764. EI 172. 
Lncret. VI 890. — (17) Claudian. carm. min. 26 (49), 19sqq. 
Cassiod. var. IE 89. 

2 aretissa B{B)coll.VI 127. -tisa B. -tliisso v. -ssa G, 
-ihusa C{L), aritissa AF'E'J. -sso o. artisa DF^E^a. -tesa d. 
areiga SePtolV 13,8 ] sallentino DFD. sale- rv. cfr. §340. 
XV20(1IC) 8 mandunam Adt7. mond-B*. and- or 6 cocco- 
nom Ba. quoco- B^ | ligno FBa 6 syrio F^adT. sirio B. 

cfr.rilS 8 silero llv{D). -lari B. -ro pG^. cfr.UI70.71.74 

9 folia F'dB^t;. nolia A. uolatilia E'o. in B^ om.r \ salu- 
bria F^BEa 11 et {oni. p) in rubro — enascnntnr D'F*B*B*pv. 
o«i.r. unco8 po8.{H)J. cfr. v, 17 et XIII 139. 135 12 sed et 

}9a,D 18 et inter Adt;a.(r. ac inter p. nt inter S'B'^ 
U in ego. ut in AdE*pt7. et in B>5. ut r 16 et delT* \ 

taradum A. bar- B^ arabum FEava.C bar- B^ 18 ueto- 

lonioB A. ueluto- FBEa 19 statebra AFB^a. -era d^ stabera d^ 

20 arcadia (-cha Ba) FdBa^Sf. -diae rv{J) 



C. PLINI SECVNDI [afkk*^ 



328 nascuntur aqualilea musculi. in Dodone lovis foas, 

sit gelidus et iiimersas faces extingual, si exlinctae ad^j 
moveanlur, accendit. idem meridie semper deficit, qua 
de causa livaTTauonevov vocanl, mox increscens ad mediam 
noctis exuberat, ab eo nirsus sensim deficit, in lllyricis 
supra fontem frigidum expansae vestes accenduntur. lov'n 
Hammonis stagnum, interdiu frigidum, noctibus feiTet 
in Trogodytis fons Solis appellatur dulcis et circa meridiem 
maxime frigidus; mox paulatim tepesceus ad noctis media 
fervore et amariCudine iurestatur. 

£29 Padi ions mediis diebus aeslivis velut inlerquiesceiis 

semper aret. in Tenedo insula fnns semper a tertia noctis 
bora in sexlam ab aestivo solstitio exundat, et in Delo 
insula Inopus Tons eodem quo Nilus mudo sc pariter cum 
eo decrescit augeturve. contra Timavum amnem insula 
parva in mart est cum fontibus calidis, qui pariter cum 
aestu maris crescunt rainuunturque. in agro Pitinate trans 
Appenninum fluvtus Novanus, omnibus solstitiis torrens, 
bnuna siccatur. 

SSO In Palisco omnis aqua pola candidos boves facit, in 



1 

"I 
is ^1 

■t. ■ 



§ 228: Mela 11 6. Sol. 7,, 3. AuguHtin. civ. dei XXI 6, 1, 
I laid. or. XITI 13, 10. — (6—10) Herodot. IV 181. Diodor, XVII 

I 50, 4. 6. Lucret. VI 848. Mela I 39. Or. met, XV 310. CurtiuB 
IV 7, 33. (31). Vib. Seq. (GLm p. 163, 12). cfr. Plin. V 31. (3b;). — 

II g 339; (14) Stcabo Vi p. 271. PauB. II 6, 3. — (15) cfr. Plin. 
m 151. — § 330: cfr. Plin. XXXI 13. Vitr. VHI 3, 14. Sen. 

I NQ m 25, 3. 4. Sol. 7, 27, S3, 1. laid. or. Xm 13, 6. Ariatot. 

i hiflt. an. lU 12 p. 619», 18. Aeliaa. n. ao. VIH 21. — (219. 8) 

cfr. Plin. XXXI 16 (cfr. Theopomp. fr. 229 MQll,). Ariatot. meteor. 

U S p. 369^ n. Ov, met, XV 3298qq. (Sen, NQ III 20, 6). Vib. 

Seq. (GLm p. 149, 16;. — (9) Vitr. VIII 3, 20. Athenaeua 11 17 

p. 42". Val. Mftx. I 8 est. 18. 

I enaacnntur F'B'itn./. otn.K' 6 ab eo oiii.E'. ab B'. 

a F'» I illjrico &'S. -riia v 7 foiia {pro atagnura) et frigidns 
ova.H \ inter diem F'Ea. -dnm B' 8 et om.Dal. 9 ac 

{pro ad) A [ medio A. -ium p 19 insolae F'B'a 13 delon 
PBa 14 inoins TBa | ac oni.PE'E* 15 aueeturque B(?) 
va.D 17 pitnnate F'dEa. -tanate B', -t//nB////B' 18 apen- 
jiJnuia r*ana.S. alpennium F'dBa 20 omnia ll.G. 

TSa/manto. Ciitanini amnis tv \ potata K'Ei 



AFRE.] NAT. HIST, n 103 (106) 219 

Boeolia amnis Melas oves nigras, Cephisus ex eodem lacu 
profluens albas, rursus nigias Penius nifascfne lujta Ilium 
Xanlhus, unde et nomeu amni. in Ponto lluvius Xxtaces 
rigat campos, in quibus pastae nigro lacte equae genlem 
5 alunt. in Reatino fons Neminie appeilatus alio atqne alio 
loco exoritur, a an on a e muLationem significans. Bnindisi 
in portu fons incorniptas praestat aquas navigantibus. 
L^cestis aqua quae vocatur acidula vini modo temulenlos 
I'acit; item in Paphlagonia et in agro Caleno. Andro in 23i 

10 insula templu Liberi patris fontem nonis lanuarlis semper 
vini saporem fuwrfere Murianus ter consul credit, dies 
3eo&o(Tio Tocatur. iu:(ta JNonacrim in Arcadia Styx, nee 
odore differens nee colore, pola ilico neeat; item in Liberoso 
Taurorum coIIb tres fontes sine remedio, sine dolore mor- 

16 tlferi. in Carrinensi Hispaniae agro duo fontes iuxta 
fluunt, alter omnia respuens, alter obsorbens. in eadem 
gente alius aurei coloriii omnes oslendit pisces, nihil extra 
illam aquam dilferentes. iu Oomensi iuxta Larium lacum 232 



1 



§ 231; cfr. Plin. XXXI 16. 3i!. Vitr. Vln 3, 16. Sen. NQ 
III 26, 1, (Ot. met. XV 332). Strabo VIH p. 389. Sol. 7, 12. — 
§ 232: Plin. ep. IV 30, 2. — (220, 2) cfr. Plin. Y 140. — (4) Tao. 
arm. U 54. 

2 peniuB A.G{Sj. -nitrns orv. -neua {B)M 3 Hanctns F'» \ 
ad ande suprascr. ex eodem iactu B' \ axiacea egocoll.IV82. 
{MelallTj. astac- ll.v 4 rigat ktiG{J). ion- tS(1)). irri- 
aopn. cfr.vol.IYp.499 ad XVIIIS9 5 nemmiae A.G. -niea D. 
-mav{Dal.) 1 incorruptaa AdE'o(J). -tas in spira F'Z). -ta 
in Bpira r. -ta apera op. -tan semper jS 8 Ijnceatis v. linc- 
AB"E'o ling-B'. in ling- S', lingentia r 9 et owi.FdB'K'a j 
antro a', in andro va.S ] in de.l.'S'. om.^ 10 in tempio B* 

It aapore va.S{J) \ fnndere ego. fiuere U.v. cfr. XXXVII 
HOSextr. I dioa E(?)di;a.J' 12 theodosia AdEpZ/. tedo- e. 

tecno- B, theadoaie B. theodesia (thaeo- F'. haeo- F') r. 8eo- 
haKcvt Welches ad Philostr. p. 356 \ nonacrina(naecon'.)B', -inam 
va.B I in om.'&va.H \ archadie B. -cadiae va.H 13 pota ego. 
epota U.v I libroBO K(?)//. beroao F'd'i,-. -sa A. embroao p 



>. aba- DJ'du(J). nas- F', 
cfr. 1X131. XI117. XXVII 15 etFdsp.74 
18 aquam ceteria %'va.S 



220 C. PLINI SECVNDI [Afbee 

fons largus horis singulis semper intumescit ac residit 
in Gydonea insula ante Lesbum fons calidus vere tantiim 
fluit lacus Sannaus in Asia circa nascente absinthio 
inficitur. Colophone in Apollinis Clarii specu lacuna est, 
cuius potu mira redduntur oracula, bibentium breviore & 
vita, amnes retro fluere et nostra vidit aetas Neronis 
principis supremis^ sicut in rebus eius rettulimus. 

233 lam omnes fontes aestate quam bieme gelidiores esse 
quem fallit? sicut ilia permira naturae opera; aes ac 
plumbum in massa mergi^ dilatatum fluitarc; eiusdemqueii 
ponderis alia sidere^ alia invehi, onera in aqua facilius 
moYeri; Syrium lapidem quamvis grandem innatare eun- 
demque comminutum mergi^ recentia cadavera ad yadum 
labi; intumescentia attoUi; inania yasa baud facilius quam 
plena extrabi; pluvias salinis aquas dulciores esse quam is 

234 reliquas; nee fieri salem nisi admixtis dulcibus; marinas 
tardius gelari^ celerius accendi; bieme mare calidius esse, 
autnmnale salsius; omne oleo tranquillari; et ob id uri- 
nantes ore spargere^ quoniam mitiget naturam asperam 
lucemque deportet; nives in alto mari non cadere; cum si 
omnis aqua deorsum feratur^ exilire fontes atque etiam 
in Aetnae radicibus^ flagrantis in tantum, ut quinquagena^ 
centena milia passuum harenas flammarum globo eructet. 



§ 233: (8) Lucret. VI 841. — (12) cfr. Plin. XXXVI 130. — 
(16) cfr. Plin. XXXI 81. — § 284: Arietot. probl. 28, 16. 32. Plut. 
qu. conv. I 9 p. 627". — (17) Aristot. 1. 1. 26, 67. — (18) Plut. act. 
phys. 12 p. 914. 915. Oppian. hal. V 688. 646. — (20) Beda n. r. 35. 

1 intumescentibuB (-sc///// 7^) ac F^B^E^a | residit AJ^S, 
-sidet F*dE*pt?. -sedit r 2 cydonea AH(J). cfr. IV 61. 

-nia SFdEC cid- a. lid- B^ cidonie B^ -na p. cynonia v 

3 sanoans Vid.va.B{S). sonn- A. ann- r. inn- f. sinn- B \ 
eircumnascente l&^va.S 7 supremis ll.G{S). annis 8u-B^r(i^) 

12 syrium B«. cfr. XXXVI 130 (^). scy- H, tinereum B\ 
tyreuxn^M|^f) r. tir- p. thyrr- v 15 aqnis adfo | utiliores 



Bmp'"^^% 17 gelari Ay. -re rv. cfr,Rikk2p.S10 \ hie 
WF^ ^ ^ *• bimum B* 18 autumno 'E^ova.S 

thne B'a. ////ne B< | flagrantes B* 23 et cen- 
I globoADFdT£rot(J). -bosBEai. -bos opo(iS) 





AFBBa] NAT. fflST. n 103—106 (106—110) 221 

(107) namque et igniuni; quod est naturae quartum ele- 236 
mentuiD; reddamus aliqua miracula; sed primum ex aquis. 
104. (108) In urbe Conunagenes Samosata stag^num 
est emittens limum — maltham vocant — flagrantem. cum 

squid attigit solidi; adhaeret; praeterea tactu et sequitur 
fogientes. sic defendere muros oppugnante Lucullo: flag- 
rabat miles annis suis. aquis et accenditur; terra tantum 
restingui docuere experimenta. 105. (109) similis est 
natura naphthae. ita appellatur circa Babylonem et in 

10 Austacenis Parthiae profluens bituminis liquidi modo. huic 
magna cognatio ignium, transUiuntque in earn protinus 
UDdecumque visam. ita ferunt a Medea paelicem crematani; 
postquam sacrificatura ad aras accesserat, corona igne 
rapto. 106. (110) yerum in montium miraculis ardet 236 

IS Aetna noctibus semper tantoque aevo materia ignium 
snfficit^ nivalis hibernis temporibus egestumque cinerem 
pruinis operiens. nee in illo tantum natura saevit exustionem 
terris denuntians: flagrat in Phaselitis mons Chimaera; 
et quidem inmortali die))us ac noctibus flamma; ignem 

s)eius accendi aqua, extingui vero terra aut Umo Cnidius 

§ 236: (4) cfr. Plin. XXXVI 181. (Dio Cass. XXXVI 3*). — 
cfr. Sol. 21, 4. — (9) cfr. Plin. XXXV 179. Diosc. 1 101. Strabo XV 
p. 743. — § 236: cfr. Sol. 6, 10. Sen. ep. 79, 2. 4. — (18—20) 
Ctesias Ind. fr. § 10 p. 260 B&hr. Antig. hist. mir. 166 (182). 

1 iamqne dTpt;a.iS)(c7) | et om.p Si commagene J&va.G, 
-naeo. -naa | Samosatis {P)L 6 tactn et Ay. -tus et dT(P)D. 
-tag V. -tn f JT. tractu E*. om.'R^. et tactu r. -tus p. -turn o 
Sahnant. | sequi Ay. exseqniturB'S 6 rugientes F^a. fagien- 
tis o'p^ScUfnant. | flagiabatque AE'opt;a.iS(«7) 7 et A. etiam 
t*v{J). om.rS I tamen o 9 naphtae o. -ptae AF*. -pte B^a. 
nnptae 7^. neptae y | babylone D7(y)D. -ne A. -niam rv 
10 auatagenis Ayt?. -athenis p. -tragenis dT. astacenis {Salm. 
OBerc.p.l71*B) H 11 transiliumqne A. -luitque p. -lientium y | 
ea Pp. enm y 12 fertur D(?)f /. cfr. §303 \ Media J* 

13 Bacrificatnr F*a. -tarn B'p. -ta B^ 14 rapta BE(?)op«a.2> 

16 materiae ignium VK ign- materia (-iae aCr) BE at? a. /S^ 

17 in A7>E*dopyv. (m,rS 18 Phaselide B 20 fimo 
SabeU. e Ctesia. faeno AS. fano d. feno Baoy. foeno (B?)EEpit7. 
caeno coni.D* 



222 C. PLINI SECVNDI [AFBE* 

Ctesias tradit. eadem in Lycia Hephaesti monies taeda 
flammante tacti flagrant; et adeo ut lapides quoque rivorum 
et harenae in ipsis aquis ardeant; aliturque ignis ille 
pluviis; baculo si quis ex iis accenso traxerit siilcuni; 
rivos ignium sequi narrant. flagrat in Bactris Cophanti & 

287 noctibus vertex, flagrat in Medis et in iSittacene confinio 
PersidiS; Susis quidem ad Turrim Albam XV caminis, 
maximo eorum et interdiu^ campus. Babylone flagrat e 
quadam veluti piscina iugeri magnitudine, Aethiopmn iuxta 
Hesperu montem stellarum modo campi noctu; similiteno 
in Megalopolitanorum agro. nam si intermisit ille iucmidus 
frondemque densi supra se nemoris non adurens et iuxta 
gelidum fontem semper ardens Nympbaei crater, dira 
Apolloniatis suis portendit, ut Theopompus tradidit; 
augetur imbribus egeritque bitumen temperandum fonte illo 15 
ingustabili; et alias omni bitumine dilutius. sed quis haec 

238 miretur? in medio mari Hiera et Lipara insulae Aeoliae 

§ 287: Arifltot. mir. auBC. 35 p. 838*iiiit. — Theopomp. fr. 
316 Mtai. Aelian. var. hist. Xm 16. Strabo VII p. 316. Dio 
Cass. XLI 46, 28qq. (cfr. infra § 240). — § 288: cfr. Plin. Ill 93. . 
Posicl. ap. Strab. VI p. 277. — (223, 3) Plin. VI 197. 

1 epbesti AF^a. epe- B. ephesii f 2 et om.AE(?)d7 

va.S{D) I adeo (-os a) sub F^E^a 4 iis Bt?. is EB*. istis E*. 
his rD I snlcos T'R^J&AOva.S 6 et (om. in) Apt^a.D | Sitta- 
cene HexAri8totmir.at^c.35coll.PUn.VI 114. cestia (cessia B*) 
gente B'B'pt?. cestia in cuti gente A. cnti (citti F?) gente r. 
Cissia gente D coll. Herodot.VI 119 8 maximo (wi.E^B^B^a 
coram T^. earum B' | inter campos EB^a. distegoexAristoi. 
{kv 6)biaXotc T6iroic xal o6k ^v 6\|Jir)Xo1c) | babylone DEJ'. -nae A. 
-nie a. -niae Ed v. -bilone B. -n§ p. -niae | flagrat {sc. cam- 
pus) e epo. -rato B^a. -rat rv 9 quaedamE^fB^ | uelut Adfo. 
-ndE I item aethiopnmB'E'va.^ 10 Hesperu P. -rium£(?)t7. 
-rum r. cfr. VlO. VI 197 \ noctu nitent J&^va.S{D) 11 tametsi 
J&^va.J\ intermis sit B. -minis sit Eaop. internum sit £. -nus 
sit E^t^a.J 12 nem non a. ne//// non B^. nemon E^ 13 ege- 
lidum PeStrab. 14 apolliniatis B'd. -natis E^B^a 15 igni- 
bus B' 16 & ego. a B^a. om.rv \ dilutns B. dulcios E*pi 

17 et lipara add. ego coll. Strah. \ insulae aeoliae ego. -la 
aeoHa AJ&^ G\J). insula EdTB^aG^^CS). -la ////// E». -la ardet. 
ap^' ^sul§ (-la v) B'pv 



APBB.j NAT. fflST. n 106. 107 (110. Ill) 223 

iaxta Italiam cum ipso mari arsere per aliquot dies sociali 
bellOy donee legatio senatus piavit maximo tamen ardet 
iiiceodio Theon ochema dictum Aethiopum iugum torren* 
tesque solis ardoribus flammas egerit. tot loeis^ tot in- 

scendiis rerum natura terras cremat! 

107. (Ill) Praeterea cum sit huius unius elementi 289 
ratio fecunda seque ipsa pariat et minimis crescat a scintillis^ 
quid fore putandum est in tot regis terrae? quae est ilia 
natora, quae voracitatem in toto mundo avidissimam sine 

lodamno sui pascit? addantur his sidera innumera ingens- 
que sol; addantur humani ignes et lapidum quoque insiti 
iiaturae attritjque inter se ligni^ iam nubium et origines 
fulminum: excedet profecto miracula omnia ullum diem 
fuisse, quo non cuncta conflagrarent^ cum specula quoque 

» concaya adversa solis radiis facilius etiam acceudant quam 
nllus alius ignis, quid quod innumerabiles parri, sed 240 
naturaleS; scatent? in Nymphaeo exit e petra flamma; quae 
pluviis accenditur; exit et ad aquas Scantias^ haec quidem 
inralida; cum transit; nee longe in alia durans materia — 

Mviret aetemo hunc fontem igneum contegens fraxinus — ; 
exit in Mutinensi agro statis Volcano diebus. reperitur 
apnd auctores subiectis Ariciae arris , si carbo deciderit; 
ardere terram, in agro Sabino et Sidicino unctum flagrare 
iapidem; in Sallentino oppido Gnatia inposito ligno in sa- 

§ 240: (17) cfr. supra § 237. — (24) Herat, sat. I 6, 97Bqq. 
- (224, 2) Val. Max. I 8 ext. 18. Liv. XXIV 3, 7. 



1 aisere (asese B^) U.S. arsit E^r 2 et donee F^BEa 
expiauit B'^Sf 4 regeret B*. regent S 7 a D7^dBiSf(D)i 
om.rv{J) 8 qaaeue est "R^S. om.'R\ que a | est — quae om.a { 
quae uelut natura q "R^ (faho iterata) 10 jfacit FB^E. -iat a 

12 attritique ego. -tuque (-tusque B*) U.S. -ta pv | ligna 
AS(?)pt;a.5 I an et nubium {sc, ignes) ? 13 excedet AFB^Ea. 
-dit rv I unum FBaT. num p 14 flagrarent FdTB^a. -ret p 

16 accendantur-va.H 16 paruis Ap. partus va.G 
18 scanthias A Fa. -ncias B*. -ncies B^ 20 uirens B'^S*. om.a | 
contexens FB^Sat;a.6r. -tegit B'iS 21 statutis a. an sacris? 
cfr.XXXIie 24 sallentino DFD. sale- rv. cfr.§226 \ gnatia 
''«/*. efr.Nis8.It.IIp.660. natium A p. ina- v. galacia B*. igna- 
tia (inn- d) rC. egn- (Belli 102) Baa. 



224 C. PLINI SECVNDI [Afbe. 

xum quoddam ibi sacrum protinus flammam existere, in 
Laciniae lunonis ara sub diu sita ciuerem inmobUem esse 

241 perilantibus undique procelUs; quin et repentinos existere 
ignes et in aquis et in corporibus; etiam humanis: Trasi- 
menum lacum arsisse totum; Servio Tullio dormienti in s 
pueritia ex capite flammam emicuisse; L. Marcio in Hispa- 
nia interemptis Scipionibus contionanti et milites ad ul- 
tionem exhortanti arsisse simili modo Valerius Antias 
narrat. plura mox et distinctius; nunc enim quadam 
mixtura rerum omnium exhibentur miracula. verum egressa lo 
mens interpretationem naturae festinat legentium animos 
per totum orbem veluti manu ducere. 

242 108, (112) Pars nostra terrarum, de qua memoro, 
170 ambienti; ut dictum est; oceano velut innatans longissime 

ab ortu ad occasum patet; hoc est ab India ad Herculis is 



columnas Gadibus sacratas LXXXV LXXVIII p., ut Arte- 

midoro auctori placet, ut vero Isidoro, XCVIIl|-XVin. 
Artemidorus adicit amplius a Gadibus circuitu Sacri 
promunturii ad promunturium Artabrum, quo longissime 

243 irons procurrat HispaniaC; DCCCCXCI-D. mensura curritsi 

§ 241: Liv. XXV 39, 16. Sil. Ital. V 728qq. — Plin. XXXVI 
204. Val. Max. I 6, 1. 2. Lyd. est. 6 p. 18«. Plut. de fort. Rom. 10 
p. 323*. (Peter hist. Rom. fragm. p. 166. 167). — § 242: MCap. 
VI 611. Die. 6, 1. — § 248 : Agathem. 16. 16 (MGGm 11 p. 475 sqq.). 
MCap. VI 612. 

2 dio E(?)(t. diuo T*v 8 exhortanti dt?. exorta- K»E, 
exora- ADEa. exorna- B^ 9 modo {pro mox) FB^S^ap 
10 ingressa IBi^S 11 natnra E^Ba 12 uelut AdDal. | duce- 
retur B. -cens a 14 innatrans B*. -ta Ad. inata y. maria i 

16 ad occasum E*d(E?)(7(tYcmiIf Cap. Die.), ab (a//E*) occasn 
(-8U8 B*) DE^Ba. et occ- (-ssus A) Ay. atq. (et v) ab occ- pt? 

16 LXXX y. LXXXVm B* | LXXVim B«. -VH MCap. 
LXXV a. LXX dT. om.p. LXVIII H coll. § 243 extr. ( numeroshos 

et seqq. antiquo more primus scrlpsit D) 17 LXCVIII Ay | LXVili 
AE*y 18 adiecit y | circnitus agri E*B*y. -tu agri E^a. -tura 
agri B*(E?) 20 f ons DEB^a | procurat DE^ -rsat B\ -rrit 

E(?)t?a .ig I DCCCCXCID Ay. cfr.BMEp.^. -XCJI MCap. 
l-XC id r. CCCCXCI. id H \ mensurae B(?)pt?a.i> 





ADFBEa] NAT. fflST. 11 107. 108 (111. 112) 225 

duplici via: a Gange amne ostioque eiuS; quo se in Eoum 
oceanum effundit, per Indiam Parth^enenqiie ad Myriandrum 

urbem Syriae in Issico sinu positam LIl{*XV; inde pro- 

xima navigatione Cypnim insulam, Patara Lyciae^ Rhoduni; 

s Astypalaeam in Carpathio mari insulani; Taenamm Laco- 



nicae^ Lilybaeum Siciliae, Caralim Sardiniae XXI -XlII; 



deinde Gades |XII L; quae mensura universa ab Eoo mari 



etBcit LXXXV -LXXVIII. alia via, quae certior ei iniri 244 
terrene maxime potest^ a Gange ad Euj^Araten amnem 

10 Ll|-LXIX; inde Cappadociae Mazaca CCXLIIII; inde per 

Phrygian!, Cariam, Ephesum CCCCXCVIIII, ab Epheso per 

Aegaeum pelagus Delum CC; Isthmum CCXHD; inde terra 

§ 244: Agathem. IV 17 (GGm II p. 476). MCap. VI 613. 



1 eonm J&^veMCap, eum II 2 partienenque AB^ -te- 
nienenque B*. -thiensemque r. -thi^ neque d. -thiamque y. 
-tjenemqne codd.MCap. \ miriandrum T*. -dram y. mirandum 

DF^E^a 3 Lin B. LV dT 6 carpathio E(?)t7 -tio FBa. 
-tro AD I mari B(?)C -ri in rv \ insulam DFEaD. -la Adep. 

-las B (?) E»t? 6 caralim II S. -Hum v. calarim (B) C \ \~XXl\ • XlII 
ego. XXXmi AF»yt?. -Ill B« i n mar^ . 'imLE^ Be MCap, XXX 

{am. Un deinde gades X) r. { XXI | • m J? 7 deinde gades 

AF'E'v. -deeademy. D In.... (reliquisabsc.)^* in marg. \ |xn|-L 
H. Xn m. L va.B. XLUL Ay MCap. XXH p. L RUnnmrg. 
II-L (V-L B) r. L e. nil decies centena et qoinquaginta Milia 
pass. E*(jB)C cfr,III84 \ quae ow.Ay | eoo D. eo II. v 
8 LXXXIIB^ XCVB'tn mora. LXXXy. XCYmva.B \ LXXVHI 
li'' Be MCap. -VH-L y. -mi i. LXVIH rH. -VHU pt? | qua y | 
et iniri ego. iteneri A. inirie B^Eead*. -riae Y\ inrie a. iniri 
B*d^ itinera F*E'yt? 9 terreno F'B'E'yt?. -raeno A. -re (-r§ 
BBe) non r | potest U. patet pE^t?. dist.ego 10 LI om.y. 

B RUnmarg. LV\ I>Y\ LC B^v | LXIX J. LXlX A. LXVIH 

li*inmarg. XIX r. XXIpE'C XVIHt?. om.y {item sqq. numeros) \ 

CCXLVn A. CCLXLIin D ^ CCCXK H 1 1 phry gia m E{7)v. 

fryg-D F. frug-A . frig-r | CCCCXCVniI ApX -XCVIII (-CXLVIH 

B) rv. CCCCXV H 12 CCXn om.p. CCCH B | D inde D^F* 
dTBBaJJ. inde AT^D\ Deinde D*p« | terra — 226, 1 mari e^^ 
om.y 

Ploti vat. hist. z. 15 



226 C. PLINI SECVNDI [XDrxEa 

[et Laconico mari] et Corinthiaco sinu Patras Pelopoimesi 
JfC, Leucadem LXXXVU-D, Corcyram totidem, Acroce- 
raunia ZXXXIID, Brundisium LXXXV II • D, Ro mam CCCLX, 
Alpes usque ad 5cingomagum vicum DXVIIII; per Galliam 
ad Pyrenaeos monies Illiberim CCCCLuTVI//, ad oceanum 
et Hispaniae oram DCCCXXXI, traiectu Gadis VII -D; quae 



mensura Artemidori ratione LXXXIX XLV efficit 
245 Latitude autem terrae a meridiano situ ad septen- 



triones, dimidio fere minor, Isidoro colligit |LIIII LXII; 
quo palam Ot quantum et hinc vapor abstulerit et illinc i 
rigor, neque enim deesse terris arbitror aut non esse 
globi formam, sed inhabitabilia utrimque inconperta esse. 



§ 246: MCap. VI 614. Dicuil 5, 2. — (227, Isqq.) Agathem. 
IV 18. 19 (GGm n p. 478—481). MCap. VI 615. 

1 uncos posui cum D ME p.3 \ laconico ll.v. lechaico f{P)S. 
alcyonio J \ patros Ay | peloponensi AE*y. pol- i. pell- a. pelo- 

ponnensBBsi DF* 2 XC Hex Agathem. IV 17 coll. Plin, IV 9.11 

CCilD ll.v. CS.D D^ I LXXXVII. d AH. -VI. id DF^da. -V\ 



1 1 



AdF*. -inidB. -VI.DE(?)pi? 3 LXXXH-D MG GmIIp.4 

CXXXn.D AE(?)dpv. -n-id (ad B) r. cfr.IV52 \ LXXXYlli 
AYH -VI -id D. -VI. D rv 4 ad Scingomagum H ex Agat}\ 
l.l.coil.Strah.p.l79. ad cinco- AG. -ngomacu F*. -neomachui] 

Bd. calcineo- rv \ DXVmi AB(?)g. -VIII rt? 5 illiberiumB 

-birium DEE* ad. ^rium va.B \ CCCCLXVm MGGm.IIp.47^ 

-LVI AdD. CCCCCLVI (-LEI B^) rv. DCCCCXXVn JS 
6 DCCCXXXI D MEp.3. -H AE'D^. CCCXXXII rv. -I H 



7 1 LXXXIX •XLYHexAg ath.il -XCY n\ LXXXLX .XCY k 

.... et XCV TLUnmarg. LXXXIXXC r. LXXXVI (-VH J 
LXXXV l&^CeMCap. 8 a om.DFEea(acW.E8) | septemtii 
nem E*va.8 9 dimedio Ay. medio B* | fere BE*pt?. -rme 1 
Dic.D^. feri r. fieri y | minor laidoro ego coll D ME p. 6. inini 
AE*. -re y. -rj E*. minor B*pt?. om.'E^K{Dic.). mi r. Isidoro II 

collegit y. -Uigitur BE(?)t; | LflS-LXn (-LXXH B\ -LXJ 

77 1.^^ rjy^ XLim-LXXXX mil. H 10 quorum y | et ill 

r 11 liquor DEBE^aTjDtc. | aut XEiotis j 

12 incomrepta E^ -orrepta DE*a. -orxxiptsi 



ADFBEa] NAT. HIST. 11 108 (112) 227 

haec mensura currit a litore Aethiopici oceani, qua modo 

habitatuF; ad Mer oen DCXXV, inde Ale xandriam |xn | L, 

Rhodum_DLXXXfflI,_Cnidum LXXXV17D, Coum XXV, 

Samum C, Chium XCffll^Mytilenen LX V, Tene dum CXIX, 

5 Sigeum promunturium XII-D, os Ponti CCCXUD; Caraw- 

bin promuntur ium CCCL, os Maeotis CCCXIID, ostium Ta- 

nais CCLXXV, qui cursus conpendiis maris brevior fieri 

potest LXXIX. ab ostio Tanais nihil iVi modicum diligen- 246 
tissimi auctores fecere. Artemidorus ulteriora inconperta 
10 existimavit; cum circa Tanain Sarmatarum gentes degere 

: fateretur ad septentriones versus; Isidorus adiecit |xn|L 
* usque ad Thylen, quae coniectura divinationis est. ego 
■ non minore quam proxime dicto spatio Sarmatarum fines 
i nosci intellego. et alioqui quantum esse debet quod in- 
I numerabiles gentes subinde sedem mutantes capiat? undo 

0^ § 246: MCap. YI 616. 614. 616. 



Lfi 




altiore (-re D^ -r a B^) r 2 DCXXV 

VI 196, DXXV A. PCCCV (DCCCCV B) r. 

\ centena mil. H. DCCY D^ \ X ll B 

^ DLXXXim (-m Ad t?) II D. eft. V132. DLXfll H | LXXX VII • D H. 
jfjcj|*VI (-m DdT) . D lin. -VI p. - VD f. -im»D E»t? | coum IIS. 

,eoit*pn Ccum SabeU. cum v 4 LXXXTTTT pt^g.JST. cfr.V 136 | 

iberi^tylenen ADFC. mitil- B'aFen. -lonen B^ | C Wi fMG Gmll 

f^Jl telX (-LX A) II XUX DK XLfV H. XXVlfi C. XXIX v 
■<[ J Id otn.-p I carambin v. -abin A. -abim r 6 maeotidis E" 

^ ,\%BeMCap. -dos B*. memis B* | D ow.p. CCCXVID A I 




)V' '^^^^Q-^^fif^^ I ^^ibil imnodicum ego. nihil mod- U.v. nihil- 
'P-^ r ™^*^ coni.D MEp.4. nihil modi quam conLS. Nili Cano- 
'^gid*J^lmi 2>* 9 facere A 10 tanais E*. -im C \ gentem y 

I J 11 nersas va.8\ XXIIL E 12 thylen J. tylen A. -lin y. 
'^', gjbnF*. ti-v. thulen C mithelenE. mitthilenenF^ mythel-D. 
J ^ oPf^' ^ ^^ proxime dicto (-ta p) AF^pt?. -mo dicte (-to E) r 
it ^il4 alioquin pva.«7. alio BF^E^E^ ali a | quintumDF^E^E' 

'^ ^ 15* 



228 C. PLINI SECVNDI [ADPEEa 

ulteriorem mensuram inhabitabilis plagae multo esse mai- 
orem arbitror. nam et a Germania inmensas insulas non 
pridem conpertas cognitum habeo. 

247 De longitudine ac latitudine haec sunt^ quae digna 
memoratu putem. universum autem circuitum Erato- 
sthenes^ in omnium quidem litterarum subtilitate^ ^et in 
hac utique • praeter ceteros solers^ quern cunctis probari 
video, CCLII milium stadiorum prodidit^ quae mensura 
Romana conputatione efficit trecentiens quindeciens centena 
milia passuum: inprobum ausum^ verum ita subtili argu-io 
mentatione conprehensum; ut pudeat non credere. Hip- 
parchus; et in coarguendo eo et in reliqua omni dili- 

248 gentia miruS; adicit stadiorum paulo minus XXVI. 109. alia 
Dionysodoro fldes. neque enim subtraham exemplum 
vanitatis Graecae maximum. Melius hie fuit; geometricae is 
scientia nobilis; senecta diem obiit in patria. funus du- 
xere ei propinquae^ ad quas pertinebat hereditas. hae 
cum secutis diebus iusta peragerent^ invenisse dicuntur 
in sepulchro epistulam Dionysodori nomine ad superos 
scriptam: pervenisse eum a sepulchro ad infimam terrain; si 

esse eo stadiorum XLII. nee defuere geometrae qui inter- 

§ 247: Vitr. I 6, 9. Censorin. d. nat. 13, 2. MCap. VI696. 609. 
cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 121. — (11) cfr. Berger Hipparchi 
geogr. fragm. p. 27. — § 248: cfr. Berger Eratosth. fragm. p. 124. 

2 a om.A^y. in p 3 cognitas compertum "RS. copertas 
conpertas a 5 autem hunc E*va.S 6 in o/7i.eap | set ego. 
et pv. om.ll.B I in om.p 7 llxJii/////^ F^ quippe a | ceterasAy 
que Ay. qu^F*. quam G 9 cffecit AFEea | trecenties (tric-y) 
et AF'y 10 uero B | argumentatione DI'dB£apzt7(j5'). con- 
putat- k'BMnmarg.yG 12 omni om.DFB^ 13 adiecit y 

XXVI ARTjS. XXV rv 14 dionysodoro E(?)(?. -siodoro rv 
15 greci§F*Eap. gratia B* | melius DrMEav(6r). aeliusA^ 
cae-A'. alius F*. //el-E^ Cel-E*e. chius i. cidius p. cydnius B 
geomatriae DFB^ -ica va.S 16 scientiae DF^E^Ea | nobilis 
aw.D I sanecta Da. -tu B | obit ADF^B | patriae A 17 et 

adqua F*a. atq; D | hac a. ha§ d. eae va.S 
^*a 19 epistulaA | dionysidori F. -siodoriE*t?a.(? 
*S. ad Bi 21 essaque ^^va S I XLII AlP^inras. 
Dad 



ADFBE] NAT. HIST, n 108. 109 (112. 113) ^ EI 1 229 

pretarentuF; significare epistulam a medio terrarum orbe 
mLssaiD; quod deorsum ab summo longissimum esset spa- 
tium et idem pilae medium, ex quo consecuta conputatio 

est, ut circuitum esse CCLII stadiorum pronuntiarent. 
s (llS) Harmonica ratio ^ quae cogit rerum uaturam 

sibi ipsam congruere^ addit huic mensurae stadiorum XH 
terramque XCVI partem totius mundi facit. 



C. ELINI SECVNDI 

NATVEALIS HISTOEIAE 
10 LIBER m 



1. Hactenus de situ et miraculis terrae aquarumque l 
et siderum ac ratione universitatis atque mensura. nunc 
de partibuS; quamquam infinitum id quoque existimatur 
nee temere sine aliqua reprehensione tractatum^ haut alio 

IS in genere venia iusliore^ si modo minime minim est ho- 
minem genitum non omnia humana novisse. quapropter 
auctorem neminem unum sequar, sed ut quemque verissi- 
mum in quaque parte arbitrabor, quonlam e^immune ferme 
omnibus fuit^ ut eos quisque dillgentiftKime situA dU'erei, 

20 in quibus ipse prodebat ideo nee culpabo aut coarguarn tt 

1 a Ofii.B I orbem D 2 missa D* | quo B'S*«a. IJ, qiui« p ' 

esse ADFapra.C 4 cmmtnK%va,8'J} | CClAl An*fffP,/f, 

-LV rv I prononiiarei F* 6 addita AF* 1 itadia va.S : %li 

i(P)H. cfr,§87. VUKv 7 tienam A \ XCVI PWAMJf. XC \'i 

BeEpl. XCVI mil. B»r- XCT A. XCV D 

Lib. HL 12 meDsmae ; -n •> 14 U^^wium # 
15 instiore si Ao ^7 jSL -m «it »F*». -^tf F', -^/r »i «*- -'/r t^% 
BiP*«;o.JT 19 di$t.%V4!(^ qui«qm* A ' di«^5<^f*i i» ♦> -r^Ht *?« 
tH.Bal. 20 piodibat %xxii.iMd. uWt^i^iH 



230 C. PLINI SECVNDI [ADFBE 

quemquam. locorum nuda nomina et quanta dabitur bre- 
yitate ponentur; claritate causisque dilatis in suas partes; 
nunc enim sermo de toto est. quare sic accipi velim, ut 
si vidua fama sua nomina; qualia fuere primordio ante 
ullas res gestas^ nuncupentur et sit quaedam in his nomen- s 
datura quideni; sed mundi rerumque naturae. 

3 Terrarum orbis uniyersus in tres dividitur partes, 
Europani; Asiani; Africam. origo ab occasu solis et Gadi- 
tano freto, qua inrumpens oceanus Atlanticus in maria 
interiora diffunditur. bine intranti dextera Africa est, laeva lo 
Europa; inter has Asia, termini amnes Tanais et Nilus. 

XV p. in longitudinem quas diximus fauces oceani patent, 

V in latitudinem^ a vico Mellaria Hispaniae ad promuntu- 
rium Africae Album, auctore Turranio Gracile iuxta 

4 genito. T. Liyius ac Nepos Cornelius latitudinis is 

tradiderunt minus VII p., ubi vero plurumum; X : tarn 
medico ore tam inmensa aequorum vastitas panditur. nee 
profunda altitudo miraculum minuit. frequentes quippe 
taeniae candicautis vadi carinas territant. qua de causa 

§ .S: Herodot. II 16. Agathem. I 3 (GGm 11 p. 472). Sail, 
lug. 17, 3. Ores. I 2, 1—3. Hygin. astr. I 8 (laid. or. XlV 2, 1; 
n. r. 48, 2). Mela I 8. Div. orb. 1 (GLm p. 15). Die. 1, 2. Sol 
23, 13. MCap. VI 622. 624. 626. 623. Beda n. r. 61. — § 4: Nepos 
fr. 49 Hahn. Sol. 28, 13. — (231, 1) Mela I 27 (H 96). Sol. 1. 1. 
MCap. VI 624. 625. 

1 nuda om.A \ quantum DF^BE^a 2 ponentur claritate 
om.DF^B^E^a 3 nee T*D^ \ item B 4 si uidua ABd^6^. 
si diuidua r. sicut uidua v 6 nuncupetur BF^BE | et om.i 
queddam p. quia edem DF^B^a | nomen datura apFen. -encul- 
tura Ad. de mendo cfr. p. 133,19 10 eSmxditwc codd. aliquot 
Bedae \ huic o | dextra ova.S 11 asiae B^ -ia est va.H. 
-ia compar est aliis duabus Beda \ termin^ /// B^. -ni sunt Beda 

12 longitudine e^ 13 latitudine jBeda 13 mellaria AF'dt?. 
in el- y. metta- E. meitia- a. metia- r 14 turranio AH (J), thu- 
E*. turannio JiYiLBas.iS). turanio B*. -rinio B^ -ramnio v. tyr- 
rai/nio y. -ranio i | gracile E*E*dTyj: -laeA. -li^. glacileDF*. 
-lie r. gracula v 15 T. Ay (Bd?) v. et (et titus E*) r 16 minus 
U.J. ubi minus (minimum C) v 19 temae y. tenuae DF^RE*. 
-ne a. ^" ' ^icatis E*a. -cantes Ad. cordiantes y 



ADPBE] NAT. mST. m 1 (1. 2) 231 

limen intemi maris multi eum locum appellavere. pro- 
ximis autem faucibus utrimque inposili monies coercent 
claustra; Abila Africae; Europae CalpC; laborum Herculis 
metae; quam ob causam indigenae columnas eius dei vo- 
5 cant creduntque perfossas exclusa antea admisisse mana 
et reram naturae mutasse faciem. 

(1) Primum ergo de Europa^ altrice victoris omnium 6 
gentium populi longeque terrarum pulcherrima, quam 
plerique merito non tertiam portionem fecere, verum 

loaequam^ in duas partes ab amne Tanai ad Gaditanum 
fretum universo orbe diviso. oceanus a quo dictum est s 
spatio Atlanticum mare infundens et avido meatu terras^ 
quaecunque venientem expavere, demergens resistentes 
quoque ilexuoso litorum anfractu lambit^ Europam vel 

15 maxime recessibus crebris excavans^ sed in quattuor prae- 
cipuos sinuS; quorum primus a Calpe Hispaniae extimO; ut 
dictom est; monte LocroS; Brnttium usque promunturiuni^ 4 
iomenso ambitu flectitur. 

(2) In eo prima Hispania terrarum est, ulterior 6 
ioappellata, eadem Baetica, mox a fine iKfurgitano citerior 

eademque Tarraconensis ad Pyrenaei iuga. ulterior in 
daas per longitudinem provincias dividitur, si quidem Bae- 
licae latere septentrionali praetenditur Lusitania, amne Ana 

§ 5: (9) Eratosth. ap. Varr. r. r. I 2, 3. (Varro LL V 6). 
Lucan. IX 411 sqq. Augustin. civ. dei XVI 17. Cosmogr. 1^ (GLm 
p. 71). — (16) Sol. 2, 24. MCap. YI 638 extr. — § 6: cfr. Mela 
II 87. MCap. VI 627. 628. 

1 proximus F^day. -ma i^va.H. an proximi? 3 abila 

ypu. abilla (athlans F*) r. abyla d(?)H. cfr.MGGmIIp.122 \ 
calpae AE. calepae D*. -lipae D*. -lapae y 6 perfos.sos (sc. 
moxxios) 'F^tkdTSalmant.P 11 a AiS^. acB\ hacD^dE^ hocrv \ 
quo kS. quod rv 13 quacumque uenerit ex parte o 14 in- 
fractu DE^a 15 cauans F^E^a | praecipue va.H 16 exi- 
stimo DF^B^Ea 17 bruttiniu DF^B^a. bmtinum J&va.C. 

byritiuin E*. brittiu F* 20 murgitano D coll. §8. 17. urg- 11. G. 
^erg- p. uirg- v. urcit- {B)U46coll.§19 21 pyrenen d. -enea 
»*»a.fi'. -enae// E^ 22 duas partes per DFEa. cfr. v. 10 
23 septentrionali pt?. -lis II | ptenditnr a. prot- va.G 



232 C. PLINI SECVNDI [Adfe^ 

discreta. ortus hie in Laminitano agro citerloris Hispaniae 
et modo in stagna se fundens^ modo in angustias resorbens 
aut in totum cuuiculis condens et saepius nasci gaudens 
in Atlanticum oceanum eiTunditur. Tarraconensis autem^ 
adfixa Pyrenaeo totoque eius a latere decurrens et simul 5 
ad Gallicum oceanum Hiberico a mari transversa se pan- 
dens; Solorio monte et Oretanis iugis Carpetanisque et Astu- 
rum a Baetica atque Lusitania distinguitur. 

(3) Baetica ; a flumine mediam secante cognominata, 
cunctas provinciarum diviti cultu et quodam fertili ac pecu- it 
liari nitore praecedit. iuridici conventus ei lUI; Gaditanus^ 
CordubensiS; Astigitanus^ Hispalensis. oppida omnia numero 
CLXXV; in iis coloniae Villi; municipia c. R. X; Latio anti- 
quitus donata XXVII, libertate VI, foedere III, stipendiaria 
CXX. ex his digna memoratu aut Latio sermone dictu u 
facilia, a flumine Ana litore oceani oppidum Ossonoba, Aestii- 
aria cognominatum, inter confluentes Luxiam et Yrimii^ 
Hareni montes, Baetis fluvius, litus Curense inflexo sinu^ 

§ 7 : Sol. 23, 8. (MCap. YI 627). Mela II 88. MCap. VI 630. 
— (233, 1—3) Mela 11 96. 

I hinc F^ I lamminitaDO AB*. lumi- a. lannrni- £'. cfr.§26. 
XXXVI 165 2 seffundens A. se diff- a | angustias A v. -ia r' 
esorbens D*. -be E\ sorbens E^ orb- D*r*a 3et — gaudens 
om.FB^Ea 4 autem hinc va.G(JEr) 5 a om.£^B(?)C 
6aow2.Ar*E*t?a. 6r 7 carpetanisque A JB. carpit-B*. carpent- 
rv 9 earn mediam va.S{J) 10 diuite H. sed cfr.VII lOS 

II ei om.DE^B^E^a 12 cordubensis astigitanus om.DF' 
BE^a I astigitanus B, cfr.§12. astici- E'd. -isi- v. -iciitams A. 
-icianus E* | omni DF^B^E^a 13 VII AdTt?a.^ | C. R. X 

(= civium Rom. X) AD. cui' romano X B*. om.B^ CRL r. VIII B. 

xvm V 14 xxvn d. xxv-x a. xxnx (xxii »») r 

XXIX V 16 latio (-to A. -tiore E*) ll.v. latiali B. -ino DJ 
cfr.VlI 117 16 ossonoba (-oua A. osonoba B*) lLv{G)J'. onu^ 
biaB*. onohvL B,cfr.MelaIII7. Osca Onoba iliP^p. i(?S | asturiae 
(-ria F*. lusturia B) AT^E^va.H 17 inter confluentes D 

interfl- ll.v \ luxiam aturium DFdEa. Luxia et Urium va.J} 
18 harenei B*. -nae v(Br). -re//n B*. Vareni E*. mariani 
B{Brot)eFtol.lI4,12, ariani G \ curense EJB(D). curr- B*dl 
curs- V. curenense DEB^a. corense A(?)C. cotense MI*tp.lO\ 



ADFBE] NAT. HIST, m 1 (2. 3) 233 

cuius ex adverso Gadis inter insulas dicenda^ promuntu- 
rium lunoniS; portus BaesippO; oppidum BaelO; Mellaria; 
fretum ex Atlantico mari, Carteia, Tartesos a Graecis dicta, 
moDs Calpe. dein litore interno oppida Barbesula cum 8 

sfluviO; item Salduba, oppidum Suel, Malaca cum fluvio 
foederatorum. dein Maenuba cum fluvio ; Sexi cognomine 
Firmum lulium, Sel, Abdara, Murgi, Baeticae finis, oram 
earn in universum originis Poenorum existimavitM. Agrippa; 
ab Ana autem Atlantico oceano obversa Bastulonim Tur- 

lodulorumque est. in universam Hispaniam M. Varro per- 
venisse Hiberos et Persas et Pboenicas Celtasque et Poenos 
tradiL lusum enim Liberi patris aut lyssam cum eo bac- 
chantium nomen dedisse Lusitaniae et Pana praefectum 
eius universae. at quae de Hercule ac Pyrene vel Saturno 

IS traduntur fabulosa in primis arbitror. 

BaetiS; in Tarraconensis provinciae nou; ut aliqui 9 
dixere, Mentesa oppido^ sed Tugiensi exoriens saltu — 
iuxta quem Tader fluviuS; qui Carthaginiensem agrum ri- 



§ 8: Mela n 94. — Agrippa fr. 2 R. — (9) Mela III 3. — 
§ 9: (16—234, 4) cfr. Mela III 6. 

1 gades C \ dicendaA. cfr, IV 119. Mela II 97. -das r. -dae v 
i 2 baesippo E* B. uaes- A v {J), nes- r. cfr. § 15 et Ptol. 114, 10 \ 

.: belo Bad. -on va.S 3 tartesus B*. cart- A. -sos V*va.B(J). 
J //artesos F* 4 oppida U.S. -do dv. -du a'C 6 sue E. 

; >|Hue D'FEa. uel va.B 6 foederatorum — cum fluuio ow.DF* 
|y(ll*B*R I menoba (mae-jff) "R^va.J \ sexi U.Brot. sexti v \ cogno- 
^^! mine firmum 2>*. fir- cog- ll.v 7 sel AD. sell E*. ser r. sex 
^^Mva.B (cfr.MelaU94). sexi et B. selambina Ge Ptol. II 4,7 \ 
^ ibdafa a. -dera va.J \ murci DEa. -rti F^ -rcis E. -rgis t?a5 
J-' ' 8 in E*iS>. om.rv \ uniuerso E*a^ -sam B,^va.S 9 uastu- 
I'j.krum A I turdulorum ow.DF^E» 11 hiberos E(?)D. yb- a-. 
i^ V C. hiberas (yb- a^) rov \ phaenicas o. poe- kva.C. fen- r 
3^' 12 lysum Ea. lis- o | lissam E^ lysyam a. lysam DFET 
n.G. lis- E*o I bachanterm Tot;a. 6r 14 uniuersa o | atque 
autqne DF^E*E. aut (autem o) quae r*do | pyrane E. 
ae S. pirene o. -rine A 16 tarraconiensis F 17 metesa 
(D). cfr. §19. 25. GIL IIn.33778qq met- DEE. mentes (mon- 
E. -tie A. -tiBa,8ePtol.II6,58 \ tuguensiDEiE^Ea. tyng-F*. 
R*va.G 18 tvder Y* 




>. > 



234 C. PLINI SECVNDI [Adfre 

gat — J Uorci refugit Scipionis rogum versusque in occasum 
oceanum Atlanticum, provinciam adoptans, petit; modicus 
primO; sed multorum iluminum capax^ quibus ipse famam 
aquasque aufert. Baeticae primum ab Ossigitania infusus, 
amoeno blandus alveO; crebris dextra laevaque accolitur s 
oppidis. 
10 Celeberrima inter hunc et oceani oram in mediter- 

raneo Segida quae Augurina cognominatur, Vlia quae Fideo- 
tia^ Vrgao quae Alba^ Ebora quae CerialiS; Iliberri quod 
/lorendni; Ilipula quae Laus, Artigi quod lulienses^ Vesciio 
quod Faventia, Singili^ Ategua^ Arialdunum, Agla Minor^ 
BaebrO; Castra Vinaria^ Cisimbriuni; Hippo Noya, liurco^ 
Osca^ Oscua^ Sucaelo^ Ynditanuni; Tucci Vetus, omnia ^aste- 
taniae vergentis ad mare, conventus vero Cordubensis circa 
flumen ipsum Ossigi quod cognominatur Latonium, lliturgi 19 
quod Forum lulium; Ipra^ Isturgi quod Triumpbales, Vcia 

et XIIII p. remotum in mediterraneo Obulco quod Ponti- 

4 aut fert A. auferri B. -rre a. om.E^ | ossigitania L. -tama E. 
-tana a. -ttania B. -getania (osi- k)rv{D^) 8 segeda 9,^va,S 
nlia VkertIIp.366.cfr.MPtp.ll7\ iulia (-iae DB^B^a) n.v 
fidentiae DEa. -te B 9 ebura A(?)va.S{D^) | iliberi va.S 

10 Florentini i)* cum Hubnero CIL lip, 285. cfr. MPtp. 120^. 
liberini AE*B*i;. -ri////r^ -rinisr | ilipula (r. -pylaA. iljpolaB*. 
lipida (lyp- B*) r. libida v \ laus artigi AT^G. -astici E^ clausa 
(-sia B*) stici rv 11 singilia (va.B)D*. cfr.Hubnerl.l.p.272. 
-gelis B* I Agla minor AF*B*E*t7(JBro^.)' -^"' *"• Afflaminor Dcr/. 

12 bebro E*. bedro B*. bedo DEdB^E^ becio a | pisim- 
briumAEB*. epi- d. episibr- va.fi^ | ippo E. iphoDd^B^Eaoa. G. 
iipho d^B' I noua AE^t?. noba r | illurco JB. iiiu- A. ilyricoBdE. 
ill- v. ylir-Ba. ylyr-F 13 escua va./. biuq obcua MPtp. 119 
sucaelo (-celo a. -calo E^. snelo B) nnditanum II. J. succubo 
nud- B. -ccabon ud- v. suel onud- MPtp. 119 \ tucci AF* (?(/). 
tuai B*. tu///i TK tuati rv{H) \ obuia Y^'E^CBas. | bastetaniae 
B(?)t?. uast- r 14 dist.va.H{D*) 16 latonum a. laconium 
(-icum C) ETt?a.D | illiturgi Ava.H(J) 16 ipra isturgi AD. 
cfr.CILIIn.212l8qq. ipast- dat?. iprast-r | triumphales ucia 2>* 
philol.XXXp.292. -le sucia (sutia B*) AB'E' D. -le sacia J. 

-le setia S. -le siti a t?. f aletia (-ico B*) r 17 yim v(D*coll 

^^"^neroU.p.298). XVH AD\ Xm R(MPtp.ll5.117). XVI r . 
A I pontificaese E. ponficense D. bonf- E^a 



ADPEE] NAT. HIST, m 1 (8) 235 

ficense appellatur^ mox Ripa^ Epora foederatoruni; Sacili 
MartialiuiD; Onuba et dextra Corduba colonia Patricia co- 
gnomine; inde primum navigabUi Baete oppida Carbula^ 
DetumO; fluvius Singilis^ eodem Baetis latere incidens. 

5 Oppida Hispalensis conventus Celti; Axati^ Ania, Ca- ii 
nama^ iVaeya; Ilipa cognomine Ilpa^ Italica et a laeva Hispal 
colonia cognomine RomulensiS; ex adverso oppidum Osset 
qaod cognominatur lulia Constantia^ Lucurgentum quod 
luli GeniuS; OrippO; Caura; Siarum^ fluvius Maenuba^ Baeti 

10 et ipse a dextro latere infusus. at inter aestuaria Baetis 
oppida Nabrissa cognomine Veneria et Colobana, coloniae 
Hasta quae Regia dicitur et in mediterraneo Asido quae 
Caesarina. 

Singilis fluvius^ in Baetim quo dictum est ordine in- 12 

15 nimpenS; Astigitanam coloniam adluit, cognomine Augustam 
Firmam; ab ea nayigabilis. huius conventus sunt reliquae 
coloniae inmunes Tucci quae cognominatur Augusta Gemella; 

1 ripepora ABat^a.JBT. epoia S \ facili DF^B^J?. -lin B*. 
facili E^a. faci E*. faci AF'dt; 2 onohdi B e Ptol. \ patriciae 
DP^dBEiaJSr 4 detumo TDH.lp.293. -ma A'mros.E'J? 

iMPtp.llT). -nunor. decumo dt?. -ma Few. (e/). detundB, SePtol.\ 
singilis AB'D. -gulis rv. cfr.§12init. 5 celci F^ -cia F*. 

celtia B'E^. -ica 9,va.H\ axati ama D. -ti araua A. -tiara G. 
aexatim faua B'. exatifana B^. axaua F^ araua DdE. auara F*. 
rana a. aroa H. om.v \ canama H. camana E. -nia B. caniania 
Bd. //y//yj^a F^ canina a. ciniana A. saci- F^ arnici G. uaca- 
mana t? ^ n&eus, D^ cum HubTierol.l. p. 137. aeua DE. eua r. 
euia H. menoba G. acria v \ ilpa A*mras.B*JB(X)). illpa E^ 
ilpia F«. ilba F^ ilia rS. ilia H. del.G{J). magna CePtolII 
4,10. ila V I hispal A J. -lis GePtol. -11 rt? 7 romulenBis 

Aa«;(J). -Hensis rS 8 lucnrgentum F*D*. lugurg- B*. lurg- 
A/. -ti!im E'. nirg- v, inrgentum (///urg- B*) r. uerg- G. cfr. 
CIL II n. 1264 9 genius orippo H cum Caro (antiq. Hispal. 
S,20). genitor ippo F*. -tor ippu Ad. -tor (gen tier B^ -iori B*) 
Hppo r. -tor hippo v | menubae DFE. -be Bad. -noba va.J 
baeti B(?)6r. om.rv 11 oppidu E*a'«?a./S | nebrissa va.S 

colobonaJl(?)t?a.J. conobana JfP^^.i^^ | colonia i)*Z.^. p. ^76 

12 asta d(?)tJa.D. cfr. Mela III 4 14 singilis AE'TD. 

-gTiHs Bt?. si ong- r. cfr.§10extr. | baetim AE*(7. betim B*. 
-finiB F*. belis r 16 augustam F*da«?. ang- r 17 colonia 
AS' I inmunes AF'B't?. -nis r 



236 C. PLINI SECVND: [AdfrsM 

Unci quae Virtus lulia, Vcubi quae Clarifas lulia, Vrso quae 
Gene^iva Vrbanomm, inter quae ftiit Munda, cum Pompeio 
Alio mpta; oppida libera Astigi vetuti, Oslippo; slipendiaria 
Callet, Callicula, Casira Gemina, llipula Minor, Marrucaj 
Sacrana, Obulcula, Oningt, Sabora, Ventippo. Maenubam t 
amnem, et ipsum navigabilem, haut procul accolunt Diontigi, 
Xaelia, Laaligi. 

13 Quae autem regio a Baele ad fluvium Anam lendit 
extra praedicta, Baeluiia appellalur, in duas divisa paries 
totidenique geiites: Celticus, qui Lusilaiiiam allinguut, Hispa- id 
lensis conventus, Turdulos, qui Lusitaniam et Tarrafonensem 
accolunt, iura Cordubam pelunt. Celliros a Celtiberis ex 
Lusttania adveiiisse manifestum est saciis, lingua, oppidn- 
rum vorabulis, (piae cognominibus in Baetica distinguntur: 

14 Seriae adicilur Fama lulia, Nerlobrigae Concordia lulia, it 
Segidae Bestitula lulia, Contributa lulia Vgulluniae, cum 
qua et Curiga nunc tsl, Laciniurgae Constanlia lulia, Stere- 
sibus Fortunales et Caltcnsihus Aeneanici. praeter haec in 
Celtica Acinippo, Arunda, Arunci, Turobriga, Lastigi, Sal- 



1 ityeci A. itucci Dal. iptuoi D'. aedcfr.MPtp.13a' | ncabi 
qnae Adj. aut (at E') ubique r. Attubi quae v E genetina 
Mummt.epheni.epigr.IIp. 119. genua O.v | pompeii ia.'va.S 
S capta va.S | aetigi AC agtjgi (ca- B') rS. -giae o | OBtippo 
AF'E'h. Host- r 4 callioula iD. galli- AB'. eallu- r. caln- e. 
calletula B', -ecnla S \ matca £'. marucca J. merucra d(?)t> 

SsacrianaE | Omngi'SaboraVentippo Momins.Cll. IIp.194. 
oningis (onnig- a. onung- E') ab ora uenti (uenienti G) pro 
(prope e) ll.v | mseDubam A J. Dubam £. nebab- a. nenub- r. 
menobam t> G Olontigi Laelia Laatigi Momviif. 1. 1. (Caelia 
MPtp.123^). alontigicaeli (olo- A) ASFEZ). -celi aSac et ala- 
atigi (-gieB') AE'E'. alost- a'u. JoBt-r 9 diuisa partes on(.E'| 
RidnBaD. ////dusaB'. Bitusaa 16 contributa AaB. -taej-ii(ff). 
lac. signwit auctore S prite/ixit D | ugultuniae cum MPtp.lM' 
(etriiat.). -niacum J. uciil- v. mugul- B'. -tuacnm B'. ugnltu- 
raacum A. acu!- E*. raucnl- (-miacum at r 17 qua MPt l.l. 
quae ll.v \ et om.DE'Ea | lacimnrgae MPtp.134'. 127'". -ge 
Eaea. S. laciniinuriae A. -utgeE'dTB. -gi D. -usgeD. -DetDurge 
F'. laconimurgi B | Bteresibi A. teresibuBEtrH.B' 18 enianid 
^a. ema- Sva.J J in iJel.MPtp.lSG^. an item? 19 acinippo 
M'^(S)eJtol.II4,JJ. CJLUn.n5l. -ipro A. -ipo Brot.{Ii)e 



ADFKK] NAT. mST. m 1 (3) 237 

pesa; Saepone, Serippo. altera Baeiuria, quam dixitnus 
Turdalonim et conventus CordubensiS; habet oppida non 
ignobilia Arsam^ Mellariam^ Mirobrigam Reginam^ Sosintigi^ 
Sisaponem. Gaditani conventus civium Romanorum Regina^ 16 

sLatinorum Laepia Regia^ Carisa cognomine Aurelia^ Vrgia 
cogDominata Castrum luliuni; item Caesaris Salutariensis; 
stipendiaria Besaro, Belippo, Barbesula^ ^lacippO; Ba^sippO; 
Cailet^ Cappa cum OleastrO; ^tuci, /brona^ Lascu^a^ Saguntia^ 
Saudo^ Vsaepo. 

10 Longitudinem universam eius prodidit M. Agrippa 16 

CCCCLXXV p., latitudinem CCLVIII, sed cum termini Car- 
thaginem usque procederent: quae causa magnos errores 
conputatione mensurae saepius parity alibi mutato provin- 
ciarum modo^ alibi itinerum; auctisque aut deminutis passi- 
15 bus. incubuere maiia tarn longo aevo^ alibi processere 

§ 15: (7. 8) cfr. Mela II 94. HI 4. — § 16: Agrippa fr. 3 R. 
MCap. VI 632 extr. Dim. 24. 

nummis ap.Sckhel.1,47. -ibro r. -imbro v \ arangi A. -nti B^ 
imci BrotS. 'ApouKxi PtoZ. 2. 2. | iturobriga J' | lastigi salpesa 
ScumCaro{antiq.Hispal.3,61). -gis alp- AT. -gi alp- rt?. iastitis 
(iastigii d*) alp- d 

1 baeturia H. bet- v. uet- II 3 mirobrigam A.S. -icam rv 
reginam, sosintigi D* philol. XXX p. 304. cfr.MPtp,124*: regio- 
nc8 oeintigi kY^G. -nes (-nis H) osintiadi (-dis v) rv 4 sisae- 
ponem FK. sisep- ad. isep- va.B 5 laepia regia 3f Pi j?. i^5*. 
-pia ulia G{S). lepia relia AF*. lepia R*. regia rv{H) \ urgia 
A?*6r. angla 'R^inmarg. urigia rv. uria C{ecodd.B). ugia MPt 
p.l23^ 7 barbesula Ar*P. -suUa B*. -su B«. -b////// n\ -sulu 
rv. -lae (subldist.) MPt p. 120^ \ blacippo BH.l.p.SOO. ulac- A. 
lac- B*B. uMacipro F*. lac- rv \ baesippo B. uasis/Zpro A. 
bassispro rv 8 callet AB'P. ga- rv. cfr.XXXV171 \ cappa 
cum B^ 1.1. p. 308. cappacum U.S. -agiim v \ iptuci B^l.l.p.SOS. 
ituci AiSi. -cci G. icocio rv \ ibrona MPt p. 125^. brona KB. 
brala B. brana rv \ lascuta Bcoll.Zohelspan.MiinzenS. 16. -ula 
BEbJ. lasenla A. liscnla rva.B. lacibi G. del.B 9 saudo 

usaepo MPt 1. 1, situdo ns- A J. saudo usaepro DF. -sae porro 
Ea. -donsae pro B. -sae porro dT. audorisae. porro 8. andori- 
sippo G. -sae. porro v{H) 11 CCCCLXV Kva.H \ CCLVni 
A/. -Lnil B. -LVn rv 14 auctis v. dist.ego \ deminutis AE. 
dim- rv 



238 C. PLINI SECVNDI [Adfee 

litora; torsere se fluminum aut correxere flexus. praeterea 
aliunde aliis exordium mensurae est et alia meatus, ita 

17 fit ut nuUi duo concinant. 2. Baeticae longitudo nunc a 

Castulonis oppidi fine Gadis CCL et a Murgi maritima era 

XXV p. amplior, latitude a Carteia Anam ora CCXXXIIII p. 5 
Agrippam quidem in tanta viri diligentia praeterque in 
hoc opere cura, cum orbem terrarum orbi spectandum 
propositurws esset, errasse quis credat et cum eo Divum 
Angus tum? is namque conplexam eum porticum ex 
destinatione et commentariis M. Agrippae a sorore eiusio 
inchoatam peregit. 

18 3. (4) Citerioris Hispaniae sicut conplurium provin- 
ciarum aliquantum vetus forma mutata est; utpote cum 
Pompeius Magnus tropaeis suis, quae statuebat in Pyrenaeo, 
DCCCLXVI oppida ab Alpibus ad fines Hispaniae ulterioris is 
in dicionem ab se redacta testatus sit. nunc universa pro- 
vincia dividitur in conventus VII, Carthaginiensem; Tarra- 
conensem, Caesaraugustanum; Cluniensem, Astunim, Lucen- 
sem; Bracarum. accedunt insulae^ quanim mentione seposita 
civitates provincia ipsa praeter contributas aliis CCXCHI to 
continet, oppida CLXX Villi, in iis colon ias XII, oppida ci- 

§ 17: MCap. VI 631. — § 18: (16) MCap. VI 632imt. 



1 se et DF^B^va. 6r(iS). et Ea 3 concinnant ADF^ con- 
ueniant a. ita concinant B^ 5 amplius FB^a | latitndo AB^r. 
alti- r I carteia anam AF*B*2>. -eianam r. -na v \ mora FBa 
CCXXXim AB/S. -VII r^. CCXXIIII v e il/Cap. 6 agrippam 
At?, -ppa r 7 orbem cum lL(?)Brot \ ttrbi va.H{D). om. E*a 
spectandum At?, -ntum (specca- B*) r 8 propositurus G. -ros U \ 
esse terras se A. -rras r 9 eum dTa'C. eam ll.v \ ex AF*B*r. 
et r 10 sua (pro eius) Brot 14 suis quae (quas B*) AF*B*r. 

om.r 15 DCCCLXVI A2>*. -LXXVI ^(D\). -LXXVH rS. 

-XL VI V 16 inditionum F*a. om.A. in deditionem F* 

17 n DEU 18 lucensem AE*5. lucie- B*. lucre- rMCap.v 
19 braccarum F*B*. bacc- F^B^a. bac- DE^ | mentione 
Bd(?)t?. mensi- r 20 ciuitates post praeter et prouincia ipsa 
post aliis traiecitB \ aliis AF*E*i?. om.r \ CCXCim G 21 con- 
tinet — CLXXVIIII on?. DF^B^E^a. continet (ww.F* | commapos. 
n^ I CLXXVniI B«J?. CLXVIIH AF«. ow.E«t? | in om.A 



ADPBE] NAT. fflST. in 1—3 (8. 4) 239 

vium Romanorum XIII, Latinonim veterum XVIII, foedera- 
tonim unum, stipendiaria CXXXV. 

Primi in ora Bastuli, post eos quo dicetur ordine 19 
intus recedentes Mentesani, Oretani et ad Tagum Carpetani, 
siuxta eos Vaccaei; Vettones et Celtiberi Arevaci. oppida 
orae proxima Vrci adscriptumque Baeticae Baria, regio 
Bastitania, mox deinde Contestania, Carthago Nova colonia, 
cuius a promunturio, quod Saturni vocatur, Caesaream 

Mauretaniae urbem CLXXXXVII p. traiectus. reliqua in 
10 ora flumen Tader, colonia inmunis Ilici, unde Ilicitanus 
sinus, in earn contribuuntur Icositani. mox Latinonim 20 
Lucentum, Dianium stipendiarium, Sucro fluvius et quondam 
oppidmn, Contestaniae finis, regio Ed^tania, amoeno prae- 
tendente se stagno, ad Celtiberos recedens. Valentia colonia 

15 111 p. a mari remota, flumen Turium, et tantundem a mari 
Sag:untum civium Romanorum, oppidum fide nobile, flumen 
Vdiva. regio Ilergaonum, Hiberus amnis, navigabili com- 21 
mercio dives, ortus in Cantabris haut procul oppido 



§ 19: (6) Mela 11 94. Sol. 23, 8. — (10) Mela H 93. — 
§ 20: Mela n 93. 90. (Flor. I 22, 3). — § 21: Mela 11 90. — 
'240, 2) Sol. 23, 8. MCap. VI 627. 



1 foederatorum A dr. -turn rl>\ cfr.§10 2 CXXV B^ 
mXV K». CXXXVI a«X. -n t? 3 quo AF'E'v. qui r \ 

dicetur C. -citur II. v 4 orecanii F^ -nei DS^a. -ngi E* | car- 
petani BaC -entani Adv. -aril E*. -eiani r 6 uettones JlJ. 
uetio- DB^B. uaetio-F^ uaeto-F*. ueo-a. uecto-E*d« | areuaci 
AdTfi. -ebaci (-cie B*) B. aiire- r. arre- v 6 Aurci D\ sed 
efr.Ptol.II6,13. GIL II n. 3750 \ adscriptum est quae FBa | 
Wa AF*2)*. -rea rv 7 bastitania kj. -tana 'BMnmarg. 

inamtaniari5(JE0. manri-t; (DaZ.) | deinde D*p^«7oZ.XXXJJp. ^^7. 
<ieitannia (-ania v. -anania A) dein II v. cfr. U49 9 CLXXXXVII 
AD. CLXXXVn f t? I p. Av. p r 10 tades F. taader E^a. 
Hies D 11 ea A I contribuitur E*. -butur F^B^E^ -buti r Da | 
icositania AE*i7a. G 13 oppidum et B' | edetania B e Ftol.II 
^,i5. edit- B.D*. idet- v, cfr. §23. 24 17 udiua AdT /. uduba 
Bff(D^. Vduba r. idubeda v. cfr. M Ftp. 152^. 187'' \ ilergaonum 
^*p. lierca- B*. bilerga- A (B* add. autem supra h). Ilerga- 
'larga- B^) r | nauigabilis DFdTD*. -alibus a 



240 C. PLIOT SECVNDI [Adfbe 



luliobrica; per CCCCL p. fluens, navium per CCLX a Vareia 
oppido capax; quern propter universam Hispaniam Graeci 
appellavere Hiberiam. regio Cessetania, flumen Subi, colonia 
Tarracon, Scipionum opus, sicut Carthago Poenorum. regio 
Ilergetum, oppidum Subur, flumen Rubricatuni; a quo 5; 

22 Lae^tani et Indigetes. post eos quo dicetur or dine intus 
recedentes radice Pyrenaei Ausetani [Fitani], /acetani per- 
que Pyrenaeum Ceretani, dein Vascones. in ora autem 
colonia Barcino cognomine Faventia, oppida civiura Roma- 
norum Baetulo, Iluro, flumen Arnum, Biandae, flumen Aibd; 10 
Emporiae, geminum boo veterum incoiarum et Graecorum, 
qui Phocaeensium fuere suboles, flumen Ticer. ab eo 

Pyrenaea Venus in latere promunturii altero XL. 

23 Nunc per singulos conventus reddentur insignia praeter 
supra dicta. Tarracone disceptant populi XLII, quorum is 
ceieberrimi civium Romanorum Dertosani, Bisgargitani; 
Latinorum Ausetani , Ceretani qui luliani cognominantur 
et qui Augustani, Edetani, Gerundenses, lessonienses; Teari 

§ 22: (9) Mela n 90. 89. — § 23: (16) Mela II 90. 



1 iuliobriga B,^Brot. \ L om.E. I Da | uareia AZ). -eta F^ 
-ela R^ -elo B\ -ei r. uojAa ve Strah.IIIp,162 3 cessetania 
DF^dD. cessit- a. cessefa- AF*. cessata-E. cerret-B^ caret- R*. 
coBset- Be Ptol. II 6, 17 4 tarraco Fat;a.er. -agor R 5 iler- 
getum F*dt?. hile- AE*. le- r 6 l&eQtBm J ePtol.l 1. 18. laet- 
DF^E. let- R^ad. lact- A. lacet- F*. lalet-R*i?. cfr.U50, Rubner 
Herm.Ip.337 7 pyrenaeum {om. naei — perque pyre) R* 

austanae A. -setani§ F*. om.R* | fitani AF*J. fit- R*. it- rr. 
delHetMPtp.194'- \ lacetani BeStrdb.IIIp.lGlextr. lac- U.v. 
cfr.MPtp.195^ 8 cerretani KG. sed cfr.CILIIn.986 

9 barcino Aa* 6r. -ne (-nia F*) rv 10 baetulo H. bet- AF*R*i7. 
uet- r. baeculo U50 \ iluro A.H. ill- v. ilumo R*. irulo r | anum 
R^ tarn- dT. lam- tk^va.J. earn- coni.B \ blande At?, -dae Gr. 
-nbae (-mbae D*) r | alba kv. -bae vel -be r 12 ticer AZ>. 
-cher (tu- R«) rv{&). -chis B 15 XLH AJD. -HI rH. -IHI v 

16 dertosani AFR*2>. derio- (dento- B*) r. dertu- v \ biscar- 
^i2i,mPtol.lI6,63(p.l87^) 17 cerretani AE*t7. caere-F | iuliani 
At?, -itani r 18 edetani B{H). aed- F*R. red- At?, sed- G. 
ac det- r | gerundenses R(?)(r(D). gerud- rv{J) \ iessonienses 
HuhnerCILIIp.593. cfr.MPtp.196^. gessonie- R. iesome- A.. 
gessorie- rv 



ADPBB] NAT. HIST, in 3 (4) 241 

qui lulienses; stipendiariomm Aquicaldenses, Aesonenses, 
Baecuionenses. 

Caesaraugusta colonia immuois, amne Hibero adfusa^ 24 
ubi oppidum antea vocabatur Salduba^ regionis Edetaniae^ 

srecipit populos LV: ex his civiuin Romanonim Bilbiiitanos, 
Ceisenses ex colonia^ Calagurritanos qui Nasici cognomi- 
iiantur^ Ilerdenses Surdaonum gentis, iuxta quos Sicoris 
iluvius, Oscenses regionis 6^essetaniae^ Turiassonenses; 
Latinoram veterum Cascantenses, ErgavicenseS; Graccurri- 

lotanos^ LeonicenseS; Osicerdenses; foederatos Tarracenses; 
stipendiarios Arcobrigenses^ Andelonenses^ AracelitaooS; Bur- 
saonenseS; Calagurritanos qui Fibularenses cognominantur, 
(^oDplutenseS; Carenses^ Cincienses, Cortonenses^ Damani- 
tanos, /spaUenses, Ilursenses^ Iluberitanos^ /acetanos^ Libi- 

uenses, Pompelonenses, Segienses. 

§24imt.: Mela II 88. 



1 aesonenses Ar*Z). on- rv 2 baetulonenses va.H 
4 salduba t;. -uua (sol- K*) R. -ubia A. -uuia r \ edetaniae B (H). 
sede- ADF«a*G^(2>»). sedie- K. rede- r 5 LV (/// Lu F«) U.S. 

ILVadT. CLllDal hUv \ bilbilitanos K«. belbUt- AD. bellit- 
f r. belit- B. cfr. XXXIV 114, MPtp, 178^ 7 ilerdenses Ar*E*i7. 
-sis E*. lerdenses K\ -sis E^a. lerid-r | surdaonum Bdt). urd- r. 
cfr.MPtp.193^ I quos AB*B*t?. quas r | sicoris B*E*t?. ico- r 
8 oscenses At?, ostensis (-ses F') r \ suessetaniae D e Livio 
XXV34,6aletCILVIn.l44€. uesset-DdTB. uerset-B^ uesaet- 
y. ueset- B'av. uessit- A. J, uescit- G, basset-^ | turiassonenses 
F'b'v. -nienses 7^ -ncases a^ -s.sonorises DdE. -s.sonenses (en 
mras.) B«. toriaso- G. turriaso- AD. cfr XXXIV 144. PtolII 
€,57 9 cascanteses E^ -tes DFB^E^a^ | graccurritanos A 5. 
graccuri- rJS 10 leonicenses — foederatos AF*E*t>. om.r . 
osicerdenses Brot. e Ptol. 1. 1. 62: cfr. GIL II n, 4267. ossige- AF*E* 
ti(/) I tarracenses A^D. -agenses rv 11 aicobrigenses (argo- A) 
AB^S. arcorri- B*. -obrienses rv. -icenses G \ andelonenses 
AB*D. cfr. Ptol. 1.1. 66. -dologenses B^t?. -doleg- r | aracellitanos 
B'. aroceli- (arco- B) rva.S \ burrauonenses (-anenses E) cala- 
cozritanos Ea. om. DF^B^ 13 carenses om.B | cincienses At? (J). 
-censes E'6^. -tenses a. -centes r. cinnenses B e Ptol. 1. 1. 71 \ 
coitonenses (cotro- a) G. -nesis E'. -oenses A v. ortone- B*. 
cotone- (-ennis E^) r. cori^enses B 14 ispallenses J. spall- A. 
«pal- F'B*. grail- B*. lamenses (laure- a) rt?(6r). earn- B \ ilur- 
sensea KG (J), durenses B*. illur- B, lurses B^. -rsenses (-sis E) 

PLOrX KAT. HIST. I. 16 



242 C. PLmi SECVNDI [Adfbe 

26 Carthaginem conyeniunt populi LXV exceptis insulanim 

incolis ex colonia AccitaDa Gemellense; tx Libisosana co- 
gDomine Foroaugustana^ quibus duabus ius Italiae datum^ 
ex colonia Saiariense; oppidani Lati veteris Castulonenses 
qui Caesarie /tiyenales appeliantur^ Saetabitani qui Augustani^ s 
Valerienses. etipendiariorum autem celeberrimi Alabanenses^ 
Bastitani^ ConsaburrenseS; Dianenses, Egeiestani^ Ilorcitani^ 
Laminitani; Mentesani qui et Oretani^ Mentesani qui et 
Bastuli; Oretani qui et Gennani cognominantur; caputque 
Celtiberiae Segobrigenses^ Carpetaniae Toletani Tago fiumini lo 
inpositi, dein Viatienses et Virgiiienses. 

26 In Cluniensem conventum Varduli ducunt populos XIIII, 

ex quibus Alabanenses tantum nominare libeat, Turmogidi IIII; 
in quibus Segisamonenses et Segisamaiuiienses. in eundem 
conventum Carietes et Vennenses V civitatibus vadunt, qua- is 
rum sunt Velienses. eodem Peiendones Celtiberum lUI 

§ 26: (248, 1. 2) Mela 11 88. 



vv{K). iturisenses G, add, spalenses (ipsa- G) va.H \ iluberi- 
tanos AF*E*e7. ilimb- E. dunb- a. ilumb- rv. lumb- H. *IXoOp- 
Pi6a Ptol. 116^56 \ iacetanos coni.B, lac- II. v. cfr.§22init. \ 
libienses K*2>. cfr.CIL Iln.439. iub- KMt;. uib- rG, lub- C{H) 

15 pompelonem (-pel- DF*) res DF^E^a. -polonenies F'. 
-polenses AE' 

2 gemeUense ex {Zumpt comm. epigr. I p. 367) D*. -sea (gemm- 
DEEa) et llv \ libisosana {Zumpt) D^. cfr.Hubner CILIIp.434. 
-Bosona ILL. -sosa D. -soca B. -soscua v 4 dist.D* 

5 caesarii iuuenales Momms.CIL II p.440. -ri uenales II. v. -ria 
uenales DcumUdl coll. S 134 6 labanenees AE'/?. bab- G. 
alb- SkdiTva.B 7 egeiestani Aa'(r. geles- (galas- B) rt; | ilor- 
gitanii A. -rcitarii B. lorcitani dva.B 8 mentesani AE'^o^. 
mens- rv \ oritani B'&'Eva.'S \ menetesani D*. mete- DFE^a 

10 segobrienses A^B | carpetaniae KG. capetani F^ -ni et 
E*t;. -niae r 11 et uirgilienses AF*E*t?. om.r 12 clunien- 
sem At;, gluniensesr | uarduiliDF^ -dinliBa 18 alabanenses 
J. alaben- A. iaban- r. laban- B. alban- v(G) \ turmogidi AE* 
Brot.iP). tusm- E^ -modi a. turmodigi rv{S). cfr.Oro8.VI 21,3 

14 regis amonenses DF^E^a { segisamaa. iulienses A. regia 
amaiu- DF*E*a 16 uennenses a*t;. uenenses F*. uenn//////F*. 
-nnesis a. -se AB*. -si r 16 ueleienses DE^a. ///eli//en8es F*. 
uelegenses B^ | peiendones BePtol.116,53. pelond- A. pollond- 
F*. pelled- B. pelleod- a. -cleones rv 



ADFBE] NAT. HIST, in 3 (4) 243 

populis^ quorum Numantini fuere clari^ sicut in Vaccaeorum 
XVII civitatibus Intercatienses^ Palaiitini^ LacobrigenseS; 
Caucenses. nam in Cantabricis VII7/ populis luliobriga 27 
sola memoretur, in Autrigonum X civitatibus Tritium et 

6 Virovesca. Arevacis nomen dedit fluvius Areva. horum VI 
oppida^ Secontia et Vxama^ quae nomina crebro aiiis in 
locis usurpantur; praeterea Segovia et Nova Augusta^ Termes 
ipsaque Clunia^ Ceitiberiae finis, ad oceanum reliqua ver- 
^nt Vardulique ex praedictis et Cantabri. 

10 ludguntur iis Asturum XXII popilli divisi in Augustanos 28 
et Transmontanos, Asturica urbe magnifica. in iis sunt 
Gigurri; Paesici, Lancienses^ Zoeiae. numerus omnis multi- 
tudinis ad CCXL liberorum capitum. 

Lucensis conventus populorum est sedecim^ praeter 

isCelticos et Lemavos ignobilium ac barbarae appellationis^ 

sed liberorum capitum ferme CLXVI. 

Simili modo Bracarum XXIIII civitates CCLXXXV 
capitmU; ex quibus praeter ipsos Bracaros ^bali^ Coelerni^ 

§ 27: (4) Mela IH 16. — (9) cfr. Plin. IV 110. Mela III 16. 



2 XVIII rdKa*t?a.2) | intercatienses A. Bos. -tinienses rv 
palati A. -tini v. pallantini B | lagobrigenses A. lacobrienses Y. 
-icenses va.H 3 cantabrigis FR. -bris adTt;a.6r | Vim 2>' 
collIVlll (jphilol.XXXIIp.605. 64S). VII U.H. IHI dv \ lulio- 
briga kBrot -ica rv. cfr. ^21 4 sola A(E?)t?. -lo r \ tritium 
AE*r. trist- r 6 areuagis A 6 secontia IlJ. sego- S. sago- 
F'Ba*. rago- r. sagun- B, ragun- v | uxama KB. bix- F*. 
ibix- rv \ crebro AF*E*t?. ebro r 11 et transmontanoB KY^G. 
om.rv I austurica a. -tirica DF^KB 12 gigurri AD. cfr.Ptol.II 
6,37. CILIIn.2610. cig- rH. giguri G. girl vel girri v \ paesici 
BiT. pes- rv. cfr. IV 111 \ lantienses E*. Uanci- DB. Uanti- FE\ 
Hat- a I zoele FU. -11 F' 16 lemauos AF'dTJ. leuamos B. 
-mas (-niu8 D) r. -uios v. lebanosi? | ignominium Ea. -niamB^ 
-omiu DF* 16 CLXVI K,v. -Vr 17 bracarum kv. bracb- B. 
brace- r | XXEH KH. -IH A*. -IHI et r | CCLXXXV AD. 
-LXXV V. CLXXV rH 18 bracar//// Y\ -ciari a. -ciani DEM 
bibaU {B^H. -alii D. uiballi DFB. -aH B\ -belli EU. uiuaUi 
AE«. iuba- dt?. cfr.Ptol.II 6,42. CILIIn.2477 \ coelemi AF« 
B*dT5. cfr.CILl.l -ensi r. -erini HePtolI16,41. celemi v. 
-rini B 

16* 



244 C. PLINI SECVNDI [Adfre 

Callaeci; ^quaesi; Limiciy Querquerni citra fastidium no- 
minentur. 
29 LoDgitudo citerioris Hispaniae est ad finem Castulonis 

a Pyrenaeo DCVII p. et ora paulo amplius^ latitudo a Tarra- 

cone ad litus Oiarsonis CCCVII, e radicibus Pyrenaei, ubi 5 
cuneatur angustiis inter duo maria; paulatim deinde se 
pandens, qua contingit ulteriorem Hispaniani; tantundem 
SO et amplius latitudini adicit. metallis plumbi^ f'erri; aeris^ 
argenti, auri tota ferme Hispania scatet, citerior et specu- 
la ris lapidiS; Baetica et minio. sunt et marmorum lapi- 10 
cidinae. universae Hispaniae Vespasianus Imperator Augustus 
iactatum proceliis rei pubiicae Latium tribuit Pyrenaei 
montes Hispanias Gailiasque disterminant promunturiis in 
duo diversa maria proiectis. 

31 4. (5) Narbonensis provincia appellatur pars Galliarum 15 
quae interno mari adiuitur, Bracata antea dicta^ amne Varo 
ab Italia discreta Alpiumque vel saluberrimis Romano im- 
perio iugiS; a reliqua vero Gallia latere septentrionali monti- 
bus Cebenna et luribuS; agrorum cultu, virorum morumque 
dignatione; amplitudine opum nulli provinciarum postferenda ao 

32 breviterque Italia verius quam provincia. in ora regie 



§ 29: MCap. VI 633. cfr. Dim. 22. — (6) Mela m 14. — 
§ 30: (8. 9) cfr. Mela 11 86. — § 31: Mela 11 74 MCap. VI 634. 
(cfr. Sol. 21, 1. MCap. VI 635 extr.). — § 32 : Mela II 84. 81. 76 extr. 



1 callaeci — querquemiom.DF^B^E^a | cal§ti7'. galleti B^ 
-Uaeci va,D \ hequaesi (equ- J) limici H. cfr.GILl.l. atque 
(aque d. aquis B'. Aeqne- v) silici ll.v \ querquenni E*. Quar- 
quemi OIL l.l. cfr.Ptol.II6,46 3 citerioris FdBat?. -ri r(?)D 

4 ab [Tarr.] F'RS 5 oiarsonis F^ otars- a^ olars- rv. 
Oeassonis MFtII6,10{p,U8^) 8 latitudine FdTBEa^ 

9. 10 specularibus lapidibus va.S 10 Bed {pro sunt) | lapi- 
cinae F^a. -pidicinae B(?)t;a.Ii. -nis 12 iactatus B(?)a' 

V a. J. cfr. U 52. Nipperd.opu8c.p.433 \ latii ius d{?)va.S \ qui 
fuit A 16 braccata 18 latere AF^E'ov. -ri (-ris B) r 

19 gebenna ova.S \ uribus A. iugeribus E*o. iura (B*)C. 
urbibus va.B. cfr.XVI 197. IV 105 extr. \ que om. Bdo 
ei I potest ferenda A. praefe- Eao 



.n_ 



ADFRE] NAT. HIST, m 3. 4 (4. 5) 245 

Sordonum intusque Consuaranorum; flumina Tecum, Verno- 
dubrum^ oppida Illibem, magnae quondam urbis tenue 
Testi^um^ Ruscino Latinorum, flumen Atax, e Pyrenaeo 
Rubretisem permeans lacum, Narbo Martius DecumaDonim 

5 colonia XII p. a mari distans, flumina Araris, Liria. oppida 
de cetero rara praeiacentibus stagnis: Agatha (juondara 33 
Massiiiensium et regio Volcarum Tectosagum atcjue ubi 
Rhoda Rhodiorum fuit, unde dictus multo GalUanim ferti- 
lissimus Rhodanus amnis^ ex Alpibus se rapiens per Leman- 

lonum lacum segnemque deferens Ararim nee minus se ipso 
torrentes Isaram et Druantiam. Libica appellantur duo 
eius era modica^ ex his alterum Hispaniense, alterum Meta- 
pinum, tertium idemque amplissimum Massalioticum. sunt 
auctores et Heracleam oppidum in ostio Rhodani fuisse. 

15 ultra fossae ex Rhodano, C. Mari opere et nomine insigne^^ 84 
stagnum Mastromela^ oppidum Maritima Avaticorum, super- 
que Campi Lapidei, Herculis proeliorum memoria, regio 
Anatiliorum et intus Dexivatium Cavarumque; rursus a mari 
Tricorium et intus TritoUorum Vocontiorumque et Sego- 

§ 33: Mela n 76. 80. 79. 80. MCap. VI 636. — § 34: (15) 
cfr. Sol. 2, 63. — (16—17) Mela 11 78. — (246, 1. 2) Mela II 77. 

1 Bordonmn AE'd/S. -dinum (sar- R*) r. sardonum v. cfr. 
Mela I tecumDFEaCr. tetum ABdZ). tecbnum v. telint?eZtichin 
B € Mela 2 illiberis B e Ptol, cfr. II 244 (ex Aiiemid.). illisebere 
Kat'. -rre d. eillisaebere (illi- F*) DFE^ eliseberae AE®. eli- 
berrae Mela{proh.MPtp.240') 4 rubraensem E*. nibre nfe a. 
-brae nrae DE*. m///}^/l/%l/^llh F. rubresum Be Mela \ larbo nar- 
tiuB DFBE^a 5 arauris JSeMela \ liria AF*t?. libria (lyb- a) r 

7 unlcaram FBa | tectum (tecum a) sagum (agum Da) DF 
EE*a 8 feruidissimus 2>' cum Sieglino. sed cfr. MCap. 

10 ararim Raot?. -rem rD 11 et AF*E*ot?(J^. om.rS \ druan- 
tiam (tru- F) II. D. druen- B. truen- v | libica dBrd. lyb- rD. 
libyca v, cfr.§ 124init 13 massalioticum F*t?. masa- F'. 

-iaticnm (massa- E^ B'E. -icoticum r 15 insignes .ET. -niAF^ 
-ne rv {cum seqq. tunctum) 16 mastromela RD. ast- rv. 

maatram- SeStByz.p.446 | abaticorum AD*, auari- va.B. cfr. 
Mela et Ptol. II 10,5 18 et Aa't>. om.r \ dexiuatium {Bohiety 
D^coU.CIL XII n. 1062 — 64. dexuia-AD*. dexuuia-J^. -ticum7\ 
desuniatimn v 19 tritullorum a. tricoll- Ddt;a.D 



246 C. PLINI SECVNDI [adfre 

vellaunorum^ mox AUobrogum. at in ora Massiiia Grae- 
corum Phocaeeosium foederata^ promunturium ZaO; Citha- 
rista portuS; regio Camactulicorum^ dein Suelteri supraque 

35 Verucini. in ora autem Athenopolis Massiliensium^ Forum 
Inii Octavanorum colonia^ quae Pacensis appellatur et Classica, 6 
amnis nomine Argenteus; regio Oxubiorum Ligaunorumque, 
super quos Suebri^ Quariates, Adunicates. at in ora oppi- 
dum Latinum Antipolis^ regio Deciatium, amnis VaruS; ex 
Alpium monte Caenia profusus. 

86 In mediterraneo coloniae Arelate Sextanorum^ Baeter- lo 

rae Septimanorum^ Arausio Secundanoruni; in agro Cavarum 
Valentia; Vienna AUobrogum. oppida Latina Aquae Sextiae 
Salluviorum; Avennio Cavarum; Apta luiia Vulgientium, 
Alebaece Reiorum Apoilinarium; Alba Helvorum, Augusta 
Tricastinorum, Anatilia^ Aerea, Bormani, Comani^ Cabeilio^ n 
Carcasum Vokarum Tectosagum, Cessero, Carbantorate Me- 
minorum, Caenicenses, Cambolectri qui Atlantici cognomi- 

37 nantur^ Forum Voconi; Glanum Libii, Lutevani qui et 

§ 36: (4) Mela II 77. — (8) Mela 11 76. — § 36: (10—13) 
Mela n 76. — § 37: (247, 1—4) Mela H 76. — Agrippa fr. 4R. 
MCap. VI 634extr. Dim. 21. Die. 1, 7. 

2 phoceensium E. phocen- r | zao (za A) II. H. del. G. nomine 
B. zoa V 3 camactulicorum KJ, camattn- r. camatuU- G 

6 octauianorum R^E' 6 nomine (iiie) ego. ine DE^ sine a. 
iue T. sine v. inde D. in ea rB | oxubiorum KG. oxib- Eadv. 
oxyb- rC 7 uebri R^ sueiai 'SL*G 8 uarum DE^B^a* 
9 cenia Rd. see- a. cema B{H). acema G 10 baeterrae KD. 
bet- rv{H). bliterae B 13 sallubioram Ava.B. salyorum B. 
an Balluiorum? cfr.§47.134 \ auennio A J. -enio v. -eninio R*. 
-enninio E*. -entinio (-nia R*) r | unlgientium AE^v. uulge- r 

14 alaebaece reiorum (raei- A2>^) AZ). alebece (-cae DFE) 
reiorum (regi- a) rH. -ceriorum v. (Aliboeci coni.MPtp.246*. 
cfr.CIL XII p. 931) 16 tricastinorum Adt;. -trinorum r | ana- 
tilia B. aba- At?, aua- r \ aerea B{J)eStrah.IIIp.l85. -ria C. 
erea AR arear E. area rv \ bormani AD. -niani E^. -manni rH. 
-ico V I comani (cum- A\ comanni E*) cabellio AE*D. comacina 
(mac- v) bellio rv. macina (marc- l)al. comae- H. comaci S) 
cab''" 16 uolcarum B. uulga- ll.v \ carbantorate A2>'. 

-' . Carpentoracte B. cfr. GIL XII p. 147 18 li- 

.MPtp.244^ I lutebani AD* 



ADFK(E-r.l2)] NAT. fflST. HI 4. 6 (6. 6) 247 

Forooeronienses, Nemausum Arecomicorum; Piscinae^ Ruteni; 
SamnageDses^ Tolosani Tectosagum Aquitaniae contermini; 
Tasgoduni; TaruscoDienses^ VmbraDici; Vocontiorum civi- 
tatis foederatae duo capita Vasio et Lucus August!; oppida 
5 vero igDobilia XVIIII; sicut XXIIII NeinausieDsibus adtributa. 
adiecit formulae Galba Imperator ex Inaipinis At;anticos 
atque BodionticoS; quorum oppidum Dinia. longitudinem 

provinciae Narbonensis CCCLXX p. Agrippa tradit; lati- 

tudinem CCXLVIIL 

10 5. (6) Italia dehinc primique eius LigureS; roox 38 
Etniria, Vmbria, Latium^ ibi Tiberina ostia et Roma, terra- 
rum caput, XVI p. intervallo a mari. Volscum postea litus 
et Campaniae, Picentinum inde ac Lucanum Bruttiumque, 
quo longissime in meridiem ab Alpium paene iunatis iugis 

win maria excurrit Italia, ab eo Graeciae ora, mox Sal/en- 
tini; Poeduculi, Apuli, Paeligni, Frentani, Marrucini, Vestini, 
Sabini, Picentes, Galli, Vmbri, Tusci, Veneti, Garni, lapudes, 
Histri, Libumi. nee ignoro ingrati ac segnis animi exi- 39 
stimari posse merito, si obiter atque in transcursu ad hunc 

somodum dicatur terra omnium terrarum alumna eadem et 



§ 38: Mela 11 59. (68). MCap. VI 637. 638. 639. Die. 1, 9. 



1 piscenae va,D 2 samnegenses S. om.A. sanag- va,D. 
samna gens est DEa 8 tasgoduni (tasco- P) D. atasg- (-goni 
B) U. I^coni H. -odunitarii (-ani B) v \ tarusconienses {P)H. 
-cononienses ABD^. tarn cononi- (-cudo- Ea) r. cononienses v 

4 nasgo JLY^va.B 5 nemansensibas lLva.G{D) 6 auan- 
ticoB A^B coll. Ammiano XV 11, 12. aca- A7. aga- r 7 bodion- 
ticos (od- A) H. -ties r. -iuntios v. ebroduntios B, bolionticos 
MPtp.346^ 8 prouinciae — latitudinem om.E | CCLXX d(?) 
Dal. 9 CCXLVlfll E^ CCCXLVm Die. -VHn E» 10 primi- 
que At;, -mumque rDac. 11 ubi Ed(?)t>a.«7" 12 uolscum J^ 
-coram V. uul- (-corum F*) K 14 fine (pro paene) HcumP 

15 salentini ll.va.D. cfr.II226 16 poeduculi D. ped- 
D7B a Die. 17. pudic- A. pedic- C.cfr.§102 \ peligni ll.va.D ] 
ferentani F'a. freniani DBDtc. 17 abini a^Dic.om.E^ | galli 
nm 0111. E I etrasci d(?)t;a.6r(i7) | gapudes E. lap- Die, iapides 
(-pydes S) va.D 19 si obiter kD. ria obi- E*. si breuiter 
(brebi- D'P. brea obi- D^) rv 



248 C. PLINI SECVNDI [Adfe* 

parens, numine deum electa quae caelum ipsum clarius 
faceret; sparsa congregaret imperia ritusque molliret et tot 
populonim discordes ferasque linguas sermonis commercio 
coDtraheret ad conloquia et humanitatem homini daret 
breviterque una cunctarum gentium in toto orbe patria s 

40 fieret. sed quid agam? tanta nobilitas omnium iocoruni; 
quos quis attigerit, tanta rerum singularum populorumque 
claritas tenet, urbs Roma vel sola in ea, .... et digna 
iam tarn festa cervice facies^ quo tandem narrari debet 
opere? qualiter Campaniae ora per se felixque ilia ac lo 
beata amoenitaS; ut palam sit uno in loco gaudentis opus 

41 esse naturae? iam vero tota ea vitalis ac perennis salu- 
britaS; talis caeli temperies, tarn fertiles campi, tarn aprici 
colleS; tarn innoxii saltuS; tarn opaca nemora, tarn munifica 
silvarum genera, tot montium adflatus, tanta frugum vitium- is 
que et olearum fertilitas, tarn nobilia pecudi vellera, tam 
opima tauris colla, tot lacus, tot amnium fontiumque ubertas 
totam earn perfundens, tot maria, portus, gremiumque ter- 
rarum commercio patens undique et tamquam iuvandos ad 

42 mortales ipsa avide in maria procurrens ! ncque ingenia so 
ritusque ac viros et lingua manuque superatas commemoro 
gentes. ipsi de ea iudicavere Grai, genus in gloriam sui 
efTusissimum; quotam partem ex ea appellando Graeciam 
Magnam! nimirum id, quod in caeli mentione fecimus, 

§ 41: (13) Sol. 2, 2. 3. — § 42: (24) cfr. Plin. 11 30. 55. 



2 parsa DF^. passa S^ | congregare DF^a^ -ri K i imperii a 
DK^a. ^-rilFH moliretr'a*. -ireDF^B^ -ir a* 3 discordis F'. 
-disque Da | lereasque DB^a 4 ad JLv{S). om.rJS 7 quos 
om.Bp. {pro interrog. accepit H) 8 terret Sabell. \ lac. ego in- 
dicavi; excidit fere inmensa: cfr. §67 9 iam tam ego. tam iam 
KS. etiam rv. tam G{D) 12 tanta ea B(?)^. sed cfr. v. Id 
salubritas talis AF*/S'(2)*). -itatis (-ita//// F*) rv. -itas J 
13 temperiaes B*. -riae B^ -ri/y/ F^ -ria est D. -rie est a. 
-ries est da't^a.jET 16 tam nobilia At;, tanta nob- r \ pecn- 
dum B^^. -cori d(?)t; 18 an marinm portns? | gremiorumque 
B*. germinn- DF^a. geminu- B^ 19 ad innandos F'dB'a 

va.8{D*). adiuu- ad DF^B^ 22 gra B. graeci dva.S \ suam 
JL{?)va.S(J) 



ADPRa] NAT. fflST. Ill 5 (6) 249 

hac quoque in parte faciendum est^ ut notas quasdam et 
pauca sidera attingamus. legentes tantum quaeso meroine- 
rint ad singula toto orbe edissertanda festinari. 

Est ergo folio maxime querno adsimulata^ multo pro- 43 

5ceritate amplior quam latitudine^ in laevam se flectens 
cacumine et Amazonicae figura desinens parmae, ubi a 
medio excursu Cocynthos vocatur, per sinus lunatos duo 
cornua emittens^ Leucopetram dextra^ Lacinium sinistra, 
patet longitudine ab Inalpino fine Praetoriae Augustae per 

lourbem Capuamque cursu meante Regium oppidum^ in 
umero eius situm, a quo veluti cervicis incipit flexus^ de- 
cies centena et viginti milia passuum^ multoque amplior 
mensura fieret Lacinium usque^ ni talis obliquitas in latus 
degredi videretur. latitudo eius varia est, quadringentonim 44 

15 decern milium inter duo maria Inferum et Superum amnes- 
que Varum atque Arsiam, media autem ferme circa urbem 
Romam ab ostio Atemi amnis in Hadriaticum mare in- 

fluentis ad Tiberina ostia CXXXVI, et pauio minus a Castro 
Novo Hadriatici maris Alsium ad Tuscum aequor, baud ullo 

io ia loco CC latitudinem excedens. universae autem ambitus 



a Varo ad Arsiam XX -XLVIIII p. efficit. abest a circum- 45 

§ 43: Sol. 2, 20. MCap. VI 639. — (7) Mela H 68. — Sol. 
2,23. MCap. 1. 1. Div. 9. Die. 1, 10. — § 44: Sol. 2, 23. MCap. VI 
639. 640. Div. 9. Die. 1, 10. 

2 queso F. quo so a^ quo se DRa^ 3 edissertanta D. 
-ri tanta a. -tata B. disserenda d^T. ediss> va S 4 adsimilata 
tiva.G(J) 5 laeua se J. leua se A. -ua se D^F'aG^. -ua re 
D«dT. -ua///e r\ laeuas K^ -uo se :bl^v{S) | flectenti F« 
7 cocyntliOB A.D. -cinthos B. cynthos rv. cfr.§95. Folyh. 1114^5 

9 alpino 'Rv^va.J. -nos DFdT 10. 11 in umero "Rv. nu- A. 
innu- r 14 degredi AD. dig- rDic.v 16 media ^S {sc. 
hngitadOy cfr.§ 53 init.). -iaeJ5. -iam rt? | autem AK* 5. atque rt? 

17 altemi DFBa 19 alpium DT^Ava.B. -ini d* 

20 in om.G. inde H \ latitudine a. in -dinem F*B(?)t?a.fif 



21 aisiam d'a^pt?. -ium DFd^B'a. arium B^ ursium A | XX 
XLViin D cum Mom ms. ad Sol. 2,23. XXXLVmi B^. -LVIII 
DF«pt;. SlXLVn A 



250 C. PLINI SECVNDI [ADFEa 

datis terris Histria ac Liburnia quibusdam locis centena milia^ 
ab Epiro et lUyrico quinquagiDta; ab Africa minus ducenlB; 
ut auctor est M. Varro, ab Sardinia centum viginti milia, 

ab Sicilia MD^ a Corcyra minus LXXX; ab Issa L. incedit 
per maria caeli regione ad meridiem quidem^ sed, si quis 5 
id diligenti subtilitate exigat^ inter sextam horam primara- 
que brumalem. 

46 Nunc ambitum eius urbesque enumerabimus^ qua in 
re praefari necessarium est auctorem nos Divum Augustum 
secuturos discriptionemque ab eo factam Italiae totius in 10 
regiones XI, sed ordine eo^ qui litorum tractu fiet; urbium 
quidem vicinitates oratione utique praepropera servari non 
posse ; itaque interiore parte digestionem in litteras eius- 
dem nos secuturos^ coioniarum mentione signata^ quas 
ille in eo prodidit numero. nee situs originesque persequi is 
facile est, Ingaunis Liguribus — ut ceteri omittantur — agro 

47 tricies dato. 

(7) Igitur ab amne Varo Nicaea a Massiiiensibus condi- 
tum, fluvius Palo, Aipes populique Inalpini multis nominibus, 
sed maxime Capiilati, oppido Vediantiorum civitatis Cemene- 3(1 
lo, portus HercuUs Monoeci, Ligustina ora. Ligurum celeber- 
rimi ultra Alpes Sallui, Deciates, Oxubi, citra Veneni, Turri, 

§ 45: MCap. VI 639. — § 47init.: Mela II 72. 76. 



1 quibuB DF^Ba 4 corcira a. Corsica va.G{H) \ ista DF 
K*a 5 qui (ow. id) DE^a/S. quis//-y/// F* 6 hoc exigat F- 

1 descriptionemque B * d a t; a. J) {item § 49) 1 1 fieret D • F a. 
fle- D* 12 eorum ordinatione BFBa | propropera B*. pro- 
pera Fda 13 parte KS. in pa- F*a*«;(2>*). exin (et in F*) pa- 
rD^ 16 incaunis A a 18 nicaea oppidum d(?)t;a.er 

19 paloAD'BV. padoD*FB*t?(^. -dos a. -dua 0. paulo^rot. 
inalpini B. -nis II. v 20 oppidu G \ cemenelo Monnns.CIL 
Vp.916.cfr.XIIn.3. -enilo 2). gem- A/, gemellinor. -Uiot;. ce- 
men elion ^ (^rot). cemel-f 05. 21 menoechiDFBa { ligoBtana 
A. -tiana a. -tica va,S 22 salui FdBav. salyi B. sallauii H. 
cfr.§36 I deciates Bjff. -i//ates F^ dicia- F*. -tis A. deceates 
Ddy. decia a. cfr.§35 \ oxubi AF*(D*?)G(5ro«.). moxubi rv. 
oxjhii B{H) I turn soti D* It. p. 36 coll. Momma, GIL V p. 906. 
esturri soti A I), -uri soti "E^inras.va.B. -uris orti J. e. tnrris 
oti (otti a) r. et caturgis (-rigibus G) orti B coll. §136 



ADFBa] NAT. HIST, m 6 (6—8) 251 

Soti, Bagienni; Statielli, Binbelli; Maielli, Caburriates, 
Casmonates^ Velleiates et quorum oppida in ora proxime 
dicemus. flumen Rutuba^ oppidum Album Intimilimn, 48 
flufflen Merula, oppidum Album Ingaunum, portus Vadorum 

sSabatium^ flumen Porcifera^ oppidum Genua, fluTius Fertor, 
portus Delphini, Tigulia intus, Segesta Tiguliorum; flumen 
Macra, Liguriae finis, a tergo autem supra dictorum om- 
nium Appenninus mons Italiae amplissimus, perpetuis iugis 
ab Alpibus tendens ad Siculum fretum. ab altero eius 49 

10 latere ad Padum amnem Italiae ditissimum omnia nobilibus 
oppidis nitent, Libarna, Dertona colonia, Iria, Vardacate, 
Industria; Pollentia; Carrea quod Potentia cognominatur^ 
Foro FuM quod Yalentmum, Augusta Bagiennorum; Alba 
Pompeia, Hasta, Aquis Statiellorum. haec regio ex discri- 

isptione Augusti nona est. patet ora Liguriae inter amnes 

Varum et Macram CCXI p. 

(8) Adnectitur septima, in qua Etruria est ab amne 50 
Macra, ipsa mutatis saepe nominibus. Vmbros inde exegere 
antiquitus Pelasgi, bos Lydi, a quoium rege Tyrrbeni; mox 

§ 48: (4—6) Mela II 72. — § 50: (19) Sol. 2, 7. Fast. p. 855. 
Serv. Aen. X 164. laid. or. XIV 4, 22. — (252, 2) Mela II 72. 

1 bagienni v. nag- A6r. -geni B. bagiensi r. cfr.§117.135 
binbelli A J. bimb- rH. uib- B \ macielli A. mage- B(?)t7a.2> 
cabnrriate8D*(-Henw.XXJp.535). cub-AD^ cuburi-RJ. eub-rv 

2 ueUeiates (-tie A) AF*J. ueleia- Brot nelieia- DF^ ue- 
\k////ie» B. -itates a. -iates i?. cfr.§116. VII 163 \ proximae FK. 
'm&va.Brot.(S) 3 riatuba B^. rataubaDF^a { albium(tt69ii4) 
va.J 4 uadum va.Brot.{S} 6 fertor JLJ. -ritor F*a^?7. 
-rior r 6 tigulia {Rgj- A. tiguUia Brot.^ intus Au. -Ilia S. 
-nltias D'B^. -Itas a. -Itia B*. -urtias D^ -la ac d. digultias F. 
cfr.Nis8.ItIIp.146 1 regesta DFBU. et feg- JL{?)Brot.(J) \ tigul- 
liomm II. Brot. 7 magra d*. agra DFd^a 11 tria DBa | 
nardacate A J. -s,gs,te CILVn.4484. bardeccateDB^ -ecateB'a. 
-tae F. -eiate dv 12 pollentia AF't?. om.r \ carrea aTv. -eo 
DPBB. correa AD. cfr.CILVp.848etn.7496 13 bagienno- 
rum F*t7. baci- Dd. bati- B. paci- a. uagi- rG 14 asta 

iva.J. cfr.XXXV160 16 CCXTl B 17 in septima in F^d 
TRa. septimae in va.S. an ei septima in? 19 tyrrheni T^v. 
-rreni 8. -renni DF^Ba. -reni A 



252 C. PLINI SECVNDI [ADFBa 

a sacrifico ritu lingua Graecorum Tusci sunt cognominati. 
primum Etruriae oppidum Luna, portu nobile, colonia Luca 
a mari recedens propiorque Pisae inter amnes Auserem 
et Arnuni; ortae a Pelopi^As sive a Teutanis, Graeca gente. 
vada Volaterrana, fluvius Caecina, Popuionium, Etnisconim 5 

51 quondam hoc tantum in litore. hinc amnes Prile; mox 
Vmbro, navigiorum capax, et ab eo tractus Vmbriae portus- 
que TelamO; Cosa Volcientium a populo Romano deducta, 
Graviscae, Castrum Novum, Pyrgi, Caeretanus amnis et 
ipsum Caere intus m. p. VII, Agylla a Pelasgis conditori- 10 
bus dictum, Alsium, Fregenae, Tiberis amnis a Macra 

CCLXXXIIII p. intus coloniae Falisca, Argis orta, ut auctor 
est Cato, quae cognominatur Etniscorum, Lucus F^roniae, 

52 Rusellana, Seniensis, Sutrina. de cetero Arretini Veteres, 
Arretini Fidenliores, Arretini lulienses, Amitineuses, Aquen- 15 
ses cognomine Taurini, Blerani, Cortonenses, Capenates, 
Clusini Novi, Clusini Veteres, Florentini praefluenti Arno 
adpositi, Faesulae, Ferentinum, Fescennia, Hortanum, Her- 
banum, Nepet, Novem Pagi, Praefectura Claudia Foroclodi, 
Pistorium, Perusia, Suanenses, Saturnini qui ante Aurini 20 



§ 51: (8. 9) Mela H 72. — (10. 12) Sol. 2, 7. MCap. VI 642. — 
Cato fr. 47 (Peter fragm. hist. Bom. p. 50). 



1 thusci va.Brot.{J) oh verhum Gueiv 4 pelopidis {Momms. 
ad Sol. 2,7) B. -ope piaisque K. 1? | Atintani s 6r 5 caecinaBPD. 
cec- rv{j). -nna d(r 6 amnis F*Ka | pile D'Fa. hi- D^ 

prille va.S 8 uolciensium E. uoltientiiim DF\ uolgi- AF* 

9 pyrgi AF*t7. -ge DRa. -go F* 10 m. p. ABdr. imp. DF. 
impr. a 1 VII A. om.D^ IIII rv 11 fregenae A6r. phr- B, 

pregne (prae- D. -nae F) r. phr- v 13 feroniae G. foro- A. 
colo- (-nie a. -neE) r. -nia v 14 sutrina A F* (5) (r. uricinaK*. 
trie- E^ trit- r. cirtona v \ arrentini A. arent- {ter)rva.B (item 
§53.54) 16 aretini A | fidentiores arretini om.JL. iteravitT^. 
(fidenates corr.'F*) 16 cortonienses AF*. carto- T^va.B. cor- 
tori-D 17 fluentini(-timR*)DF*Rat?a.H I amoAd'v. aruoR*. 
ardo (arido F*) r 19 nepet KG (J), -ta B(S). nepte R*p. 

-pe R*t?. -pei r | praefecturae DF^Ra^pva. (r 20 ante U.v{S]. 
-tea H{J) 20. 253, 1 aurini (-inini va.J) uocabantar AF*t\ 

„,:-,: /-,^ua 1^) uocantur r 



ADFBaj NAT. HIST, m 6 (8. 9) 253 

vocabantur; Subertani^ Statonienses, Tarquinienses^ Tusca- 
Dienses, Vetulonienses, Yeientani, Fesenlini, Volaterrani, 
Volcent^ni cognomine Etrusci; Volsinienses. in eadem parte 
oppidonim veterum nomina retinent agri CrustumiuuS; 

5 Caletranus. 

(9) Tiberis, antea Thybris appellatus et prius Albuia^ 53 
e media fere longitudine Appennini Onibus Arretinorum 
profluit, tenuis primo nee nisi piscinis corrivatus emissus- 
que Davigabilis, sicuti Tinia et 61anis influentes in eum^ 

lonovenorum ita conceptu dierum, si non adiuvent imbres. 
sed Tiberis propter aspera et confragosa ne sic quidem^ 
praeterquam trabibus verius quam ratibus; longe meabilis 

fertur, per CL p. non procul Tiferno Penisiaque et Ocri- 

culo Etniriam ab Vmbris ac SabiniS; mox citra XVI p. 

15 urbis Veientem agnim a Cnistumino^ dein Fidenatem Lati- 
nuinque a Vaticano dirimens. sed infra Arretinum Cianim 54 
duobus et quadraginta fluviis auctuS; praecipuis autem Nare 
et Aniene^ qui et ipse navigabilis Latium inciudit a tergo^ 
Dec minus tamen aquis ac tot fontibus in urbem perductiS; 

wet idee quamlibet magnarum navium ex Italo mari capax^ 
renim in toto orbe nascentium mercator placidissimus^ 
pluribus prope solus quam ceteri in omnibus terris amnes 
accolitur aspiciturque villis. nullique fluviorum minus licet 55 
ioclusis utrimque lateribus, nee tamen ipse depugnat^ quam- 

1 Budertani B \ statonienses ego coll. 11 209. XIV 67. XXXVl 
168. Varror.r. Ill 12,1. {Niss. It. II p. 335). -tonenflefl D. ///ca- 
AF*. statones KJB. sea- rv | tarquinienses — 2 uetulonienses 
kl*v. om. r 2 nertulonienses A F*t? a. J5 | ueientani F* C. ucien- A. 
uenien- r. ueren- v \ uesentini G. asent- a. esent- (-tani Kp) rv. 
uaa- B. uis- Momins.CIL XIp.444 8 uolcentani D. uolge- A. 
-tini F*. nolce-i/. om.rv \ uolsiensesBd. -siaDF^a 6 thybris 
AS. tyb- Kdt7(i). tib- rC{Brot) 8 profluit AFt;. -luu Da. 
-lauiu B^ prope fluitB' 9 tinia JB (J). timiaABalT. tymiar. 
tmna v \ clania FeStrdb.Vp.235. gla- (-nes B) II. v 10 nouo- 
rum DFa 13 que om.DFa | ocricolo DFa. hoc- B. otriculo 
ru.G 14 XIIIF^dat;a.iSf 15 fidenate DFBai7a.(7 16 intra 
PHara. G^ | cianim AFcrc. glarrt7(0) 17 actus A*FB*. -tisB^ 
exactus a | praecipuus DF^B^a 18 ipsi FBa^ 23 nuUisque 
BF^Ba 24 pugnat Ava.S(J) 



254 C. PLINI SECVNDI [ADFBa 

quam creber ac subitus incrementis e^t^ nusquam magis 
aquis quam in ipsa urbe stagnantibus. quin immo vales 
intellegitur potius ac monitor^ auctu semper religiosus yerius 
quam saems. 

56 Latium antiquum a Tiberi Cerceios servatum est m. 6 
p. L longitudine: tam tenues primordio imperi fuere radices, 
colonis saepe mutatis tenuere alii aliis temporibus, Abori- 
gines^ Pelasgi; Arcades, Siculi^ Aurunci, Rutuli et ultra 
Cerceios Volsci^ Osci, Ausones, unde nomen Lati processit 
ad Lirim amnem. in principio est Ostia colonia ab Romano lo 
rege deducta, oppidum Laurentum^ It/cus /ot;is IndigetiS; 

57 amnis Numicius, Ardea a Danae Persei matre condita. dein 
quondam Aphrodisium; Antium colonia^ Astura flumen et 
insula^ fluvius Nymphaeus^ Clostra Romana, Cercei, quondam 
insula inmenso quidem mari circumdata^ ut creditur Ho- 15 
merO; et nunc planitie. minim est quod hac de re tra- 
dere bominum notitiae possumus. Theophrastus, qui 
primus externorum aliqua de Romanis diligentius scripsit 
— nam Theopompus, ante quern nemo mentionem babuit, 
urbem dumtaxat a Gallis captam dixit; Clitarc^us^ ab >o 
eo proximuS; legationem tantum ad Alexandrum missam — 

58 bic iam plus quam ex fama Cerceiorum insulae et men- 
suram posuit stadia LXXX in eo volumine, quod scripsit 
Nicodoro Atheniensium magistratU; qui fuit urbis nostrae . 

§ 56: Sol. 2, 19. 8. — (10—13) Mela 11 71. — Sol. 2, 5. — 
§ 57: Sol. 2, 22. — Homer, x 194. Theophr. h. pi. V 8, 3. Theo- 
pomp. fr. 144 M. cfr. Plin. 11 201. 

1 ^ubitis B'Fdva.H \ est ego. et II. v 3 auctus DF^a. 

-tu B. -to F* 6 cercior a. circeios d(?)t?a.2) (item infra) 

M. p. i. DF^ M. p. a. LM p. B,{?)Brot 6 tenuis DFB^a' | 

primordii E 8 auru///ci F^ -ru.ci Da. arunclAva. C 9 cir- 
ceoB a I auBonis A. -naes DFa 10 a 'Dd{?)va,S(J) 11 Incus 
ionis B. folis a. locus foils rv 12 numitiuB DFB | dane 

B'Fva.B 14 cerce A^ -caei F. cerici K*.»cir- E*. cemei a 
16 et U.v(S). at C \ planicie a. -ciae F. -ci B*. plane d'T 
va.C 20 clitarcus AD. -rgus (clyt- a) r 22 ex a2>. et rv. 
e {Nitzsch)S I et oni.L 24 nicodero F*Ba | magistratu dS. 
-rat E^ -tui AF*B*a*pt7. -tus r 



ADPEa] NAT. fflST. m 6 (9) 255 

CCCCXL anno, quicquid ergo terrarum est praeter X p. 
ambitus adneium insulae^ post eum annum accessit Italiae. 
alind miraculum a Cerceis pahis Pomptina est^ qnem locum 59 
XXIin urbium fuisse Mucianus ter consul prodidit. dein 

sflumen Aufentum^ supra quod Tarracina oppidum^ lingua 
Volscorum Anxur dictum^ et ubi fuere Amyclae sive Amyn- 
clae, a serpentibus deletae; dein locus Speluncae; lacus 
FundanuS; Caieta portus^ oppidum Formiae^ Hormiae dictum, 
nt eiistimavere; antiqua Laestrygonum sedes. ultra fuit 

10 oppidum PiraC; est colonia MinturnaC; Liri amne divisa, 
^aui oiim appellato, Sinuessa, extremum in adiecto Latio, 
quam quidam Sinopen dixere vocitatam. bine felix Ula 60 
Campania, ab boc sinu incipiunt vitiferi colles et temulentia 
nobilis suco per omnes terras incluto atque, ut veteres 

15 dixere, summum T.iberi Patris cum Cerere certamen. bine 
Setini et Caecubi protenduntur agri; bis iunguntur Falerni, 
Caleni, dein consurgunt Massici, Gaurani Surrentinique 
montes. ibi Leborini campi sternuntur et in delicias alicae 
politur messis. baec litora fontibus calidis rigantur praeter- 

M que cetera in toto mari concbylio et pisce nobili adnotantur. 
onsquam generosior oleae liquor e^t, hoc quoque certamen 

§ 59: Mela H 71. — Sol. 2, 32. 22. — (12) Liv. X 21, 8. 



1 p. A J. //// K. prope rv 8 pomptina F da 6r -puna DE. 
pomtina A2>. pont- v 4 XXXUI H 5 auentum a. Yfens 
c e Verg. Aen. VII 802. Sil It. VIII 382 \ Terracina H 5.6 lingua 
TiulBcomm (uol- v) At?, uulscorum lingua F*E*. uulco linguarum 
'-gu F*) r 6 anxur AF*pt;. -ura r | sine amyncle (-lae B) JLD. 
sine amyticle (-1§ F*. -tide D. amit- E) r. del.v 7 speluncae 
lacus JLG. om.rv 8 gaieta A | bormiae AG. om.rv. (hormiae 
-- 9 existimauere om.v) 10 pirae A2>. pile a. pylo r. pyrae v \ 
est oin.(B?)FBat;a5 11 clani oil ego. glanico II. v. -ca J. 

clani {F)SeStrab.Vp.233. glani H. -ni quondam {JJ53)B^ 
appellata kJD^ \ oppidum Sinuessa C \ extrema coni.S 
13 Campania AF'5. -ia est rv{D) 14 nobilia Apt;, -li r 
16 protenduntur A F* IT. orobt-Da. oobt-E'. /////t-F^ obt-E*t? 
ualerni A 17 furgunt F^ fung- BE. fug- a*, fig- a^ 

l^lehoTiniY. cfr. XVII 28. XVIII IIL lepo-a. lebu-rj. labo-t^ 

19 politur JlB{S). populitur DF^a. -latur F*E(?)jff: epu- 
lantur v \ mensis ^Tva.B 21 est ego. et U.v 



256 C. PLINI SECVNDI [Adfe* 

humanae voluptatis. tenuere Osci, Graeci, Vmbri, Tusci, 

61 Campani. in ora Savo fluviuS; Volturnum oppidum cum 
amne^ LiternuiD; Cumae Chalcidensium^ Miseimm^ poilus 
Baiarum, Bauli^ lacus Lucrinus et Avemug^ iuxta quern 
Cimmerium oppidum quondam^ dem Puteoli colonia Dicae- 5 
archea dicti; postque P^legraei campi; Acherusia palus 

62 Cumis vicina; litore autem Neapolis, Chalcidensium et ipsa, 
Part^enope a tumulo Sirenis appellata^ Herculaneum, Pompei 
baud procul spectato monte Vesuvio^ adluente Tero Sarno 

amne; ager Nucerinus et Villi p. a mari ipsa Nuceria, 10 
Surrentum cum promunturio Minervae, Sirenum quondam 

sede. navigatio a Cerceis II de LXXX patet regio ea a 
Tiberi prima Italiae servatur ex discriptione Augusti. 

63 Intus coloniae Capua, ab XL camper dicta, Aquinum, 
Suessa, Venafrum, Sora, Teanum Sidicinum cognomine, is 
Nola; oppida Abellinum, Aricia, Alba Longa, Acerrani, 
Allifani, Atinates, Aletrinates, Anagnini, Atellani, Aefulani, 
ArpinateS; Auximates, A^ellani, Alfaterni et qui ex agro 
LatinO; item Hernico, item Labicano cognominantur, BoviUae, 



61. 62: (2—9) Mela 11 70. — § 62: Sol. 2, 9. MCap. VI 642. 
Strabo V p. 246. — (11) Mela 11 69. — § 63: (267, 2) Sol. 2, 7. 



2 uultumumF^ava.iS'. ult-DF*R 3litemoR*. -tumumA 
5 cololia DF^B^a 6 plegraei A. -gaei (fle- K*) BFK. 

plebei a 8 parthenope F^i;. pane- Da. parte- r \ hercula- 
neum JlS. -nium rv 9 spectato JiS. -ante F*6r. //// spa- F*. 
expe- r. aspe- C{H) \ uesubio A | sarno AF'r. saraio r 
10 amni A | et A6r. est r. est et v 12 sedes F'B^ -die S^ | 

aom.A 13 descriptione B' a d i; a. 2>.c/r.^ 1^6. 49 14 XL {add. 

^.)JI>\ XLAF'dt?. XIb. XI D. xiF». exia. delG 16 suesia 
DB 16 noUa B^ nulla DF^a | abellinaum A. bellinum DFa | 
aricia B(?)t7. ricia A. rici r 17 agagnini DFB. agnin a , 

attellani A. atellanaui a | aefalani {B)I>*. lefn- A. uafa- F'Tp. 
uefu- V. aefa- Ven. afu- G. afulania a. uaefa- F^ ua-fa- D. 
-nico B. cfr. Niss. It Up. 614 18 abellani S: aue- (aufe- A) IL G. 
auxe- v. cfr. CILXn. 1199 \ alfeterniF*. -tamlDF^Ba 19 laui- 
pftTift A albi- a | bouillae B. cfr, CIL XIV p. 230. -uellf F»t?(J) 
"'uiUae — 267, 2 cognominantur om.r 



A(-M5)DFBa] NAT. HIST. HI 5 (9) 257 

« 

Cafatia^ Casinum; Calenum^ Capitultim H^rni^uni; Cereotmi 
qui Mariani cognominantur, Corani a Dardano Troiano orti^ 
Cubuiterini^ Castrimo^nienses, Cingulani; (7abienses in monte 64 
Albano, Foropopulienses ex Falerno, FnisinateS; Ferentinates, 

5 Freginates, Fabraterni Veteres, Fabraterni Novi, FicolenseS; 
Fregellani, Forum Appi, Forentani^ Gabini, Interamnates 
Sucasini qui et Lirenates vocantUF; Ilionenses^ Lanivini^ 
Norbani, Nomentani^ Praenestlni urbe quondam Stephane 
dicta, Privemates, Setini, Signini, Suessulani, Telesini, Tre- 

lobulani cognomine Ballienses, Trcbani, Tusculani^ Verulani, 
Veiiterni, Vlubrenses, Vrbanates superque Roma ipsa^ cuius 65 
uomen altenim dicere nisi arcanis caerimoniarum nefas 
habetur optimaque et salutari fide abolitum enuntiavit 
Valerius Soranus luitque mox poenas. non alienum videtur 

isinserere hoc loco exemplum religionis antiquae ob hoc 
maxime silentium institutae. namque diva Angerona, cui 
sacrificatur a. d. XII kal. Ian.; ore obligato obsigna toque 
simulacrum habet. 

Vrbem tris portas habentem Romulus reliquit aut, ut 66 

§ 65: Sol. 1, 4. Flut. quaest. Bom. 61 p. 2781 Lydus de mexiB. 
4, 50. (cfr. Plin. XXVm 18. Serv. Aen. II 361. georg. I 498). — 
§ 66: VaJTO LL V 164. 

1 caiatia Momms.CIL Xp.444. calatiae JL'F^va.D^ \ hemi- 
cum, cereatini He Strdb.Vp.^38, hometum (cm- F*. hem- v. 
cem- B) cemetani JLY^v. om.r 2 corani At?, cho- r 

3 cuburterini DEd. -terrini F. -tessi (om. ni — 4 frusi) a | 
castrimoenienseB Niss. It. Up. 584 coll. CIL XIV p. 239. -onienses 
U.v I cabienses B^. cfr. Momms. bull. arch. 1861 p. 206. Biicheler 
Umbrica p. 141. fab- CcumB*. gab- U.v. cabenees CIL XIV 
n.2228 4 foropopillienses B^coll. CIL X n. 4722, 4725 

5 fabraterni AB^6r(J). fraba- rv(S) \ neteres fabraterni om.Aa . 
frabatemi K ^ | ficolenses AT* v. figo- r 6 f oroappi B'E'R&va.S 
gabini At?, -bani r | interamnates AF^t?. -netes r 7 Bucasim 
A/, sacca- D'FKa^. -sani D*dt? | laniuini (B)D. lanuini tP. 
laoini ll.v 9 segnini A. Dal. \ telhini DFKa. telini &va.S 

10 ballienses JLD. ballini- rJ. balini- v 11 nrbanates 

vDcoU.XIV62. urua- DF^Ba. nrbyn- A. nrbin-F*5. nluam- v. * 
uluem- d(?)C 12 nisi Momms.CIL I p. 409. om.ll.v 17 ad 
diem Fdat^a.^ 19 aut at U.v. ut pZ> 

Plivi vat. hist. z. 17 



268 C. PLINI SECVNDI [DFBa 

plurimas tradentibus credamus, UII. moenia eius coll^gere 
ambitu imperatoribus censoribusque Vespasianis anno con- 
ditae DCCCXXYI m. p. XIII -CC; conplexa monies septem. 
ipsa dividitur in regiones XIUI, compita Larum CCLXV. 
eiusdem spatiun) mensura currente a miliario in capite 
Romani fori statuto ad singulas portas^ quae sunt hodie 
numero XXXVII ^ ita ut XII portae semel numerentur 
praetereanturque ex veteribus YII^ quae esse desierunt, 

67 efticit passuum per directum XX-M*DCCLXV. ad extrema 
vero tectorum cum castris praetoriis ab eodem miliario per lo 

vicos omnium vianim mensura colligit paulo amplius ZX p. 
quod si quis altitudinem tectorum addat; dignam profecto 
aestimationem concipiat fateaturque nuUius urbis magnitu- 
dinem in toto orbe potuisse ei comparari. clauditur ab 
oriente aggere Tarquini Superbi, inter prima opere mira- is 
bili; namque eum muris aequavit qua maxime patebat 
aditu piano, cetera munita erat praecelsis muris aut ab- 
ruptis montibuS; nisi quod exspatiantia tecta multas addi- 
dere urbes. 

68 In prima regione praeterea fuere in Latio clara oppida 2^ 
SatricmU; Pometia, Scaptia, Politorium, Tellena, Tifata, 
Caenina, Ficana; Crustumeria; Ameriola, MeduUum, Comi- 

§ 67: Dion. Hal. IV 54 p. 775. 



1 nn F*v. onurB^ \ collegere v, collig- II 2 urbis con- 
ditae F'D* 3 DCCCCXXVI FE. -XXV Dad. DCCCXXVni 

va.H I dist.D 4 compita B(?)t?. -tu r | larum DFda(r(iS). 
-rium K(?)X. earum B 6 mensura currente v. -rae (-re R) 
-nte II 7 port§ F*E*. -te r. om.'pv \ semel — 8 praete F*K*pi\ 

om. r 9 XXX • M F* 1? a. 5 | DCCCC Ntss. mus, Ehen.XLIX{1894) 

p.285 10 praetorii DFK 11 LX Niss.ll XX U, LXX r 
12 quod dv{S). quo ll.G. cfr. XXXIV 115 16 agere 

DFB^a 17 plane DFB^a^ { cetera ap. -ro rv \ erant p 
18 expatentia F' | multis F^a 21 satriocum F^. atr- DRa 
Pitulum, Politorium va.S \ terrena a. tellana K. -Uene va.J. 
-nae Liv,I32,2 \ tifacta DF^a 22 caenina B. caecina Fd. 
cec- rv \ 

n.Tnprinlq, _B, 

ledullia B 



crustumeria ego. -ium B. -minu t?. ciustu K. -tu r 
B, meridia Ddai;. rnQridL//// F^ meTi////s, R. -ria F*p. 



3)FB(Eflr.l2)a] NAT. HIST. HI 5 (9) 269 

culum, Satumia ubi nunc Roma est^ Antipolis quod nunc 
laniculum in parte RomaC; Antemnae; Cameriuni; Collatia, 
Amitinum; Norbe^ Sulmo^ et cum iis camem in monte 69 
Albano soliti accipere populi Albense^: Albania Aesolani^ 

sAccienses^ Abolani, Bubetani; Bolani^ Cusuetani; Coriolaui; 
FidenateS; Foreti, HortenseS; LatinienseS; Longani^ Manates^ 
MacraleSy MunienseS; Numinienses^ OUiculani; Octulani; 
Pedani; Poletauiini; Querquetulani; Sicani; Sisolenses, Tole- 
rienseS; Tutienses, Vimitellari, Velienses, Venetulani^ Vitel- 

10 lenses, ita ex antiquo Latio LIII populi interiere sine 70 
vestigiis. in Campano autem agro Stabiae oppidum fuere 
usque ad Cn. Pompeium L. Catonem cos. pr. kal. Mai.; quo 
die L. Sulla legatus bello sociali id delevit^ quod nunc in 
\111am abiit. intercidit ibi et Taurania. sunt morientes 

isCa^'lini reliquiae, praeterea auctor est Antias oppidum 
Latinonim Aptolas captum a L. Tarquinio rege, ex cuius 
praeda Capitolium is inchoaverit. a Surrentino ad Silerum 
amnem XXX m. p. ager Picentinus ftiit Tusconim; templo 
luoonis Argivae ab lasone condito insignis. intus oppidum 

2oSaIerni, Picentia. 

§ 70: (17) Mela n 69. — Sol. 2, 7. 



2 in P'pt7. om,r \ roma e Da | antemnas F^ -na DF^ -mpna a 
cnllatia Ba 8 Amitemum va.H 4 aefulani (Niehuhr hist. 
Bom. I p. 22S) S. aefulani com. Niss. It. Up. 556 6 nubetani 
FBava.^ I coBuetani F' 6 longulani B 7 macrales v, 

-cnales (-ates D') 11. maenales F* { mnnienses B,kv(I)). mumi- DF. 
mntncTunenses B. add. mnnienses G \ numin tenses (SieglinjD*. 
om. a 8 pollnstini B. -scini {Niehuhr I, I) S 9 nimitellari 
(uini- p) C. -elari B. -erali v. uinutellarii d. -elari r \ nelienses 
dr. uili- p. nelli- II \ uitellenses d^. nice- II. v 12 carbonem B \ 

a. PR. FBa.-ac^. d. F* | mai. a. mai rS. mail v 18 id F*E't7. 
i f 14 niUa B*. -as B,*va,H \ habnit (-biit B^) interdicit 

FE^a I morientis va.S 15 casilini G. calini U. seal- v 
16 apiolas a'v. apeo- II 17 is d(?. //is F. inf DB^ deZ.B*. 
in fine E a p. is in fine v \ choanerit E. coanere a | sunento FB6r j 
rilarum 'R{?)va.D{itein§71.74). siderum E. syd- a 18 acer 
DSa. a///// F^ 19 argiuae T* Be Sol. 2,7. arciae E. -ie a. 

artiae DF^ ^////e S^- ^^ ^'- -itiae d. -igiae v 20 salerni 
l*dB*E*pt?. -Insni E^ -liisni DF^ -luni B^ -Ins in a 

17* 



260 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

71 (10) A Silero regio tertia et ager Lucanus Brattiusque 
incipit; nee ibi rara incolarum mutatione. tenuerunt eum 
Pelasgi; Oenotri; Itali^ MorgeteS; Siculi; Graeciae maxime 
populi; novissime Liicani Samnitibus orti duce Lucio. oppi- 
dum Paestum, Graecis Posidonia appellatuiU; sinus PaestanuS; 5 
oppidum Elea quae nunc Velia; promunturium Palinurum; 

a quo sinu recedente traiectus ad Columnam Regiam C m. p. 

72 proximum autem flumen MelpeS; oppidum Buxentum, Grae- 
ciae PyxuS; Laus amnis. fuit et oppidum eodem nomine, 
ab eo Bruttium lituS; oppidum Blanda^ flumen Baletum, 10 
portus Parthenius Phocensium et sinus Vibonensis, locus 
ClampetiaC; oppidum Tempsa^ a Graecis Temese dictum^ 
et Crotoniensium Terina sinusque ingens Terinaeus. op- 

73 pidum Consentia intus. in paeninsula fluvius Acheron^ a 
quo oppidani Aceruntini. HippO; quod nunc Vibonem Yalen- u 
tiam appellamus^ portus Herculis, Metaurus amnis^ Tauroen- 
tum oppidum^ portus Orestis et Medma. oppidum Scyl- 
laeum, ^rataeis fluvius ; mater ; ut dixere^ Scyllae. dein 

§ 71 (5). 72 : Mela II 69. — § 73: Mela 11 69. 68. — Sol. 2, 22. 



2 rara R(?)t;. clara r \ eamK(?)C 3 morgetes veStrab.VI 
p, 257. 270. -gentes U 4 lucani F*pt?(J"). leuc- (-nus E*a) rS 
a SamnitibuB va,S{J) \ oppidu G. -da II. v 6 paestom v. 

prae- II (item infra) \ possidonia II 6 helia C \ quod B' | uelia 
FdE'apv. uela r 7 sinu F*R*E*t?. simul r \ columnam F'B. 
-niam (cal- a) D F ^ B ^ E a. coloniam B' d p v. efr. § 73, 86 8 autem 
ll.S(D). -tem huic v{J). an huic? | graecaeF*. -ce C 9 pyxus 
DF^. -sdusEd. -V///*- pi^^s a. priusv | eodem — 10 oppidum 
ow.DF^B^E^a 10 brutium R*va.S. brytt- F* | blandat Sa. 
-dae V^{anrect€?). -diu B* | Batum G 11 partbaeniaa F*. 

per- DF^. -themius a. -mus E | phocensium et ego. et phoc- II. v. 
phoc- G. cfr. Sol. 2, 7 (tibi PhocaBnsibus Momms.) 12 tempsa 
¥*v{D). tam- B'E'p. tempra B^ -pora r. temsa Dai, | temese 
F'dt?. temere esse E\ etemesse (exe- a. et te- S^) r 13 gene 
DFE^a I terinaeuB d(?)6r. -intur B^ -itur B'. -inns (torr- F*) rr 

14 in paeninsula del.Ni88.It.IIp.933n.8 15 acerontini 
BBS. acaer- F^ acber- a. achaer- F*. acheront- v. cfr, OIL IX 
p. 43 I bippo DE*a I uibonem v. biuo- F*. uiuo- r 16 taura- 
ninm B 17 medma B (J2) e Strab. VI p. 256. -edua F' G. -etaa a. 
-eddua rv. meduma coni.J* 18 crataeis G. -tis v. grataeis 
r-teis B) II 



DFHEa] NAT. HIST, m 5 (10. 11) 261 

Columna Regia^ Siculum fretum ac duo adversa promuu- 
turia; ex Italia Caenus^ e Sicilia Peloruni; XII stadiorum 
iDtervallO; unde Regium \CIV. inde Appennini silva Sila, 74 

promunturium Leucopetra XV p., ab ea LI Locri, cogno- 

5 minati a promunturio Zephyrio. absunt a Silero CCCIII. 
£t includitur Europae sinus primus, in eo maria 

nuDcupantur: unde inrumpit, Atlanticum, ab aliis Magnum; 

qua intrat; Porthmos a GraeciS; a nobis Gaditanum fretum; 

cum intravit, Hispanum quatenus Hispanias adluit^ ab aliis 
loHibericum aut Baliaricum; mox Gallicum ante Narbonensem 

provinciam; bine Ligusticum; ab eo ad Siciliam insulam 75 

Tuscum, quod ex Graecis alii Notium, alii Tyrrenum, e 

nostris plurimi Inferum vocant. ultra Siciliam quod est ad 

SailentinoS; Ausonium Polybius appellat; Eratosthenes 
15 autem inter ostium oceani et Sardiniam quicquid est Sar- 

doum, inde ad Siciliam Tyrrenum, ab hac Cretam usque 

Siculum, ab ea Creticum. 

(11) Insulae per haec maria primae omnium Pit^ssae 76 

Graecis dictae a frutice pineo; nunc Ebusus vocatur utra- 
20 que, civitate foederata, angusto freto interfluente. patent 



§ 74: (7) cfr. Mela 1, 7. — (10) Sol. 23, 14. — § 75: Polyb. 
XXXIV 16, 4 Hultflch. Eratosth. fr. p. 92 Berger. — § 76. 77: 
MCap. VI 643. — § 76: Mela 11 125. 126. Sol. 23, 11. 



1 colnmna F*R*5. -nia r. colonia v. cfr. §71 2 caenus D. 
-nyg BeStrdb.VI257. cenus II. -nis v 3 aCIV ego coll. Strab. 
U XCni 2>. XLm llv. XX p^F« mros. XII MD p. 5 | sila 

VG. om.rv 4 XH M va.S \ LI D. 11 F»E«p. L E«. ti DE»a. 
om.rv I locri F'i?. lucri r 6 eo U.S. eoque J5. eo que v 
8 porthmos E*v. parth- F*. portinos p. porimos E*. posimuB D. 
posBi- F'B^ posBU- S^a 9 abluit DFEa. ill- X 10 aut 

baliaricam ow.DF*E*E*a 12 tuscum E*t?. -cam (turc- B^) r | 
ionium (pro notium) Sol. 33, 14 13 quod est (w».d(?)(r 

U sallentinos pZ>. sale- v. selle- (sele- Ya) II 15 sardiniae 
BX^ I sardonium F^E^ 16 tyrrehnum F. threnum a 

18 pitinssae F^ -sse E. -tuisse D^El potuisse (-ssae F^) r. 
pityusae va.S 19 a graecis A^va.S \ frutice v. frituce E^. 
-tice E*a. -cae DF^E^ brutice E*. britt- F* 



262 C. PLmi SECVNDI [DFRBa 



XLVI, absunt ab Dianio DCC stadia^ totidem Dianium per 
continentem a Carthagine Nova, tantundem a Pit^ssis in 

77 altum Baliares duae et Sucronem versus Colubraria. Baiiares 

funda bellicosas Graeci Gymnasias dixere. maior C p. est 

iongitudine; circuitu vero CCCCLXXV. oppida habet civium ( 
Romanorum Palmam et PoUentiam, Latina 6^uium et Tucim, 

et foederatum Bocchorum fuit. ab ea XXX distat minor, 

longitudine XL; circuitu CL. civitates habet lamonemj 

78 Saniseram^ Magonem. a maiore XII in altum abest Capraria, 
insidiosa naufragiiS; et e regione Palmae urbis Menariae lo 
ac Tiquadra et parva Hannibalis. Ebusi terra serpentes 
fugat; Colubrariae parity ideo infesta omnibus nisi Ebusita- 
nam terram inferentibus; Graeci Ophiussam dixere. nee 
cuniculos Ebusus gignit; populantes Baliarium messes. 

79 Sunt aliae viginti ferme parvae mari vadoso, Galiiae i5 
autem ora in Rhodani ostio Metina^ mox quae Blascorum 

< vocatur; et tres Stoecbades a vicinis Massiliensibus dicUe 

§ 77: Mela 11 124. — (7) Sol. 23, 12. — (Agathem. 20 p. 481). 
— § 78. 79: MCap. VI 643. — § 78: (11) Sol. 23, 11. 12. Mela 
n 126. cfr. Plin. XXXV 202. VIE 226. — § 79: (17) Mela U 124. 



1 XVI D*. XLUUva.Hl dianio F«/SoZ. v. -niaF^B. -niamr 
DCC — dianium F'B*!?. om.r \ Dianium del. (Sieglin) 2>* 2 tan- 
tum DF^BE^a | dem — 3 altum om.BF^B^E^a. (in altum dee^ 
in B,*marg. absciso \ pituissis F'B'E* 3 baliares F'E*5. -ris F^ 
daliaris Da. daria- E^ balea B*(war^. absc). -ares t? I duayV/ F^ 
-as DB^B^a | baltiares a. balea- T^Uva.S 6 CCCLXXVM H. 
-LXXX M t; 6 poUentiam dv. pole- llVen.{D*). cfr.Ptol 

116,73 I Guium D^phtlolXXXIIp.651. cinium Bd(?)J?. ciui- 
rv I tucim U.Bro^. -ini v. cunici B \ bocchorum F^a. boch- B. 
bochri G 8 LX B | circuitu Ba | lamonem Ven. (Hubner CLL II 
n.3711)D\ labo- ll.v(D^). lamno- iB)GcoIlPtoU.l Mela IllM 

10 Meraria va.G 11 triquadxa et B*2>'. -dra v. tiquadra 
et DF'E'G^. -dr//// F»E^ -dret B^a | ebussi DF^Bo. ebru- B 

12 colubraria | paritF^B^B^ov. -ratr | ebustanamo. ebuait 

(om. anam — 14 gignit) B^ 13 ophiusam "R^va.S, ofiu- F. ofio- a. 

■offio- I ne a. om.ova.B 15 uadosa F^a^ 16 metina Bar. 

^F. -tnia E | blascorum B2>. bra- Ea. blasconus r. -coa 

h. IV p. 181 



DFEEa] NAT. HIST, in 6. 6 (11. 12) 263 

propter ordinem quo sitae sunt, nomina singulis ProtC; 
Mese; quae et Pomponiana vocatur, tertia Hypaea^ ab iis 
Sturium, Phoenice, Phtla^ Zero et Lerina adversum Anti- 
polini; in qua Berconi oppidi memoria. 
5 6. (12) In Ligustico man est Corsica; quam Graeci 80 
Cyrnon appellavere; sed Tusco propior^ a septentrione in 

meridiem proiecta^ longa passuum CL; lata maiore ex parte 

L, circuitu CCGXXV. abest a Vadis Volaterranis LXII, 

ciyitates habet XXXII et colonias Marianam; a G. Mario 

10 deductam; Aleriam, a dictatore Sulla, citra est Oglasa^ 

intra vero, et LX p. a Gorsica^ Plana^a a specie dicta^ 
aequalis freto ideoque naTigiis fallax. amplior Vrgo et 81 
Gapraria^ quam Graeci Aegilion dixere, item Igilium et 
Dianiuni; quam Artemisiam^ ambae contra Gosanum lituS; 
15 et Barpana^ Menaria, Golumbaria; Yenaria; Ilva cum ferri 

metalliS; circuitus G; a Populonio X^ a Graecis Aethalia 

dicta, ab ea Planasia XXVIII. ab iis ultra Tiberina ostia 
in Antiano ^stura^ mox Palmaria, Sinonia; adversum For- 

§ 80—82: MCap. VI 644. — § 80: Mela 11 122. (OrOB. I 2, 54. 
Dim. 16). Die. 8, 13. (Agatiiem. 20 p. 482). — (9) Sol. 3, 3. 2. — 
§81: Sol. 8, 2. — (17) Mela H 121. 

1 quo 8it§ sunt T*inr€t8.GcumP{S). -ta erunt T. -tae sunt 
emnt va.B. quos iterum D(F^)Ea. quos ita dl quas item B(?) 
B{L) I nomina U.v{Cr)S. -nant d^B{L) \ singulis uocabulis Pro^ 
ten B(L) 2 mese F*(B?)t?(6r)5. mesese r. et Mesen B(L) \ 
liyppaea BF. -ppea Ba | his C 3 iturium DFBaD^ | Phila, 
Lero B. phjlarero DFEat;. pylareso B 4 berconi DF^£a2>. 
-rffoni B. -gani d. uergoniF*. -oani t? 6 cymoDF^E^ cirinon 
Die. cimum o 7 CLXDic. 8 L (m.ti{Dic.) \ LXX a*. (LXII 
pro corrupto hah. ET) 9 XXXITI TE^MCap. 10 ogalasa a 

U et del.va.S \ ]p\a,na,8iB,DcoU,v.l7etSol.3j^. -aria (-anaB) 
^.v 13 aegilion B^. -gylion r. -gilon veSol. \ igilium (mil- 
gium B) U.v{S). eg- C. aeg- {P)L 14 artemisiae (artom- B) 
BBE^. -sie a 15 barpana (barua- F^E^ II. H. -pona B. uap- v. 
parnae G. carbania Mela HISS \ menaria ll.v{Brot)D. maen- 
L{S). an Mellaria? efr.Ni88.ItIIp.988 \ ueneria MCap. \ ilua 
d^?)t?. flua II 16 circuitu va.D. cfr.§82extr.84.86 17 pla- 
naria F* 18 astura a' 5. //stu- d*. stu- rv \ sinouia E*i7. -ia 
et F*a*G^. -nuniae F*d. -numiae DE^a. sisunie B 



264 C. PLENI SECVNDI [DPBEa 

82 mias Pontiae. in Puteolano autem sinu Pandateria; Prochyta^ 
non ab Aeneae nutrice; sed quia profusa ab Aenaiia erat^ 
Aenaria a statione navium Aeneae^ Homero Inarime dicta, 
Pithecusd; non a simiarum multitudine; ut aliqui existima- 
verC; sed a figlinis doiionim. inter Pausilypum et ^ea- s 

polim MegariS; mor a Surrento VIII distantes Tiberi prin- 

88 cipis arce nobiles Capreae circuitu X/*M; (13) Leucothea 

extraque conspectum pelagus Africum attingens Sardinia, 

minus VIII p. a Corsicae extremis, etiamnum angustias eas 
artantibus insulis parvis, quae Cuniculariae appeliantur, lo 
itemque Phintonis et Fossae, a quibus fretum ipsum Taphros 
nominatur. _^ 

84 ?• Sardinia ab oriente patens CLXXXVIU p., ab 

occidente CLXXV, a meridie LXXVII, a septentrione CXXV, 

circuitu DLXV, abest ab Africa Caralitano promunturio is 

CC, a Gadibus ;XIl|-L. habet et a Gorditano promunturio 
duas insulas quae vocantur Herculis, a Sulcensi Enosim, 

85 a Caralitano Ficariam. quidam haut procul ab ea et 

§ 82: Mela n 121. Sol. 3, 2. Dion. Hal. I 53 p. 135extr. 
Serv. Aen. IX 715. Homer. B 783. — § 83—85; MCap. VI 645. 
§ 83: Mela II 121. 123. Die. 8, 14. 17. — § 84: Mela H 123. 
(Ores. I 2, 53. Dim. 17). Die. 8, 14. cfr. Strabo V p. 225. Aga- 
them. 20 p. 482. Anon. fr. I 1 (GGm E p. 509). — § 86: Mela 
II 123. — Timaeus fr. 27 Mnller. Sol. 4, 1. — (265, 11) Sol. 3, 2. 

1 pandataria va.S. pantatoria codd.MGap. \ prochita E'. 
-cyta BFB. -cita E^a 2. 3 erat aenaria E^t>. erat (aerat DB) 
enariae (-rae D^ DFBE'a*. tenarie a^ 3 a om.a. /I/ I B. ipsa a 
va,D I dictagrece(graeciBi;)F*E*d*Tt?a.iS 5neapolimr*dTr. 
mea- r 6 surrento E*t7. syre- (sire- B) r 7 XI Brotcum 
Sectmdo {ap.Bezzon.). XL U.v \M del.T*. M. p. a'(r(/S). M. p.CX v. 
M. p. Mox L 8 que a'6r. que (que in E) ll.v 9 VIHI d 
va,H\ etiam ED* 10. 1 1 dist. va.J 11 phintonis a d G^. pintho- 
r. cfr. Ptol 1113,8 \ fossae d.A^veMCap. forsae U \ tapsos F* 

UCLKXJIDic. I ameridie— CXXV(CXXnE«)E«E*JfCap.«?. 

om.rDic. 15 cireuitu F*E*t;. -it r. -itus eiuB Die. 16 |Xn • L 

D^MEp. SnA coll. II24Sextr. XiniB(5). XTUTIr. Xffl.L T. 

Xin-L V 17 aenosim DFS 18 fiearia galatamque codd. 
MCap. I etiam {pro et) ^J^va.S 



DPBBa] NAT. mST. ni 6—8 (12—14) 265 

Leberidas ponunt et Callode et quam Tocant Hera^ It/tra. 
celeberrimi in ea populorum IlienseS; talari; Corsi; oppi- 
dornm XVIIl Sulcitani^ Valentini^ Neapolitani, BitienseS; 
Garalitani ciTium R. et Norenses^ colonia autem una, quae 

svocaiur Ad Turrem Libisonis. Sardinian! ipsam Timaeus 
Sandatiotim appellavit ab effigie soleae^ Myrsiltis Ichnusam 
a similitudine vestigii. contra Paestanum sinum Leucosia 
est; a Sirene ibi sepulta appellata^ contra Veliam Pontia 
et Isacia, utraeque uno nomine Oenotrides^ argumentum 

lopossessae ab Oenotris ItaiiaC; contra Vibonem parvae quae 
vocantur Ithacesiae ab Ulixis specula. 

8. (14) Venim ante omnes claritate Sicilia, Sicania 86 
Thucydidf dicta^ Trinacria pluiibus aut Trinacia a triangula 

specie, circuitu patens, ut auctor est Agrippa, DCXVIII 
15 p., quondam Bruttio agro cohaerens, mox interfuso man 

BTulsa, XV in longitudinem freto, in latitudinem autem 



§ 86. 87: MCap. VI 646. (Ores. I 2, 62. Dim. 13). Die. 8, 3. 
19. 4. 5. 6. — § 86: Sol. 5, 2. Mela II 115. Agrippa fr. 7 R. 
Timoath. ap. Agathem. 1. 1. Anon. fr. II (GGm 11 p. 510). — 
(16) Sol. 2, 22. cfr. Plin. II 204. — Sol. 5, 6. 

1 leberidas B* e codd. MCap. beleridas Y^v. -da B'F^'RS. 
belle- (-as a') a. berelidas E^Bal. -da E^I>\ balaridas coni.B | 
callode a^ c6)l-va,S | Heras Intra feitf Cap. -alytraDF. -alitrar 

2 halEbn B ePau8.Xl7,9. 8trah.Vp.225. sal- ll,v 2. 3 dist. 
ta.J 3 XVnn E. Xim va.H I bitienses d«. cfr.Ptol.III3,3 
ip. 377"). nitenses F* E* D \ om. r. boBenses G e Ptol. 1113, 7. boce- v 

4 caralitani F^E^d't?. om.r 5 turrim B*dra.2> | libisonis 
^yb- a) lhv{B). cfr. Ptol. 1113,5. libys- Ven. 6 myrsilur 

[mir- a) Da. -In/// E*. -Iner E | ichnnsam TveSol. ichitns- Ea. 
ichnis- R^ecorr. ichnytns- E. -tys- D 7 paestanum DBat?. 

pest- F«. py/t- F^ prest- E\ -ntnm B« | Lencosia {Miillenhoff) 
1^*. cfr. 11204. -casia U.v 9 Iscia G 10 eo enotris (oen-E) 
DP^Ea 11 ab (P) He MCap. om.ll.v \ specula veSol.etMCap. 
Bpectanla E. -acnln dT. espe- B'. exspe- F. expe- r 12 clari- 
tate Be Die. -tes F*B*t?. -tis r | sichania (sica- t?) aB(?)t?a. Cr 
'Brot.) 13 thucydidi 6r. -de ll.v{Brot.) \ trinacria a 'R{?)va.G 
[Bret.) I autem F* | trinatia BE. om.Dic. triqnetra va.S 
HDXXVni D coll. §87 U XIL va.H \ //// fraeto F. autem 
&eto DEa 



266 C. PLINI SECVNDI [dfres 

M-D p. iuxta Columnam Regiam. ab hoc dehiscendi argu- 
mento Rhegium Graeci nomen dedere oppido in margine 

87 Italiae sito. in eo freto est scopulus Scylla, item Charybdis 
mare verticosum, ambae clarae saevitia. ipsius triquetraC; 

86 ut diximuS; promunturium Pelonim vocatur adversus 5 
Scyllam vergens in Italiam, Pachynum in Graeciam^ 

CCCCXL ab eo distante PeloponnesO; Lilybaeum in Africam 

CLXXX intervallo a Mercuri promunturio et a Caralitano 

Sardiniae CXC. inter se autem promunturia ac latera 
distant his spatiis: terreno itinere a Peloro Pachynum lo 

CLXXVi, inde Lilybaeum CC, unde Pelorum ^CXlS, 

88 coloniae ibi V, urbes aut civitates LXIIL a Peloro mare 
Ionium ora spectante oppidum Messana civium R., qui 
Mamertini vocantur^ promunturium Drepanum, colonia 
Tauromenium; quae antea Naxos, flumen Asines^ mons i9 
Aetna^ nocturnis minis incendiis. crater eius patet ambitu 
stadia viginti; favilla Tauromenium et Catinam usque 
pervenit fervens, fragor vero ad Maroneum et Gemelios 

89 colles. scopuli tres Cyclopum^ portus Vlixis, colonia Catina^ 
flumina Symaet^um, Terias. intus Laestrygoni campL n 
oppida Leontini, MegariS; amnis Pantagies, colonia Syracusae 

§ 87 : Sol. 5, 2. — (5) Mela 11 115. 116. Timostb. ap. Agathem. 
1. 1. p. 483. — § 88: MCap. VI 647. Mela II 117. 119. Sol. 6, 5. 
— § 89: Mela 11 117. 118. Sol. 6, 14. 6, 8extr. Mela H 118. 

1 dehiscindi Da. dih- "FK decisc- S^ disc- Die. 3 est 
P*B*a*t;. etrDic. \ Bejll&eD*UZp.25.8edcfr.Mela{Sen.epS9,l) 

4 ambae Die. -bose DB^S^a. -bo rv \ clarae seuitia Di<^. 
•ra saenitiae DS^a. -ra -tia r(?)v \ triquetra F^S^a. -tiae B^. 
-qnadrae Die. 5 pelorus P^a*t?a.<S. cfr. Pelorias §90 {Mela, 
Sol, MCap.) 7 CXL ¥*. CXLIIII va.B: 8 et a B(?)r. et r 

9 CXX Kva.H\ antem haec B(?)t7a.2>' 10 distantis B^d. 
-nt P^B*. -ntia Die. 11 ChXXYl ego e MCap. -XKXYlllH. 
-XVI V I unde DPBa. inde 'R{?)Dic.v \ CCXLII ego. CXLH U.D. 
-Lin MCap. CLXX TUnras.v 12 V PeMCap. om.ll.va.R_ 
aut U.S. ac v{J) 13 //// spectante Ttv. expe- rDic. \ oppidu 
a''(B?)i;. -dorX)u;. 17 CatanamJ? (item in/ra) 18 Maronem 
va.S 20 symaethum v. -metnm II 21 pantagies F'dt;. 

—**- "^t*. -gees B*. -cies F*a. -eyes tD^. efr.MPtp.S99^ 



DFREa] NAT. mST. m 8 (14) 267 

cum fonte Arethusa^ quamquam et Tem^iiis et Archidemia 
et Magea et Cyane et MilicMe fontes in Syracusano 
potantur agro^ portus Naustathmus^ flumen Elonim^ pro- 
muntarium Pachynuni; a quo . . . fronte Siciliae flumen 

sHyrminuiD; oppidum Camarina; fluvius Gelas, oppidum 
Agragas, quod Agrigentum nostri dixere. Thermae colonia^ 90 
amnes Achate^; Mazara, Hypsa^ SelinuuS; oppidum Lilybaeum; 
ab eo promunturium^ Drepana^ mons EryX; oppida Pan- 
hormum^ Soluus^ Himera cum fluviO; Ceplialoedis^ j^aluntium, 

10 Agathyrnum; Tyndaris colonia^ oppidum Mylae et^ unde 
coepimus; Pelorias. intus autem Latinae condicionis 91 
Centoripini; Netini^ Segestani; stipendiarii Assorini^ Aetnenses^ 
Agyrini; Acestaei; AcrenseS; Bidini^ Citarini; Drepanitani^ 
Ergetini, Echet/ienses, Erycini, Entellini^ Egguini^ Gelani^ 

isGalacteni^ Halaesini, Hennenses^ Hyblenses^ HerbitenseS; 
Herbe^^enseS; HerbulenseS; Halicuenses^ Hadranitani^ Ima- 
carenseS; Ic^anenseS; laetenses^ Mutustra^mi^ Magellini; 

§ 90: Mela 11 118. 119. — § 91: Mela H 118. 



1 temenitiB v e Thttc. VII3, 3. -minitis P*. -nilis r 2 mili- 
chie B. -cie Ba. -ciae Ddt?. -itiae r § ponantnr ED 
4 qua BK't?o.2>' | lac. ego indicavi 5 hyrminum BD. yr- a. 
hir- (-ninin r*t?) rv 6 Acragas G. cfr.nota ad XXXV 63 \ 

hennae B*. thermo P^ -rino r" 7 achates H. -tae E. cfr, 
XXXVII 139, agather a. -thae r. -the rv. Atys B \ mazara H. 
mater W.r. et B. {mvLcer TMPt p. 395*^) \ hipsa P*. ip- P^a. yp- 
na.B I selinius B. -nus Ttva.D \ dist.va.GiD) 9 solus d6r { 
hftlnntitmi ego coU. XIV 80. alun- G. -nfium d. -untinum (-ut- B. 
-yt- P^ r 11 pelorus a't?a.<S | autem om.Bd(?)i7a.2> 

12 netini B'6^. nepi- rv \ adsorini P^. arso- D. -oniri Ea 

13 agyrini BB. agryni DPd. -rini E^a. ager- E'r | citarini 
BeCic.Verr.III103. cet- H. citatiarini Baf. cyt- r. (add. C&ci- 
rmi B. Cacyr- H. del.D) 14 echetlienses (B*)HeStByz. 
echefti- II. ecefti- B^ \ entellini "F^inras.ve Ptol. -tenetini (-nit- 
B') B. add. etini (net- P't?) edini ll.v. etini G, enini SePtol. 
i7J4,7flva). del.eqo \ enguini dTB 15 galacteni (-lect- a) II. D. 
-ateni dTi7. -atani C. -atini S \ halesini P'B(?)t7. helas- PMT. 
iahes- r. efr.CILXp.768 \ herbitenses B. hebrit- (ebritt- a) ll.v 

16 herbessenses B. -benses II. v \ halicyenses d{7)BeCic. 
Verr.III13.91.Vl5. -ciaensesB | imacarenses J3. maga- (imaga- 
^jU. maca- v 17 ichanenses BeStByz. yppa- a. ipa- rS 



268 C. PLINI SECVNDI [A(ap.9)DFEEa 

Murgentini^ Mutycenses, Menaini^ Naxi, Noini, Pelrini, 
Paropini, Phintienses^ Semelitani; Schenni, Selinunti, 
Symaethii, Tlailarenses^ Tissienses^ Triocalini, Tyracinenses. 
Zanclaei Messeniorum in Siculo freto sunt 

92 Insulae in Africam versae Gaulos^ Melita a Camarina 5 

LXXXVII, a Lilybaeo CXIII, Cossyra, ffieronnesos, Caene, 
Galata; Lopadusa^ Aethusa^ quam alii Aegusam scripserunt, 

Bucinna et a Soiunte LXXV Osteodes contraque Paroplnos 
Vstica. citra vero Siciiiam ex adverse Metauri amnls 

XXV ferme p. ab Italia septem Aeoliae appellatae^ eaedem 10 
Liparaeorum; /^ephaestiades a Graecis, a nostris Volcaniae, 
Aeoliae ; quod Aeolus Iliads temporibus ibi regnant 

93 9. Lipara cum civium Romanorum oppido, dicta a Liparo 

§ 92—94: MCap. VI 648. — § 92. 93: Mela 11 120. — § 92: 
(10) Sol. 6, 1. — § 93init.: Sol. 6, 2. 

iaetensesB. met- a. iei- II. v{B) \ muiustrRtim B^ e Polyb. 124,11 
et Diod. XXIII9, 3. 4. mytistr- (J5*) S. mutrustani F d t?. -strani r \ 
magellini d(?)v. -elini tl 

1 muty censes d^inmarg.H. -tyenses B. -ticenses II. v. om.i^ \ 
menaini (-ani B) IL ^anini d*t?. om.d\ menaeni Cic.Verr.11155. 
102 I noini (oi- a) II, I) . noaei S. -aeni B. nonii v \ petrini d*tn 
marg.B. -tini 2Z.t; 2 phitinenses 7^ phidnthienses Jff { scherini 
BePtol.II14,7collCic.Verr.III103. sesch- v. seschtemi M^ 
sascht- a. saeschir DB. saeschet-S* | selinuntini 7' 3 smnae- 
thy P^ sim- P*a | talarenses (-rienses B) H. ilar- B^ i. ar- F^ 
silar- P*B*. lar- r | tissienses B. -inenses II. v. cfr, Oic. Verr.11186. 
Ptol 1114,7 I tyr&cinenfieB Brot e cant. H e StByg. trirac-B. -cien- 
888 (-eye- P) rv. tira- G 3 — 6 dist. ego. punctum pon. post 

Messeniorum Fav(2>*), post freto G. cfr. p. 267, 11 intaB et§76. 
151. IV 52. V41. 128. VI32. 198 6 in a»(d?)f?. om. U.D. an 

ad? I gaulos lf*G. -lo codd.MCap. caulos r. gauros v \ cama- 
rina YMCap. earner- rv. cfr.Ptol.l.l. 6 LXXXTTIT T^Kva.E. 
-VIII MCap. I cosyra B(?)t?o.I>. efr.V42 \ hieronnesos 5 ePoZyfe. 
160,3. eromnisos II. laron nesos MPtp.410^ 7 lopadusa 

BeStByz. lep- K.d(D*) 8 bncinna P*mras.K'B. -iona B^ 
-ion rv{B^). cfr.8t.Byz. \ osteadesF^tja.^ 9 nsticaf. uscita 
(osc- F^ 22 11 hephaestiades C. et aepestiades AD. -dis £. 
aephaestiadis F. ephest- Bo. -des v. et estiadis a | uolcaniae 
DF»dEC(H). -ni AF*t7(6?). -nia BaT. -nia nel 12 eolie a. 
-la eo I regnabit F^B*. -bat va.H 



ADPBE] NAT. fflST. m 8—10 (14. 16) 269 

rege, qui successit Aeolo^ antea Milogonis vel Meligunis 

vocitata, abest XXV ab Italia^ ipsa circuitu paulo minor 

V. inter banc et Siciliam altera^ antea Therasia appellata^ 
nunc Hiera, quia sacra Volcano est, colle in ea nocturnas 

sevomente flammas. tertia Strongyle, a Lipara VI p. ad 94 
exortum solis vergens^ in qua regnavit Aeolus; quae a 
lipara liquidiore tantum flamma differt; e cuius fumo, 
quinam flaturi sint venti in triduo^ praedicere incolae 
traduntur; unde ventos Aeolo paruisse existimatum. quarta 

loDidyme, minor quam Lipara. quinta Ericusa; sexta 
Phoenicusa, pabulo proximarum relictae. novissima eadem- 
que minima Euonymos. hactenus de primo Europae sinu. 

10. (15) A Locris Italiae frons incipit; Magna 95 
Graecia appellata^ in tris sinus recedens Ausonii maris^ 

15 quoniam Ausones tenuere primi. patet LXXXVI^ ut auctor 

est Varro; plerique LXXV fecere. in ea ora flumina 
innumera; sed memoratu digna a Locris Sagra et vestigia 
oppidi CauloniS; Mustiae, Consilinum castrum^ CocyntAum^ 
quod esse longissimum Italiae promunturium aliqui existimant. 
sodein sinus et oppidum Scoladum, Scylaceum et Scyl/etium 

§ 94: Sol. 6, 3. cfr. Isid. or. XTV 6, 36. — § 96: MCap. VI 649. 
— cfr. Sol. 2, 24. — (18) Mela n 68. — (20) Sol. 2, 10. 23. 

I cui successit aeolus Be Sol. \ milogonis A. J. melog- B'6f. 
imong- B*. milonginis 7. mlong- (-nns D^) D. long- rv. -gonis B \ 

miliguniB AD* 2.3 minor V F* »n ras, -or V milia A E ' D. -orum 

DEV -or Bd(?)^. -ori v 3 banc om. DB^E^a. ///// F* 

5 strongyle d(?)t?. -gnlae A. -gile a. sthrong- F'B^B^. strog- o. 

sthrog- r I VI p. D*. m passus A. mille pa- rv, VIII p. U56 
7 difteriD | e tkMCap.G. ex Sol. a AE'oD. om.rv 8 tridumn 
(D?)a»B(2>») 10 encuBa, BeStrab.VI275et8<^lApoU.Rhod, 
III 41. eripbnsa Adt?(D). eryth- B. eryph- r. efr.Sol.et MCap. 

II relicta dva.J 12 minima AF'E't?. ndm F^ minim r 
18 frons -pMCap.v. fons II 17 sagra Tv, agra II 

18 mystiae va.8 \ cocynthum D. cfr. §43. -tum A. cocc- r. co- 
cinthum d(?)B. coccinum a. carci- v 20 et U.B(D^). scyl- 
lac6UB et v(E). scylaciua et S | oppidum MPtp.S29^. urbs DK 
om.ll.v I scolacium ego. cfr.CILXp.12n.103. -aginm (-agbium 
BR. -agi//u F) ll.v{D). stola- /*. del.B \ scylaceum AB. -caenm 



270 C. PLmi SECVNDI [adfbe 

Atheniensibus^ cum conderent; dictum^ quern locum oc- 
currens Terinaeus sinus paeninsulam efQcit^ et in ea 
portus qui vocatur Castra Hannibalis^ nusquam angustiore 

Italia: XL p. latitudo est; itaque Dionysius maior inter- 
^6 cisam eo loco adicere Siciliae voluit. amnes ibi navigabiles 5 
Carcinus, Crotalus, Semirus, Arogas, Thagines, oppidum 
intus Petdia^ mons ClibanuS; promunturium Lacinium^ 

cuius ante oram insula X a terra Dioscoron, altera Caly- 
psuS; quam Ogygiam appellasse Homer us existimatur^ prae- 
terea TyriS; Eranusa^ Meloessa. ipsum a Caulone abesseiij 

LXX prodit Agrippa. 
^'^ 11. A Lacinio promunturio secundus Europae sinus 

incipit, magno ambitu flexus et Acroceraunio Epiri finitus 

promunturio ; a quo abest LXXV. oppidum Croto^ amnis 
NeaethuS; oppidum TAuri inter duos amnes Crat/^im et ij 
Sybarim^ ubi fuit urbs eodem nomine, similiter est inter 
Sirim et Acirim Heraclea, aliquando Siris vocitata. flu- 
mina Talandmm, Casuentum^ oppidum Metapontum^ quo 
9^ tertia Italiae regio fmitur. mediterranei Bruttiorum Apru- 
stani tantum; Lucanorum autem AtinateS; Bantini, Ebunni, si 

§ 96: (7) Mela II 68. — Homer, tj 244. fi 448. Agrippa fr. 
10 R. — § 97: (12—14) MCap. VI 660. Sol. 2, 24. (14) Mela 
n 68. — § 98: Cato fr. 68 p. 63 Peter. Theopomp. fr. 233 Muller. 

(sell- F) DP6r. -cium H. scyllaceum Eapt7(f7*). -ciTiinB. del.JD 
et II, V. del,B \ scylletium B. -trim v. scyletinm AS p. -thimn r 

2 terinaeus d6r. -neus v. taerinus A. -nes (tonnes B^) r 

3 nusquam At;, numq- r 4 XL iL'E^Sol.MCap,v{J*), XI 

(XII D ») r. XX B e Strdb, VI p. 255 init 6 carcinus D. cfr. Mela. 
-rginus A. -rcines rH \ arogas A.Y*J. -ocas rS. -ocha t; | tha- 
gines AF^mro^.B^D. thasg- B\ tharg- DB^ targ- E^adt^ 
7 petelia ego. cfr.Ni8s.It.IIp.936n.3. -tilia U.v 8 oram Br. 
ora r 10 tyris ABa6r(Z>). tins rv{H). (tres sirenussae B) 
gaulone F*twras. cal- a 11 prodidit (i{?)va.D 15 thuri 
{P)H. -ium V, tyri A. tauri r \ crathim S. -in v. -tim II 
n a^iim BeStrab.VIp.264init. agirim AB*. acrim rt? 18 ta- 
landrum A. cha- D. tha- (-lend- F^ rv. aca- BeStrab.VIp.280. 
cfr. Niss. 1. 1. p. 914 n. 1 \ qua F d B E a 20 atinates A t? (/S). attin- r. 
aten- H I buntini A. bantani Ba* 



ADFRB] NAT. mST. m 10. 11 (15. 16) 271 

Gnimentini^ Potentini, Sontini^ Sirini, Tergilani; Vrscnlini, 
Volcentani; quibus Numestrani iunguntur. praeterea inter- 
isse Tbebas Lucanas Cato auctor est, et i^ndo^iam 
Lucanonim urbem fuisse Theopompus, in qua Alexander 
sEpirotes occubuerit. 

(16) Conectitur secunda regio amplexa HirpinoS; 99 

Calabriam; Apuliam, SallentinoS; CCL sinu qui Tarentinus 
appellatur ab oppido Laconum — in recessu hoc intimo 
situm, contributa eo maritima colonia, quae ibi fuerat, 

loabest CXXXVI a Lacinio promunturio — , adversam ei 
Calabriam in paeninsulam emittens. Graeci Messapiam 
a duce appellavere et ante Peucetiam a Peucetio Oenotri 

fratre in Sallentino agro. inter promunturia C intersunt. 
latitudo paeninsulae a Tarento Brundisium terreno itinere 

isJfXXXV patet multoque brevius a portu Sasine. oppida 100 
per continentem a Tarento Vria, cui cognomen oh Apulam 
MessapiaC; Kleimm, in ora vero Senum, CallipoliS; quae 

nunc est Anxa, LXXV a Tarento. inde XXXIII promun- 

turium quod Acran lapygiam vocant; quo longissime in 

somaria excurrit Italia, ab eo Basta oppidum et Hydruntum 

§ 99: cfr. Strabo VI p. 261. — Mela II 68. — (11) Sol. 2, 12. 
- § 100: (17) Mela II 66. — Sol. 2, 64. — (19) MCap. VI 650. 

1 fiirini — ursentini o-m.DF^B^E^a j Byrini P'E* | tercillaniB* 

2 uolcentani AB'G^. uolent- r. nolsent- v, uulcet- p. {an 
Tolceiani?) 3 pandosiam B e8trah.VIp,256, mardoniam 
(-dan- r*. -daon- E*) K.t?(J) 8 — 10 dittego 8 recessu DBa 

9 situm n. -to a»t? | eo ow.d* | qui DF^E^ 10 CXXXV E 

11 paeninsula A 15 XXXXV D It.p.^7n.7. XXXV ll.H. 

-H V I sasinae E*2>*. -nea A. -na v. -ne B/Sf. rasinae (-ne a) r 

16 una 2> cum Vossio ad Melam 114, 7 (Momms, unterit. Dial. 

p.i7,61). uaria (-roaB. bariaP*) II. v \ oh ego. omJl.v. ad discri- 

; men (Cluver) D^ \ apulam messapiae ego. -lae messapia (mesa- 

; piam a) E^BE^a. -lae messapia (mesa- A) rv 17 aletium 

j vePtol III 1,67. adiumDFdB^E^ -iuum a. sarmadium AE*p2). 

senn- JL* \ in v. om.U \ saenum A. len- DEM. senonum va.H \ 

caUipolis AH. ga- rv 18 XXXIII U.v{D). -E G 19 acran v. 
acar- A. agar- E*E*. agr- r 



272 • C. PLINI SECVNDI [Adfbe 

decern ac novem milia passuum, ad discrimen lonii et 
Hadriatici mariS; qua in Graeciam brevissimus transitus, 
ex adverso Apolloniatum oppidi latitudine intercurrentis 

101 freti L non amplius. hoc intervallum pedestri continuare 
transitu pontibus iactis primum Pyrrus Epiri rex cogitavit, \ 
post eum M. Varro, cum classibus Pompei piratico belle 
praeesset; utrumque aliae inpedivere curae. ab Hydrunte ! 
Soletum desertum, dein Fratuentiuni; portus Tarentinus^ 

statio MiltopeS; Lupia^ Balesium^ Caelia^ Brundisium L p. 
ab Hydrunte^ in primis Italiae portu nobile ac velut cer- 1< 
tiore transitu sicuti longiore, excipiente Dlyrici urbe Dur- 

102 rachio CCXXV traiectu. Brundisio conterminus Poediculo- 
rum ager. novem adulescentes totidemque virgines ab 
Illyriis XII populos genuere. Poediculorum oppida Rudiae, 
Gnatia, Barium, amnes lapyx a Daedali iilio rege, a quo i\ 
et lapygia Acra, Pactius, Aufidus ex Hirpinis montibus 

103 Canusium praefluens. hinc Apulia Dauniorum cognomine 
a duce Diomedis socero, in qua oppidum Salapia Hanni- 
balis meretricio amore inclutum, Sipuntum, Vria, amnis 

§ 101: (7) Mela n 66. — § 102: (14) Mela 11 66. — (16) Sol. 
2, 7. — § 103: Mela 11 66. 66. 

3 appollonia (-iae G) A'F^cumrcis.Jt^va.H \ oppidi ll.G(S). 

-dum C{H). -do v 4 i. F^ id a. G B \ continuare Ar*B*t'. 
-uere r 7 inpediere E^dBat^a.^ 8 frvA^entixaa (Momms. 
CIL IX n. 1006) D*. -ertium lLv{8). fratru- rBrot 9 miltopes 
AP*a2>. -paes DBS. -pae JST. militopMr^ -tuma^t? | InpiaAjB. 
lubia F*. //upia F*. upia r. upta a. mspia v | balesiom AF*t?. 
-essmn F^dB. -laesum E^ -ssum r | caelia (ce- B*) AB'iSf. -lium 
F*v. -li (ce- B*a) r 11 sicut B. sic utique B(?)jff. sed utiqae 
vet. Dal. I illyrice A. -cae F. -ca tiva.S 12 pediculomm FBa 
va.S. cfr.§38 14 XVI AS. XDI a'ra.J" | ruriae A. rudia 

va.(P)H 16 gnatia lLltTk^J^coll.11240. egn- r(?)B. ingn- a. 
stegn- V I barium F'BG^. nar- A. bariom r. -ion v \ amnex Ba. 
-ne^ F\ ampea B*. -pe F*. ante va.H \ iapyx At?, -pryx DBS'. 
-p/// F*. -pex F*E« I filio F«t?. amnes filio AB*. f r | ege A. 
ege^ B*. egiF'mro^. del. va.H 16 Acra 2>^ aritan A. ami- 
tan r. -ta pt;. amnes G. del.H. Acra, iam U57. Acra item /*. 
clari iam D^. \ pactius Ft;, -tris A. pattius r 19 sipuntium B. 
-nitum 0. -pontum LKva.B* \ uria Ddt?. -iae r. cfr.§100 



ADFBE] NAT. fflST. m 11 (16) 273 

CerbaluS; Dauniorum finiS; portus Aggasus, promunturium 

montis Gargani, a Sallentino sive lapygio CCXXXIIII am- 
bitu Gargani; portus Garnae^ lacus Pantanus, flumen por- 
tuosum Fertor. Teanum Apulorum itemque Larinum^ Cliternia, 

s Tifernus amnis. inde regio Frentana. ita Apulorum genera 104 
tria: Teani a duce e Grais; Lucani subacti a Calchante; quae 
nunc loca tenent Atinates; Dauniorum praeter supra dicta 
coloniae Luceria^ Venusia^ oppida Canusium^ ^H'i; ^li- 
quando Argos Hippium Diomede condente^ mox Argyripa 

10 dictum. Diomedes ibi delevit gentes Monadorum Dardo- 
nimque et urbes duas, quae in proverbii ludicrum vertere, 
Apinam et Tricam. cetera intus in secunda regione Hir- 105 
pinorum colonia una Beneventum auspicatius mutato no- 
mine^ quae quondam app^Iata Maleventum^ Aeculani^ Aqui- 

uloni; Abellinates cognomine Protropi^ Compsani^ Caudini^ 
Ligures qui cognominantur Corneliani et qui Baebiani^ * 
Vescellani. At^^culani^ Aletrini; Abellinates cognominati 
Marsi^ Atrani^ Aecani, Alfellani^ AtinateS; Arpani^ Borcani^ 
Collatini; Corinenses et nobiles clade Romana Cannenses^ 

»Dirini, Forentani, Genusini^ Herdonienses^ Irini, Larinates 

§ 104: (8. 9) Sol. 2, 10. — § 105: (14) Liv. IX 27, 14. Fast. 
p. 84. 340. 

1 aggasBus A2>^ agasus ov 2 CCXXXIIII kG. -lU rv 
4 fertor DF'dTD. -to B. -tur Sa. fer AF*. frento v \ lari- 
natam H | clitema AF'S^ -em B^ alitemia a'DaZ. 5 fren- 
tana AFt?. ferent- T^inmarg. fret- r 6 a AP*t;(iSf). om.rDal, \ 
€ Aa*6r. om.rv 7 atinates AP6r. etin- rv 8 carpi F' 
9 hippium At?, -idinm (hypp- B. ypp- a) r | diomede — dictum 
om.DF^B^Ea. | argyrippa G. argir- B^ 12 et ABBJB. met rv \ 
tricam B. aicram DFdBt?. aior- Ba. atr- A | cetero dJ7. -rum o 
14 aecnlani JlG{S), ecu- B. ausaecu- F. ausecn- rv{H). 
augcu- 2>* 16 et qui — 17 uescellani om.DFM^BB^a | bae- 
biani D. beb- II. v 17 ausculani D*. cfr.Momms.adCILIX 
P 62. Nt88.ItIIp.845n.4. aeul-A. ecnl-B*. decul-rt?. aecul-B". 
aecl- 8 ] aletrini Y*v. alit- AB'. aletri r 18 atinates Dd5. 
anti- A atti- rv | borcani om.a. uorga- A. uorca^ va.B 
IS corinenses dt;. cari- A. corri- (carri- F*) r 20 herdonienses 
I Aa'fl". hord- G, herdori- (erd- TL) rv \ irini ll.»{D). yr- a. hyr- 
U)B ex Herod,VII 170 

PXinrX HAT. HIBT. I. 18 



274 C. PLINI SECVNDI [ADPKE 

cognomineFrentani; Metinates exGargano^Mateolani^Neretini, 
iVatini; Rubustini^ Silvini; Strapellini, Turnantini^ Vibinate.S; 
Venusini, Vlurtini. — Calabrorum mediterranei Aezetini, 
Apamestini; Argetini^ ButuntinenseS; Deciani, Grumbestini^ 
Norbanenses^ Palionenses^ Stulnini; Tutini. — Sal/entinorura i 
Aletini; Basterbini; Neretini, Vzentini, Veretini. 

106 12. (17) Sequitur regio quarta gentium vel fortis- 
simarum Italiae. in ora Frentanorum a Tiferno flumen 
Trinium portuosuni; oppida Histonium^ Buca^ Hortona^ 
Aternus amnis. intus Anxani cognomine Frehtani^ Care- k 
cini Supernates et InfernateS; /uanenses. — Marrucinorum 
Tea/ini. — Paelignorum Corfinienses, Superaequani, Sul- 
monenses. — Marsorum Anxatini; Awtinates, Fucentes, 
LucenseS; Marruvinl — Albensium Alba ad Fucinum 

107 lacum. — Aequiculanorum Cliternini; Carseolani. — Vesli- ii 
norum Angulani, PennienseS; PeltuinateS; quibus iunguntur 
Aufinates Cismontani. — Samnitium, quos Sabellos et 
Graeci Saunitas dixere, colonial Bovianum Vetus et alterum 

§ 106: (8—10) Mela 11 66. 



1 metinates AP*a'6r. etin- (etm- B) rv. men- H. cfr.Niss. 
It II p. 838 n. 2 I neretini (-rat- F) 8.t?(2>). nerit- G. net- H 

2 natini D, mat- 11. v. del.H | rubtistini AF*E*G(H). -sini r. 
tnbustini v. rob- Dal. \ tnrmantini (-men- G) dva.D 3 aeze- 
tun{MPtp.33l^)D*. aeget-DBEG^. eget-a«. agaet-F. a«lit-A. 
cfr. Niss. It Up. 858 4 argentini £ B. otn. v \ gmmbeBtini A F* H. 
brum- rv 5 narbonenses Kva.G \ palionenses A G{S). balto- r. 
palto- H. om.v \ stulnini ll.v(D). stum- BePtol. Ill 1,68 

6 alentini AF'B'a | uzentini Dcum Momms.%mteritDtal.p,52 
{CIL IX p. 3). uient- II, v (J), uxent- H. ualent- B 9 hoxtona 
A, J. -tana (ort- Fd) r. Ortona veStrdb.Vp.242 10 carecini 
Nipperdey opusc. p. 203. -etini U. J. carent- v. cfr. Niss, It Up. 790 

11 inanenses. (Momms. CIL IX p. 274) JD*. lanuenses 11 v 

12 teatini vePixH. Ill 1,53. teacini (taea- AF) U \ corfinien- 
ses V. comini- A. cpmifici- r 13 anxatini DF^ED. anazt- a. 
anaxat- A]?*/, anxant-dt;. han^csat-B | antinates Z) cum itfontfits. 
II. p. 321 {CIL IX p. 362). ati- At?, atti- r 14 marmini A. 
-ubini F^. laaruuii dva.S 16 pennienses U.v. pinnie- a. 
penne- D. pinne- B. cfr. Ptol.III 1,52 18 coloniae Mommf. 
CIL IX p. 239. -nia ll.f> \ bouianum v. ^nium AF*. uouiantun F*. 
uobi- B. -nium r 



ADFRB] NAT. HIST. Ill 11. 12 (16. 17) 275 

cogDomine Yndecuinaiioruin^ Aufidenates^ Aesernini, Fagifu- 
lani, Ficolenses^ Saepinates^ Ter^entinates. — Sabinonim 
Amiternini^ Curenses^ Forum Deci, Forum Novum, Fidenates, 
Interamnates, Nursini, Nomeotani; Reatini, Trebulani qui 
5 cognominantur Mutuesci et qui Suffenates, Tiburtes, Jari- 
nates. in hoc situ ex Aequicolis ioteriere Comini; Tadiates, 108 
Caedici, Alfatemi. Ge Hi anus auctor est lacu Fucino 
haastum Marsorum oppidum Archippe, conditum a Marsya 
duce Lydonun; item Vidicinorum in Piceno deletum a 

loRomanis Valerianus. Sabini, ut quidam existimavere; a 
religione et deum cultu Sebini appeilati, Velinos accolunt 
lacus, roscidis collibus. Nar amnis exhaurit ilios sulpureis 109 
aquis Tiberim ex his petens; replet e monte Fiscello 
Avens iuxta Vacunae nemora et Reate in eosdem conditus. 

>*at ex alia parte Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus 
tris amoenitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo, 
defert in Tiberim. in agro Reatino Cutiliae lacum, in 
quo fluctuetur insula, Italiae umbilicum esse M. Varro 
tradit. infra Sabinos Latium est, a latere Picenum, a 

^ tergo Vmbria, Appennini iugis Sabinos utrimque vallantibus. 



§ 108: Gellif an]n8 : cfir. Peter hist. Rom. fr, p. U. — Sol. 2, 6. 
— Varro tip. Fast. p. 343. — § 109: (17) Varro LL V 71. Sol. 
2, 23. cfr. Plin. n 209. XXXI 10. 69. 

1 aesemini (-rrini S) A ED. ese- v, ase- r \ fagifalani AG. 
•ugali rv 2 saepinates H. sep- II, v | tereuentinateB S. ter- 
cuen- A. trenen- G. teuen- da. teren- B. teuentiates r. treuen- v 

6 muloeBci T2>. -nesti DdSat?. -tiBid B. -taei B. -usci A I" 
inras^S, -caei G \ snffenates Ar. snfe- r \ tarinates a'B. parin- 
'paren- A) II. v 6 tadiatesies B. -tester D£a 7 cedici Ea. 
cned- D. aced- P'a'ra.B^ | gelbianns B. gella- E*. GeUius Peter 
hUt.Iicm.fr.p.94.cfr.index 9 nidicinorum IlG{J). uitic- (uic- 
B*) rH. urtic- t? 10 Valerius Antias c(mi.M%(/nzerp.B76n.l 

11 saebini E'. saenini E^a. sen- Tk^ATva.J 12 roscidis 
Vv. royc- A. prose- r 13 dist.D | e AE*t?. a a*, om.r 
U Anena BcumPreJlero. cfr,Serv.Aen.VII657. aues B. labens v 

16 snio AE^f7. annio r 17 cntiliae At;, -tiniae Ed. -ni 
ac f 18 fluctnet i>a.8 | tunbicnlnin EB'a. uerb- B^ | M om.A 

19 atium DB^E*. ///// E* 20 umbriam A 

18* 



276 C. PLINI SECVNDI [ADfbe 

110 13. (18) Quinta regio Piceni est, quondam uber- 

rimae multitudinis. CCCLX Picentium in fidem p. R. 
venere. orti sunt a Sabinis voto vere sacro. tenuere ah 
Aterno amne^ ubi nunc ager Hadrianus et Hadria colonia 

a mari VI. flumen Vomanum, ager Praetutianus Palmcn- s 
sisquC; item Castrum Novum, flumen Batinum, Truentum 
cum amne, quod solum Liburnorum in Italia relicum est, 
flumma Albula, Tessuinum, Helvinum, quo finitur Praetu- 

111 tiana regio et Picent/um incipit. Cupra oppidum, Castel- 
lum Firmanorum et super id colonia Asculum, Piceni lo 
nobilissima intus, Novana. in ora Cluana, Potentia, Numana 

a Siculis condita, ab iisdem colonia Ancona, adposita 
promunturio Cunero in ipso flectentis se orae cubito, a 

Gargano CLXXXIII. intus Auximates, Beregrani, Cingulani, 
Cuprenses cognomine Montani, Falerienses, Pausulani, is 
Planinenses, Ricinenses, Septempedani, Tolentina^es, Tra/- 
enses, Vrbesaivia Pollentini. 

112 14. (19) lungetur his sexta regio Vmbiiam conplexa 

§ 110: (4) cfr. PauluB Fesid p. 212 (117). — § 110. Ill: Mela 
II 66. 64. — § 111: (12) Sol. 2, 10. 

1 est Ai7. et r 4 aterno at;, att- II \ adrianus et adria 

'D'F'RJtt^C (item infra) 5 m Sa. YII "Eva. 8 \ praetattianas 

'D'F^'Rli (fere semper) \ palmesisque B. palam- DE^Sa 6 idem 
DPS I batintmi At;, ////aat- P^ uiuat- DS. -annu a. iuuatiiiiii X 

8 flomina v(I)*). -men II H | albula tesBuintim E'i>. >lates 
soinmn At;, -la terainum r. -la teruium dT.B^ | heloinmn A 7' 
v(D*). om.rH \ quo AP*E*t;. quod r 9 picentium v, -turn 
II 2>». cfr. V.2 11 dist. Momma. Herm. XVIII p. 192 n. 

nobana ADB. del. B^ It. p. 16 12 ancon va.G. -co dT 

13 Cumero va.S 14 CLXXXIH iLv(S). -DII E*J5ro«. -XXX r 
beregrani A6r. uer- rv 16 falerienses D*. falar- ll.v, cfr.Niss. 
It. II p. 423 16 pleninenses G \ septempedani At;, -ales Y*. 
-ates r | tolentinates ego. cfr. CIL IXp. 530. tolenses A. toUen- 
tinas DF^BE^a. -nates v. -nias E^ -ni uel tolenses E' | traienses 
ego coll. CIL IX n. 5646. 5647. trace- U. traice- dT. triace- <;. 
treie- H. tree- 2>«. cfr. CIL IX n. 5882. (VI n. 2413,1, 2379^,34) 

17 polentini A.va.G 18 iungentur A. -guntur P'(E'?). 
-gitur ^va.Brot. \ his AEa6r(J). hinc P. hie rv(Brot.). huic 



ADPBE] NAT. HIST, in 13. 14 (18. 19) 277 

agrumque Gallicum citra Arlminum. ab Ancona Gallica 
ora incipit Togatae Galliae cognomine. Sieuli et Libumi 
plurima eius tractus tenuere^ in primis Palmensem^ Prae- 
tutianum Hadiianumque agnim. Vmbri eos expulere^ hos 

sEtniria; banc Galli. Vmbrorum gens antiquissima Italiae 
eiistimatur, ut qnos Ombrios a Graecis putent dicioS; 
quod in inundatione terramm imbribus superfuissent. 
trecenta eorum oppida Tusci debellasse reperiuntur. nunc 113 
in ora flumen Aesis^ Senagallia^ Metaunis fluvius, coloniae 

loFanum Fortunae^ Pisaurum cum amne et intus Hispellum^ 
Tuder. de cetero Amerini; Attidiates^ Asisinates^ Amates^ 
AeslnateS; Camertes^ Casuentillani; Carsulani^ Delates cog- 
nomine Sallentini^ Fulginiates, ForoflaminienenseS; Foro- 
inlienses cognomine ConcupienseS; Forobrentani^ Forosem- 

15 pronienseS; Iguini^ Interamnates cognomine Nartes^ Meva- 
nateS; Hevanio/enses^ Matilicates, NamienseS; quod oppidum 
Nequinum antea vocitatum est; Nucerini cognomine Favo- 114 
nienses et Camellani^ Ocriculani; Ostrani^ Pitina^^^ cog- 
nomine Pisuertes et alii Mergentini; Plestini, SentinateS; 

§ 112: (6) Sol. 2, llextr. — § llSinit.: Mela 11 64. 



1 citra Al>. circa rv S plurima AB'a' 6r. -mi rv 
4 mnbri eos AF*E*t7. -rices r 6 quos At?. qu§ P. que r 

ombrios {P)G. umbrios r(Z>*). -ius A. -iuos r 7 in ego. om.U.v 

8 debellasse AE'B'E^i?. uell- r. uall- ad'T 9 aesis AC 
esis V. aessis F'. aessi r \ senogallia va.S \ colouia tk^va.H 

10 hispeUum At;, ispe- B^ spe- DFE. pe- BM. be- a 

11 asisinates 'R{?)Brot assisi- A', assissi- A^ asiri- rv 

12 assuentillani A. casuentini va.G \ carsulani AF*(B?)t7. curs- r \ 
dolates AF' 6r. doia- DF^t;. daia- B. dolactes a. doia- B 

13 foiotulienses BEaJ^ro^. 14 co//npien8e8 A. conp- F'BS^ 
concnbi- va.Brot. \ forobrentani AdTBj?. -§tani F'. -brentani 
(-prent- F^) DF^. -enuntani a. -tiani E. -emitiani v. forodruen- 
tani 2)1. efr.CILXIn.6055 15 iguini U.G{D). iguui- S. in- 
ginini v \ nartes (add. B*) — 17 cognomine om. B | melianates A 

16 meuaniolenses {Clwoer) 8l -nionenses (meliani- A) U.v.{H). 
•nienses F* E * 6r . cfr. Niss. It. lip. 379 1 7 neque num D F * E ^ a 

18 meliani A | ocricolani DFBE. otricul- va.G (Dal.) \ piti- 
nates Niss. 1 1, cfr. OIL XI p. 939. 876. pitnlani II. v 19 plestini 
n.S. pele- G. pe- v 



278 C. PLmi SECVNDI [adfbe 

SarsinateS; Spoletini^ Suasani^ SestinateS; Suillates, Tadi- 
nateS; TrebiateS; Tuficani^ Tifernates cognomine Tiberini 
et alii Metaurenses^ Vesinicates^ Vrvinates cognomine 
Metaurenses et alii HortenseS; FettonenseS; VindinateS; 
Visuentani. in hoc situ interiere Feliginates et qui s 
Clusiolum tenuere supra Interamnam et Sarranates cum 
oppidis Acerris quae Vafriae cognominabantur; Turocaelo 
quod Vettioluni; item SolinateS; Curiates^ Falinates; Sapi- 
nates, interiere et Annates cum Crinivolo et Vsidicani et 
PlangenseS; Paesinates^ Caelestini. Ameriam supra scriptam lo 
Cato ante Persei bellum conditam annis DCCCCLXIII prodit 
115 15, (20) Octava regio determinatur Arimino^ Pado, Ap- 

pennino. in ora fluvius Crustumium; Ariminum colonia cum 
amnibus Arimino et Aprusa^ fluvius Rubico, quondam finis 
Italiae. ab eo Sapis et Vtis et Anemo, Ravenna Sabinorum is 

oppidum cum amne Redese, ab Ancona CV, nee procul a mari 
§ 114 extr.: Cato fr. 49 p. 60 Peter. — § 115: Mela II 64. 60. 



1 sarsinates FdBafos. cars- D£. sass- AD. fars- v \ spo- 
lentini BTR'EB.va.Bas. \ suasani A,H. snarrani (sarr- IE*) rG 
sessinates A | tadinates AP'B'aG. ad- r. sad- B 2 treuiates 
A I tibeiDates DFBEa | tiberini — 3 cognomine om.B | tiburini 
hva.G. tibini B^ 3 nesinicates — 4 metaurenses om.Ba | uesi- 
nicates Y*S, bes- A. uesion- DF^dv | uminates P*d. nrbin- 
AP*t?(/SO. urban- (D?)J2"(/). cfr. N%88.lt, II p. 396 {OIL XI p. 747) 

4 hali A a | uettonenses (Cluver)H. uettio- B. metto- A. 
metio- rv 5 uisuentani A2>*. uiue- rv. uise- 2>* coll. GIL 

VIn.3381\6. 2383,11 \ feligenates A 6 interamna B. -ne B*. 
-nani va. G. inanmam 7^ -na DE^ | sarsenates AB 7 fabriae A. 
uatriae H \ tnrocelo Rdva.D. tnrio- a 8 nettiolnm A,'F*lLv{S). 
uetuo- a. uettuo- r. uetrio- C netrio- H | ite AP'tnros.B. ine 
D£. e a I soriates Ava.H{D). 8edcfr.BiichelertVmbricap.141 \ 
falinates AP'i). fallien-rt? | sapinates F'eT'^ sapp-AD. apien-r. 
apienn- d(?)t7 9 annates D\ aria- AJ^ aren- a. arien- rv 
criniuolo AD. ciinou- rv 10 pelinates Bd. paefi- E. pefi- a. 
pisi- va.8 11 persaei F. -sici D | DCCCCLXIII AF«D. -Xim 
rv{J*) I prodidit dt^va.S 13 crustnmum DF^ -timiim B. 

-timum Ea 14 aprasa A'F*v{S). pru B^. prusa rBrot. \ fiu- 
uins D. -ins is (iis A) II. -ius his dT. -ius bine v. {an> Bubico, is?) 

16 utis auver. uitis (-tes A) U.v. cfr.N%8S.It.IIp.250 



ADPBE] NAT. HIST, in 14—16 (19. 20) 279 

Vmbronim Butrium. intus coloniae Bononia^ Felsina yo« 
citata turn cum princeps Etruriae esset, BrixiUum, Mutina^ 
Parma; Placentia. oppida Caesena^ Claterna; Fora Clodi; lie 
Livi, Popili, 2>nientinorum, Cornell, Licini, Faventini, Fi- 

sdentini, Otesini, Padinates, Regienses a Lepido, Solonates 
Saltusqne Galliani qui cognominantur Aquinates, Tannetani, 
Veleiates cognomine Vetti Regiates, Vrbanates. in hoc 
tractu inteiierunt Boi, quorum tribus CXII fuisse auctor 
est CatO; item Senones, qui ceperunt Romam. 

10 16. Padus, e gremio Vesuli montis celsissimum in 117 
cacumen Alpium elati finibus Ligunim Bagiennonim visendo 
fonte profluens condensque se cuniculo et in Forovibien- 
slum agro iterum exoriens, nullo amnium claritate inferior, 
Graecis dictus Eridanus ac poena Phaet^ontis inlustratus, 

uaugetur ad canis ortus liquatis nivibus, agris quam navi- 
giis torrentior, nihil tamen ex rapto sibi yindicans atque, 

obi linquit; ubertate largitor. CCC p. a fonte addens 118 



§ 116: Cato fr. 44 p. 60 Peter. — § 117: cfr. Plin. II 229. 

- Sol. 2, 26. MCap. VI 640. Mela 11 62. cfr. laid. or. XIII 21, 26. 

- § 118: (280, 3) Sol. 2, 25 extr. 

1 butrium veStrab,Vp.J214. buut- A. brutium r 1. 2 uo- 
citata turn ego. -turn A«7^ -ta rt?(D*) 3 parma Av. -rua r \ 
fora/. fore (-re A) II. D\ -ru a't? | clode A 4 populi DPBE 
va.B I druentinorum Niss. It. IIp.268n.lO, tru- II. v. (cfr.CIL 
Xln.1059) I licinii cornelii P* | licini ow.DF^BEaS'JBro*. lac- 
cini L 6 tannetani AjS". tanet- G. tannit- rv 7 ueleiates 
IBrot. uelegi- A. ueli- r v. cfr. §47. VII 163 \ ueti rd. neteri 
Brot.eeoni.H. uecteri C. ueteti v \ nrbenates £a. urbin- (um- 
bian- G) va.H 8 bai DSa 9 ceperunt AadT5. -rant 

(coep- DF) r 10 gremio AP*B*ot?. gem- r | motis DP^E. 

-tus ao 11 bagiennorum 2>*. cfr. §47. uagi- LG. gabi- rv 

12 profluens AF'(B?)t7. fluens r 14 a graecis ova.G \ 
poena Jlv. pae- F'. pe- o. paene (pene Ba) r | phaetbontis C. 
-tontis V. -tantis A. pneton- o. paethon- D. pethon- r 15 quam 
nanigiis (-gis AD) A,Y*av{S). -naugis B*. -nauiis DF*. -nauisB^ 
quamuia SodT^ 16 nihil KS. nil rv \ sibi AF*B*o(B?)t;. 
ibi r I uendicans F'a-To«t7a.6r 17 linquit (-id B*) ABB*o/S. 
liqnit (-u& F) rv. {add. agros t?, sed 8C. raptum) | ubertate B*5 | 
largitor ADF^B^tT. -itur B'a5(2>). -ior ro-pv 



280 C. PLINI SECVNDI [ADPRE 

meatu duo de LXXXX nee amnes tantum Appenninos Al- 
pinosque navigabiles eapiens, sed laeus quoque inmeDsos 
in eum sese exoneranteS; omni numero XXX flumina iii 
mare Hadriaticum defert, celeberrima ex iis Appennini 
latere lactum, Tanaruni; Trebiam Placentinum, Tanim, 5 
Inciani; Gabellmn, Scultennam, Rhenum, Alpium vero 
Sturani; Orgum^ Durias duas^ Sesiteni; Ticinum^ Lambrum, 

119 Adduam, OUium; Mincium. nee alius amnium tarn brevi 
spatio maioris incrementi est urguetur quippe aquarum 
mole et in profundum agitur^ gravis ierrae^ quamquamio 
dfducius in flumina et fossas inter Ravennam Altinumque 

per CXX; tamen, qua largius vomit, Septem Maria dictus 
facere. Augusta fossa Ravennam trahitur^ ubi Padusa vo- 
catur, quondam Messanicus appellatus. proximum inde 
ostium magnitudinem portus habet qui Vatreni dicitur^is 
qua Claudius Caesar e Britannia triumphans praegrandi 

120 ilia domo verius quam nave intravit Hadriam. hoc ante 
Eridanum ostium dictum est^ ab aliis Spineticum ab urbe 
Spina, quae fuit iuxta, praevalens; ut Deljt^Aicis creditum 
est thesauriS; condita a Diomede. auget ibi Padum Va-20 
trenus amnis ex Forocorneliensi' agro. proximum inde 
ostium CaprasiaC; dein Sagis, dein Volane, quod ante 
Olane vocabatur, omnia ea fossa Flavia, quam primi a 

§ 119; (12) cfr. Mela n 62. — § 120: (19) Strabo V p. 2U. 



4 defert A,B,*8ol.v. ref- rao 5 lactum S. iar v 6 ciam 
B. Die- va.H \ capellum A | scnltennam A'E'6r. -enam A* v. 
-elnam r | rhenum AF'i;. re- r 7 orgam Ba. morgnm va.H\ 
sesiteni 2). -te A. ses. Item r. sessi- v 8 adnam D7£^ 
11 diductuB {F)S. cfr.VI120. ded- U.v{J) 12 longiuB A 
13 angasta tkva.H 15 uatreni AE^v. -temi ao. -tereni (-teir- 
B) r 16 quae BYK que Ba. quo va.S \ e om.E^o | britan- 
niam E^ao - 18 spineticum IB^v. spen- A. pin- r | urbi 7^£^- 
urhi D. uri B^ 19 hispina £^ spana ABE^ yspania a. spira 
va.B I deluicis A. delfi- r 20 thensaurlB DF^S^ 22 uola- 
nae D 7 E | quod ante olane om.DFM^BE^a 23 olane B e Polyb. 
1116,10. 11. eol- AE*I>. uol- d*. alaneF". -net; | eaK.u. eiV\ 
ea e coni.S. an excidit exonerata? | K)8sa fluuia (flu- A) quam 
AE*. foBsas fluminaque (flumina fossasque C) va.S 



ADPBE] NAT. fflST. m 16. 17 (20. 21) 281 

Sag! fecere Tusci egesto amnis impetu per transversum 
in Atrianonim paludes quae Septem Maria appellantur^ 
Dobili portu oppidi Tuscorum Atriae^ a quo Atriaticum 
mare ante appellabatur quod nunc Hadriaticum. inde 121 

sostia plena Carbonaria^ Fossiones ac i^^ilistina^ quod alii 
Tarlanim vocant; omnia ex Philistinae fossae abundatione 
nascentia^ accedentibus Atesi ex Tridentinis Alpibus et 
Togisono ex Patavinorum agris. pars eorum et proximum 
portum facit Brundulum^ sicut Aedronem Meduaci duo ac 

10 fossa Clodia. his se Padus miscet ac per haec effundit^ 
pierisque^ ut in Aegypto Nilus quod vocant Delta^ trique- 
tram figuram inter Alpes atque oram maris facere pro- 
dituS; stadiorum II circuitu. pudet a Graecis Italiae ra- 122 
tionem mutuari^ Metrodorus tamen Scepsius dicit, 

»/]uomam circa fontem arbor multa sit picea^ quales Gallice 
vocentur padi^ hoc nomen accepisse^ , Ligunim quidem 
lingua amnem ipsum Bodincum vocari^ quod significet fundo 
carentem. cui argumento adest oppidum iuxta Industria 
vetusto nomine Bodincomagum^ ubi praecipua altitude 

w incipit 

17. (21) Transpadana appellatur ab eo regio un- 123 
decima^ tota in mediterraneo^ cui marina cuncta fructuoso 
alveo inportat. oppida Vibi Forum, Segusio, coloniae ab 

§ 122: Metrodor. fr. 8 Muller. 



1 facere Aa | egesti AF'E^ | pe DE | trauersum DF^BEa 

2 hadrianorum A S oppidi Af E'l?. om.r \ arriae A. 
assiae "B^inras. adriae F' | triaticum AE'mra^. adri- a 

4 appellantur D(E*)R^ -atur a | adriaticum E*R*aC atri- E^R^ 
5 plena AE*p(E?)JB. a pi- ri? ] Fossiones D*. fo- v. cfr. 
Nis8. It. I p. 306. II p. 3 15 I ac om.d{?)Sj ante fossiones ^os.v | 
philistina (fi- IT) U.S. -nae v 6 ex om. DF^dE^a 7 ex- 

naecentia DEE^a. //// na- F. ena- z 8 togisoro F 9 bru- 
dnlom DF^E^ | edxonem Eadi7a.2> 10 nis se R. isse A | 

effunditnr va.D^ 11 nihilns A 13 stadiu Fa | 5 «?. V IID^ 
14 scepsius AF*E*-Ba«. -ptius raoi? 16 pice A | gallie o. 
-ici a 16 ob hoc o 17 bodincum veFolyh. 1116,12. -icum 
AFefi. -ingnm r 18 industria AFEZ)^ 19 bodincomagum 
kv. bodingo- r 22 marina ego. -ia 11. v 23 inportat a^ 
va.Brot 



282 C. PLmi SECVNDI [Adfre 

Alpium radicibus Augusta Taurinorum — inde navigabili 
Pado — antiqua Ligurum stirpe^ dein Salassorum Augusta 
Praetoria iuxta geminas Alpium fores^ Graias atque Poeninas 
— his PoenoS; Grais Herculem transisse memorant — , 
oppidum Eporedia Sibyllinis a populo Romano conditum s 
iussis. eporedias Galli bonos equorum domitores vocant 

124 Vercellae Libicionim ex Salluis ortae, Novaria ex Verta- 
mocoriS; Vocontionim hodieque pago, non^ ut Cato existimat^ 
Ligurum ; ex quibus Laevi et Marici condidere Ticinum 
non procul a Pado^ sicut Boi Transalpibus profecti Laudem lo 
Pompeiam; Insubres Mediolanum. Oromobiorum stirpis 
esse Comum atque Bergomum et Licini Forum aliquotque 
circa populos auctor est Cat O; sed originem gentis ignorare 
se fatetur; quam docet Cornelius Alexander ortam a 
Graecia interpretatione etiam nomiiiis vitam in montibusis 

126 degentium. in hoc situ interiit oppidum Oromobiorum 

Parra^ unde Bergomates Cato dixit ortos^ etiamnum 

prodente se altius quam fortunatius situm. interiere et 

130 CaturigeS; Insubrum exsules^ et Spina supra dicta^ item 

§ 124. 126: Cato fr. 40 p. 49 Peter. — § 126extr.: Nepos 
fr. 63 Halm. 



2 salaforum DR. -^foriun Y. -anorum Ea 3 foras 7^ a. 
fauces va.H 4 hi £. hys a | toenos a. fioe- E^ ice- DB. 
-nas F 6 eporedia F^dBa. ypo- o | a II. H, libris a ov{S) \ 
condi iussTim ova. H(S). proh. Biick 3 p. 240 6 eporedias (-icas t;) 
E*^. sepore- A. sepure- (-use- R) r 7 uercelle A. uergellae 
R^ -gillae DF^E^a | lybiciorum a. libyco- B. libico- H \ salluis 
E«I>i. -uuiis H. saluis Av(I)*). -lyis B, aluis R. all- r \ uerta- 
mocoris AD*, -macoris rVen.{D^). -acomacoris B(?)t?((7) 
8 paga A£* 9 Leui va.Brot 10 trans Alpes va.Brot. \ 
prouecti Dal. 11 oromobiorum A. -ouiorum E*p. orumbi- 

uiorum B. orumboui- (mor- Ea) rD. orboui- d. orobi- v 
12 atque bergomum AF'E't;. om.r \ aliquotque F*i>*. -ot AB*5. 
-od r. et aliquot v 14 a B(?)a*t?. om.rJD* 16 greciam A 

16 degentium AS. -ibus rv \ oromobiorum ego. cfr.v.ll- 

orub-p. orobouiorum R. orumb-rJ>. boui-a. orobi- v 17 para 

FV barra va.S. cfr.MPtp.339^ | an etiamtum? 18 prodente 

prudentes r \ situ F. -tos va.H 19 caturiges B. -gens 

▼es A. eaturi (eacri F* in r<w.) gens ro \ spira F*t?a,^ 



ADPKB] NAT. HIST, ni 17. 18 (21. 22) 283 

Melpum opulentia praecipuuni; quod ab Insubribus et Bois 
et Senonibus deletum eo die^ quo Camillus Veios ceperit, 
Nepos Cornelius tradidit. 

18. (22) Sequitur decima regio Italiae^ Hadriatico 126 
5 man adposita^ cuius Venetian fluvius Silis ex montibus 
Tarvisanis^ oppidum Altinuni; flumen Liquentia ex montibus 
Opiterginis et portus eodem nomine , colonia Concordia; 
flumina et portus Reatinum, Tiliaventum Mains Minusque^ 
Anaxum; quo Varamus defluit, Alsa^ Natiso cum Turro^ 

10 praefluentes Aquileiam coloniam XV p. a mari sitam. 
GafDorum haec regio iunctaque lapudum^ amnis TimavuS; 127 
castellum nobile vino Pucinum; Tergestinus sinus, colonia 

TergestC; XXXIII ab Aquileia. ultra quam sex milia p. 

Formio amnis, ab Ravenna CLXXXVIIII, anticus auctae 
isltaliae terminus, nunc vero Histriae. quam cognominatam 
a flumine Histro, in Hadriam effluente e Danuvio amne 
eodemque Histro exadversum Padi fauces, contrario eorum 
percussu mari interiecto dulcescente, plerique dixere falso, 
et Nepos etlam Padi accola; nuUus enim ex Danuvio 128 
so amnis in mare Hadriaticum elfunditur. deceptos credo, 
quoniam Argo navis flumine in mare Hadriaticum descendit 
non procul Tergeste, nee iam constat quo flumine. umeris 
travectam Alpis diligentiores tradunt, subisse autem Histro, 

§ 126: (7) Mela II 61. — § 127: Mela II 61. 57. — (17) cfr. 
Mela n 63. — Nepos fr. 54 Halm. 

2 est (esse 9.^G) eo va.S \ cepit ui va.G 6 taurisanus a. 
-nifl va.H 8 reatlniim A'mrflw.r*B*J". romat- rt; 9 Anas- 
sTim va.Brot. \ quod D£*a | uarianus EzBrot -nius a | natis A | 
tamo A. tarro Ea 10 praefluentae DB. -t//// 'S\ -te E^a. 

profl- va.G | XH Tiva.H \ a At?, om.r 11 lapidum (-pyd- 
H) B> V a. D {item infra) \ timauos AS. -aius DF^Ea 12 pu- 

ciniun F*B* ecorr.t?. punicum AE*. puinic- DF^d. puuinic- a^ 
puicinic- a*, pinic- E^ cfr.XIV60. XVII 31 13 XXXIH 

n.v{Brot). XXm BeStrah.yp.215extr. 14 CLXXVIIH A* 

16 a om.A | hadrio A | ae D. a E | danubio AF*Eat;a. iS 
(semper) 17 eadem qui (que E^) BE^Ea | exaduerso a't;. ad- 
Qersum E^ 18 percussu DBE. -sso a 20 in mare — 21 flu- 
mine om.B^ 21 discendit AE ' 23 alpices DBEa. ap- F 



284 C. PLINI SECVNDI [Adpbe 

dein SavO; dein Nauporto^ cui nomen ex ea causa est inter 
Emonam Alpisque exorienti. 

129 19. (23) Histiia oit paeninsula excurrit latitudinem 

eius XL^ circuitum CXXV prodidere quidaoi; item adhaerentis 

■ I 

Liburniae et JFlanatici sinus ^ alii CCXXV, alii Liburniae 5 

CLXXX. nonnulli in Flanaticum sinum lapudiam promo- 

vere a tergo Histriae CXXX, dein Libumiam CL fecere. 
TuditanuS; qui domuit HistroS; in statua sua ibi inscripsit: 

AB AQVILEIA AD TITIVM FLYMEN STADIA MJf. oppida 

Histriae civium Romanorum Agida^ Parentium; colonia lo 
Pold; quae nunc Pietas lulia, quondam a Colcbis condita; 

abest a Tergeste CV. mox oppidum Nesactium et — 
nunc finis Italiae — fluvius ^rsia. ad Polam ab Ancona 

traiectus CXX p. est. 

130 In mediterraneo regionis decimae coloniae Cremona, i^ 
Brixia Cenomanorum agro, Venetorum autem Ateste et 
oppida Acelum, Patavium, Opitergium, ^elunum^ Vicetia. 
Mantua Tuscorum trans Padum sola reliqua. Venetos 
Troiana stirpe ortos auctor est CatO; Cenomanos iuxta 

§ 129: (11) Mela II 57. — § 130: (17) Mela II 60. — Cato 
fr. 42 p. 49 Peter, cfr. Plin. VI 6. 

1 sauo df^. sabo 11. sac v. cfr. §147 2 emonam AFaD*. 
aem- rJS. hem- v. cfr.Momms.CIL IIIp.488 | alpisque F*a*5. 
-pesque rv 4 circuitum A.S{TieToadd.v). -to B. -tur | CXXTT 
va.H 5 et — liburniae At?, om.r | planatici A | CCCXXV alii 
A^. om.va.S 6 fanaticum DFEa 9 ticium a. titum SePtol. 
1116,2. tityum J. cfr. §139. 140 extr. Flw-us 115,1 \ stadio A 
MM {MPtp.306*) D*. M II H. CO v 10 agyda F. aegida Verc. 
cfr.Nis8.It.IIp.240 11^ iulia ow.DF^E^E^a | colchis P*r. 

colhiB A. colcis r 12 CV D. cu (cum £a) U. CM p. v \ ne- 
sanctium DF^BE. -inu a 13 finis Aa'i?. -nis in r \ arsia v. 
mirsie a. myrsiae ABF. -ie BE | ad A a. a BF. om.BEt; 

14 CXX Av(5). CXXX r-HT 15 [decijmae — 16 ceno ow,B» 

16 cenomanorum B*t7. cero- Ea. caero- D. ro- F. co- A 

uenatorum DFEa 17 acaelum DE. ace- F | opiterigum a. 

-rgum B. -rium A | belunum G. -nium v. uelunum II. D, ^r.ClL 

Vr. 100 2068 I uicentia kva.B 19 cenomannosDFBEatja.^ 



A(E»ar.8)DFB] NAT. fflST. Ill 18. 19 (22. 23) 285 

Hassiliam habitasse in Yolcis. Fe/trini et Tiidentini et 
fieraenses Raetica oppida^ Raetbrum et Euganeorum 
Verona y lulienses Caraorum. dein^ quos scrupulosius 
dicere non attineat^ Alutrenses, AsseriateS; Flamonienses 

5 Vanienses et alii cognomine Carici; Foroiutienses cognomine 
Transpadaniy Foretani^ NedinateS; Quarqueni, Tarvisani, 
Togienses^ Vanraii. in hoc situ interiere per oram Irmene^ I3i 
Pellaon^ Palsicium, ex Venetis Atina et Caelina^ Camis 
Segesta et Ocra; Tauriscis Noreia. et ab Aquileia ad XII 

lolapidem deletum oppidum etiam invito senatu a M. Claudio 
Marcello L. Piso auctor est. 

In hac regione et undecuma lacus incluti sunt amnes- 
que eorum partus aut alumni^ si modo acceptos reddunt^ 
ut Ad^uam Larius^ Ticinum Verbannus^ Mincium Benacus^ 

isOllium SebinnuS; Lambrum Eupiiis^ omnes incolas Padi. 

Alpis in longitudinem |x{ p. patere a Supero mari 132 
ad Infernm Caelius tradit^ Timagenes XXV p. deductiS; 
in latitudinem autem Cornelius Nepos C; T. Livius 
ni stadioruni; uterque diversis in locis. namque et centum 



§ 132: Caelius fr. 13 p. 101 Peter. Timagenes fr. 10 Muller. 
Xepos fr. 52 Halm. Liyius fr. 67 Hertz. 



1 uolscis Al&Kva.G \ feltrini Ven.{D*). fertini ll.v(G). cfr. 
Niss. It Up. 223 n.6 2 beruenses (berbe- r *) W. » (5). berune- H. 
beme- Fere. 3 ueronam rilienses A | quo AB | scrupulosius KS. 
-ose a'dt7. scropulos r 4. 6 flamminienses lamienses h^inras. 

5 et alii B. tali p. tuli (iuli A^mro^.F') ZZ. tulli v \ carici 
B* Herm.XXIp.545. curici A*, ///urici A^ culid rv 6 neni- 
dates (ueni- C) va.H \ taruisani A^2>. tarus- A^ tauris- rv. cfr. 
§126 7 togienses LB. cog- rv J uaruani 9kva.H. -rbari dJET | 
innene A, J, iramine rv 8 palsicium k'E!^G{J). pas- v. pal- 
sacium Da. -atium rH \ camis 9k*Bas. -nes II. -nos v 9 segeste 
I)Bat;a.2) 12 undecuma (-cima B') FBaJBro^ -ecum D. XI. 
rv(H\, X. C. XL S 13 aut At;, om.r \ simili modo A£" 
14 aaduam v. aduam Aa°. adiam r I uerbanus d et sebinus F*d 



va.S 15 labrum AE* 16 |X| S. Xllv \ super oram AS" 

17 timagenes v. im- FB. timagines (im- D) r \ XXII va.D 
deductis AE*t;. ducti sunt r 



286 C. PLLNI SECVNDI [AB-dfk 

milia excedunt aliquando; ubi Germaniam ab Italia summo- 

vent; nee LXX inplent reliqua sui parte graciles, veluti 
naturae providentia. latitudo Italiae subter radices earom 
a Varo per Vada Sabatia^ Taurinos^ Comum^ Brixiam^ 
Veronam, Vicetiam, Opitergium, Aquileiani; Tergeste, Polani; 5 

Arsiam DCCXLV p. coUigit 

183 20. (24) Incolae Alpium multi populi, sed inlustres 
a Pola ad Tergestis regionem Fecusses, Subocrini, Catali^ 
Menoncaleni iuxtaque Carnos quondam Taurisci appellafi; 
nunc Norici. his contermini Raeti et Vindelici^ omnes in 10 
multas civitates divisi. Raetos Tuscorum prolem arbitrantur 

a Gallis pulsos duce Raeto. verso deinde in Italiam pectore 
Alpium Latini iuris Euganeae gentes^ quarum oppida XXXnil 

184 enumerat Cato. ex iis Trumplini^ venalis cum agris 
suis popuIuS; dein Camunni conpluresque similes finitimis 15 
adtributi municipis. Lepontios et Salassos Tauriscae gentis 
idem Cato arbitratur; ceteri fere Lepontios relictos ex 
comitatu Herculis interpretatione Graeci nomlnis credunt, 
praeustis in transitu Alpium nive membris. eiusdem 
exercitus et Graios fuisse Graiarum Alpium incolas prae- so 
stantesque genere Euganeos^ inde tracto nomine, caput 

§ 133: (10) cfr. Sol. 21, 2. — Cato fr. 41 p. 49 Peter. — 
§ 134: Cato fr. 37 p. 49 Peter. 



2 explent TdHt^va.S 4 sauitia DF^Ba 6 DCCXLV 
AE-y*^. -Xin DRa. -X////F^ -XLH t?. DCCHi [ p. om.AB*D 
egit DF^Ba 8 at 'F\ ab DBa | tergesti regiones DFBa^ , 
fecussesDFTB'D. fec-dai?. fecuesAB*. fecsesB^ | cataliAE"if. 
at- rv. catili G 9 menoncaleni A B"D. menoc- Fd»(S). -len 
Da. -o.celenii B. monocaleni JET | taurasci B(?)2>aZ. | appellati 
-- 10 norici AE"F*v. om.r 11 diuise ADa | rhetoB F'ttira*. 
retos B'. r&s B^. re Da | quorum B^ 12 uerso AE"t;. -bus r\ 
deinde in vet. Dal. -nde U.v 13 tnris E"DFa | euganeae r. 
-nea AE". eucaneae F. -naeae D. -nee Ba | quorum AB" 
14 iis Bt7. is F^a. his rD \ trumpleni A£"p. triumpilini va.D*. 
cfr. § 136 1 6 camuni B (?) G cum B e Strab. 16 salassos E* L. 
-asos rv \ tauriscae AE"i7. teutrisque r 18 inteipretationi 

AE"B£f I graece B. -cie F^ 19 intransinu D. -inu B. intr%y///' 
F*. intra sinu (-nus v) Ava.H 21 que oii».AE" | euganeus AE* 



AE'DFB] NAT. mST. m 19. 20 (23. 24) 287 

eorum StoeDos. Raetorum Vennonenses Sarunetesque 136 
ortus Rheni amnis accolunt; LepoDtiorum qui Vberi 
Tocantur fontem Rhodani eodem Alpiuin tractu. sunt 
praeterea Latio donati incolae; ut Octodurenses et finitimi 
5 CeutroneS; Cottianae civitates et Turi Ligurihus orti^ ^agienni 
Ligures et qui Montani vocantur Capillatorumque plura 
genera ad confinium Ligustici maris. 

Nod alienum videtur hoc loco subicere in scrip tio- 186 
nem e tropaeo Alpium^ quae talis est: 

10 IMP • CAESARI DIVI FILIO AVG • PONT • MAX • IMP • 

Xlin • TB • POT • XVII • S • P • Q • R • QVOD EIVS DVCTV 
AVSPICnSQVE GENTES ALPINAE OMNES QVAE A MARI 
8VPER0 AD INFERVM PERTINEBANT SVB IMPERIVM P • R • 
SVNT REDACTAE • GENTES ALPINAE DEVICTAE TRVM- 

15 PILINI • CAMVNNI • VENOSTES • VENNONETES • ISARCI • 137 
BREVNI • G'ENAVNES • FOCVNATES • VINDELICORVM GEN- 
TES QVATTVOR • COSVANETES • RVCINATES • LICATES • 
CATENATES • AMBISONTES • RVGVSCI • SVANETES • CALV- 
CONES • BRIXENETES • LEPONTI • VBERI • NANTVATES • 

» SEDVNI • VARAGRI • SALASSI • ACITAVONES • MEDVLLI • 



1 stoenos AE"JBro*. isteonos r. stonos B e Strah.IV p,204. 
stheonoB v \ ratorum AE". ret- F. reth- r \ uennoneces Dad. 
-eie9'E^'SLG,cfr.§137. -ones 5 | 8aruni///esquer\ sarunt etesque 
DBad. snanet- coni.H 2 uiberi va.S 4 finium DF^Ba 

6 ceutrones BeStrab.{J*), -tones AE^F^ -tohes Da. cuto- 
nes B. teut- F». centrones v{H). cfr.XI240. XXXIV 8 \ et Turi 
D*Itp.36.37. ettiiri(ettarB) K.J«. eturi t?(J^). et S. caturiges 
et B I guribus B. catnrigibus B \ uagienni II. G. cfT.§47 
6 utqni AE" 10 diuo DFBa | ponti. A£". -tifex D?a 

11 ter. DFBa | XVILom.va,Brot. 14 redactiAE^ | tritunpilini 
AE^tj. -phi- a. -^-.r. cfr.p.J286,14 15 caumnnni B^ camuni 
^^*G. efr.§134 | nenostes Al^'^H. uenno- r. -otes v. del.G \ 
uennonenses S,co1l.§135 | isarci dG. his- v. isarchi U.D^ 
16 genannes Hcoll. Hor.ca/rm. IV 14,10. Strah.IVp. 206. caen- 
AE"*F*. -auces B" V ow. r. natmes t; 17 cosuanetes Z). cons- 
dc. CU8- B. CQSuanetis AE". ^nates (cons- F) r \ irucinates (-tis A) 
AX*, nim- va.S 18 cattenates Tt^va.G \ abisontes va.H \ 
rigosci Fa | calncones AE"6r. allu- r. collu- v 19 brixenetis 
AB*. -xentes rva.D* 20 uaora^ AE"F*t;(5). ner- G. uaua- 
gri r I agitabones DFBa 



288 C. PLINI SECVNDI [Ab-dpb 

VCENNI • CATVBIGE8 • BRIGIANI • SOGIONTI • BRODIONTI • 
NEMALONI • EDENATES • KESVBIANI • VEAMINI • GALLITAE • 
TBIVLLATI • ECDINI • VERGVNNI • EGVI • TVRI • NEMATVRI- 
ORATELLI • NEBU8I • VELAVNI • SVETBI. 

1S8 Non sunt adiectae Cottianae civitates XV^ quae non s 

fuerant hostiles^ item adtributae municipiis lege Pompeia. 
Haec est Italia diis sacra, hae gentes eius, haec 
oppida populorum. super haec Italia , quae L. Aemilio 
Paulo C. Atilio Regulo cos. nuntiato Gallico tumultu sola 
sine extemis uUis auxiliis atque etiam tunc sine Transpada- lo 

nis equitum LXXX, peditum DCC armavit, metallorum 
omnium fertilitate nullis cedit terris; sed interdictum id 
vetere consulto patrum Italiae parci iubentium. 
139 31. (25) Arsiae gens Libumorum iungitur usque ad 

flumen Titium. pars eius fuere Mentores, Himani, Encheleae, la 
BuAni et quos Callimachus Peucetios appellate nunc 
totum uno nomine lUyricum vocatur generalim. populo- 
rum pauca effatu digna aut facilia nomina. conventum 
Scardonitanum petunt lapudes et Liburnorum civitates 
XIIII; ex quibus Lacinienses, StulpinoS; Burnistas, Olbonen- » 

§ 138: (12) cfr. Plin. XXXIII 78. — § 139: (16) Mela II 55. 
Callimachns f r. 392. — (19) Mela 11 56. 

1 ucermi B. -eni F'd6^ | carituriges B7B. -nsiges a | so- 
gionti A£"6r. songi- F'. sonti- DF^dv. sonthi- a. sconti- B ' 
brodionti ILH, -iunti v. bodionti B^coU.§B7. ebroduntii B^ 

2 edemnates (eed- a) D FB a t;a.G. adanates GIL Vn.7231 \ 
Yesubiani Niss, ltllp.l49n,3. cfr.CILl.l. eBU- U.v | gallitae 
AE"6r. -icae v. -itre (-ri B) r 3 triulacti DBa. -atti va.D. 
tiolacii Fd | ectini ^va.S \ Egni. Turi Momms.CIL Vp.906. 
eguitari U.v | nementnri C 4 uelauri DFa 6 XII va.D 

6 fuerant B(?)6r 8 italiae DF^Ba. -ia e F' 9 Paulo 
del. U 58 I regulo cus. AE". cds. regulo r. cob. regi lacus F' 
11 //// XXX F^ XXX DBa | dist,GFWMMerp,13 15 titiu 
AE'F't;. titiy/u F^. ticiuui a. tittum B. titum BSi. -tyum J, cfr. 
§129. 140 I hymani dtja.D. cfr.MPtp.310^ | enceleae AB». en- 
chaeleae BF 16 bulini (Tom.lp.700) D*. cfr. MPt II buni 

A.H. budini B"BF(B?). bund- a. dud- dv \ peucetias Ava.D. 
paucetioB BF 19 scardonitanum Av. -arum B*. -atum r 
20 stulpinos AE*F*B«6?(2>). cfr. PtolII 16,6. stulti- r. sculti- v. 
ofi„^i. ff j Albonenses B 



AB-DPB] NAT. mST. in 20—22 (24—26) 289 

ses nominare non pigeat ius Italicum habent ex eo 
coDTentu Alulae^ Flanates, a quibus sinus nominatur; Lopsi^ 
Varvarini inmunesque Asseriates^ et ex insulis Fertinates; 
Curictae. cetero per oram oppida a Nesactio Alvona^ 140 
sFlanona, Tarsatica^ Senia^ Lopsica^ Ortoplinia; Fegiuni; 
Argyruntum^ Corinium; Aenona; civitas Pasini, flumen 
Telavium, quo finitur lapudia. insulae eius sinus cum 
oppidis praeter supra significatas Absortium, Arba, Crexi; 
Gissa, Portunata. rursus in continente colonia lader, quae 

10 a Pola CLX abest^ inde XXX Colentum insula ^ XZIII 
ostium Titii fluminis. 

23. (26) Liburniae finis et initium Delmatiae Scar- 141 

dona in amne eo Xn passuum a mari. ddin Tariotanim 
antiqua regio et castellum Tariona; promunturium Dio- 

isffledis vel^ ut alii^ paeninsula Hyllis circuitu C^ Tragurium 
civium Romanorum^ marmore notum^ Siculi; in quem lo- 
cum Divus Claudius veteranos misit, Salona colonia ab 

lader CXII. pelunt in eam iura viribus discriptis in de- 142 
§ 140: (9) Mela II 67. — § 141. 142 : (15. 17. 290, 5) Mela II 67. 



1 ex eo CFWMiillerp.21. haec DF. hec a. eo rt? 3 uar- 
narini HePtol.l.l. uaruabrini AK*. -ubarini v. barbari r | As- 
sesiates G e JPtol \ festinates a. falsi- B. cfr, Momms. CIL III 
p.39S, MPtp.318^ 4 curictae dB. -ittae v. -itae F*. cur- 

rictae ED. -ittae (corr- a) ABF^a. -itae B". add, insulis faho 
iteratum 'DJF'B.B, \ nesacsio AE" 6 fianona HePtol.lI 16,2. 

flamno- AE». flamo- rv. flauo- B \ ortoplinia AE"r*daZ>. -pula 
BePtdl.l.h -plyma v. orthoplinia (-phi- E) r \ Vegium JB. reg- II. v 

6 paasinus va.H \ dist.H 7 telauium (Tom. 1 p. 701) Z)*. 
-aalum U.v. tedanium BePtoLII16,2 \ quo v. quod II 8 ab- 
sjitinm E(?)t;a.I> | arba AE^Bt?. arb r \ crexi AE"e7'. crexa B 
coHPtol. eraexi F. ere.xi 7*. om.v 9 gissa U.B. issa v. cissa 
U 60 colls §151 I portunata AE"F'B. -tu nota r. pharos paros 
ante v \ iadera AF'a^tya.D 10 XLIH MPtp.306\ XVIII 

U.va.I>* 11 titii dv. ticii a, titi S. tityi (titt- DF) ll.J. cfr. 
§139 12 dabnatiae h.'E^* v a. S {semper) \ scardena DF^Ea^ 

18 mftmne eo Sa. mamiae eo AE". mamnea F' | XY F^ 
LXX AB". li^Hva.G \ Antariatarum {We88elmg)S 16 hillis 
AEa. illis S". hilis va.C 16 siculi ll.v{D), sicum BePtol. 

18 iadera da»i?a.Z> | CCH d^ CCXH d>T. -XXH va 

Pram VAT. HI8T. I. 19 



290 C. PLINI SECVNDI [ab.dfb 

curias CCCXLH Delmatae, XXV Deuri, CCXXXVIIII Ditiones, 
CCLXVini Maezei, LIl Sardeates. in hoc tractu siinl 
Burnum, Andetrium, Tribulium, nobilitata proeliis castells. 
petuut et t\ insulis Tssaei, ^olentini, Separi, Epetini. ab 
his rastella Petunlit/in, ^arestv, Oueum. Narona colonia & 
tertii conventus a Salona LXXXV p., adposita cognominis 
sui fluvio a mari XX p. M. Varro LXXXVIIII civitates 
143 eo venlitasse auctor est; nunc soli prope noscuntur Cerauni 
decuriis XXnn, Daversi XVII, Desitiates CIII, Dncleatae 
XXXm, Deretini Xlffl, Deraemistae XXX, Dindari XXXm, lo 
GUnditiones XLIIII, Melcumani XXIIII, Naresi Cll, Scirtari 
LXXII, Siculotae XXIIII populatoresque quondam Italiae 
Vardaei non amplius quam XX decuriis. praeter hos te- 



niribuB A.D7BD. iur- X'dTo(S). om.^G. Vtribaa Warde Fowkr 

{dass.reeiewl89ilp.lf} | diacriptiH H.Z». dese- dai7(S) -ti 6 

{Warde Fowler) 
I 1 CCCXLIlAEaHdBi'of. CCCLXUDFti. -LXXII C. -LXXXII 

H [ XXV AE'D. -VI r. XXII v \ denrici BbS. decani Da.J I 
'i ditionee AB>. dedit- r 2 LXIX va.H \ maejei ADBa. -zaei 

IWBiD'). mezaei d(7. maz- v(H) \ sardeates AE"2). -diates rv 
3 andetrium B(?)H. mand- rv. cfr.StTab.VIIp.315. Ptol. 
1116,7 I tribnrium AE*. til-ariuin cofii.MPtp.315*' \ P.R.aeliis 
DF'B, prolis AE'. pop. Eom. proeliis Ban. 4 et es — 5 pe- 
I ttrntinm ow.DF'Ba I issaei G. 9ta«i AE"5. stati F'u | solentini 
|i (Tom.lp.654)D'. col-AE'c, coll-F' 6 petuntium MPtp.30r-. 
i" petunt in earn (ea p) AE'p. ing F'. ///// F'. ne r. pepintinm 
}■ £rot. pigtmtiaeu | n&ieate, one-am {HirsclifeU OIL IIIp. 1499) DK 
( aerate, oneum MPtl.l. rateonenm AS. -miin B'. rant- p. rata- 
I eoneum f-ninm a) r. rataneum u 6 LXXXV AB'U. -II Brot. 
LXXV r. -U.v\ eognomini S 7 fluuio (a in rat.) a t'. -io ca R. 
-ii CB Dft. Innio a AB' | X MPtp.317^ | LXXXVIU A 8 ee- 
rauniAE'S. -uri h, cemaurnir 9 XXim AB'n. om.r | dauersi 
MPtp.31P. duersi AE'p. diue- «. daiine- d, dancie- a. -ciaetai 
DF, dacim eyaai B. daurai B'(D'). daorizi CcwmB'eS(ra6.ri/ 
p.315 I CVIUDFa. CVnnB I dodeataeG- -teAE'. -te8(decI-»> 
rv(D). cfr. Plain 16,5 10 deretini — XXXm om.Bp | derae- 
miatae FI>'. -te D. -remiBte a. -tae v. -raemeate A. -tae iJ'. 
-raeineete E' 11 guaditiones AE'p | mekumani AZ'Z). -ati p. 
-coniau! re I Cll — 12 SXHn ow.DF'Ea 13 uardaei C. -dei 
-AX-fffp. ,dlae Dd. -d/// F', -de Ra \ tenne AE- 



AE'DFB] NAT. fflST. m 22. 23 (26) 291 

Duere tractum eum Ozuaei^ Partheni^ Cayi, Haemasi; Mas- 

thitac; Arinistae. a Narone amne C p. abest Epidaurum 144 
colonia. ab Epidauro sunt oppida ciTium RomaDorum 
Rhizinium^ Acruiuin^ ButuaDum^ Olcinium^ quod antea 
5 Colchimum dictum est^ a Colchis condituni; amnis Drino 
superque eum oppidum civium Romanorum Scodra ab 

man XVIII ^ praeterea multorum Graeciae oppidorum de- 
ficiens memoria nee non et civitatium validarum: eo nam- 
que tractu fuere Labeatae, Senedi^ Rudini^ Sasaei, Grabaei; 
10 proprieque dicti Illyii et Taulanti et Pyraei retinent nomen. 
in era Nymphaeum promunturium. Lissum oppidum civium 

Romanorum ab Epidauro C p. 23. a Lisso Macedonia 145 
proYincia. gentes Partheni et a tergo eorum Dassaretae, 

montes Candaviae a Dyrrachio LXXVIII p., in ora vero 
isDenda civium Romanorum; Epidamnum colonia^ propter 



§ 144. 145: (10. 13. 15. 292, 2. 7) Mela II 56—57. 
(292, 4) cfr. Plin. H 237. 



1 ozuaei om.AE". oenei B \ caui {Tow. Ip. 701) DK auii F*. 
ani r. cfr.Liv.XLIVS0,7. 9 \ haemasi DZ>*. hem- FSav. aem- 
AE'*. -mau/// E"*. hemaBini G \ mastliitae AE"i)*. marth- r. 
xnarsth- v. arth- G 2 aniristi a. armistae IL{7)va.D* \ naro- 
nae AE*E' 3 ab — sunt om.Dr^Bat7a.^ 4 rhiziniom 

^-nmn E*) AE"F*dt7. hiz- r \ acmiumZ). -tiuium5. caruinm AE". 
agnatimi r. acrutum MPtp.308^. ascriuium v \ butuamum A^E". 
-anium t?a.JB. hutaa. B{D^e Ptol. II 16y 3. Butua, latinum coni. 
D* I olchinium dva.S 5 cholcinium DEE. colci- AE"a | drino 
ego. cfr.XX140. Vib.Sequ, dir- ll v{D). drilo B 6 ab a. abc 

BF*. abe a E*. a. rv 7 XVm AE-C. -IIII rv 9 labeatae 
AB"6r. -tees E'. -tes v{D^. laebaeatae E^ lebeatae D. -b§tae d. 
-bete T a. libeataB. c^r.iti?. XL F^^,i5 | senedi AE"adT. senae- 
B. saene- E. saenae- E et rudini AE"F'B^ mid- r. sic diwbtts 
notninibus MPtp.317^, Enedi, Rudini {Tom. 2 p. 662) D*, una no- 
mine Endirudini J. Ender- G. Eneder- v. Enderoduni Dal. Ende- 
lini Scoll.Ptol. \ sasaei AE''*/^. -sei E"^ -stri r. sassei G. fa-i? | 
grambaei DE^B. ambrei a 10 taulenti E\ aul- D | pyrei A a. 
piraei E"D | retinent EdTa[75P. -net rv. disfFU 12 epiro 
BE^ epyio Ba 13 parthini DE^Bai^a. G{S) \ dissaretae Ava. G. 
-raete B*. -serate a 14 LXXVIIII DEBava.^ 

19* 



292 C. PLINI SECVNDI [ae«dfb 

inauspicatum nomen a Romanis Dyrrachium appellata^ flumen 
Aous, a quibusdam Aeas nomiDatum; Apollonia^ quondam 

Corinthionim colonia; IIH p. a maii recedens^ cuius in 
finibus celebre Nymphaeum accolunt barbaii Amantes et 
Buliones. at in ora oppidum Oricum, a Colchis conditum. 
inde initium Epiri; monies Acroceraunia^ quibus hunc 
97 Europae determinavimus sinum. Oricum a Sallentino 

Italiae promunturio distaf LXXX. 

146 24. (27) A tergo Carnorum et lapudum^ qua se fert 
magnus Hister; Raetis iunguntur Norici. oppida eonimi 
Virununi; Celeia^ Teurnia^ Aguntum^ luvatim; omnia Claudia, 
Flavium Solvense. Noricis iunguntur lacus Pe/so, deserta 
Boiorum; iam tamen colonia Divi Claudi Saraiia et oppido 
Scarabantia lulia habitantur. 

147 25. (28) Inde glandifera Pannoniae^ qua mitescentiai 
Alpium iuga per medium Illyricum a septentrione ad 
meridiem versa molli in dextra ac laeva devexitate con- 
sidunt. quae pars ad mare Hadriaticum spectat^ appel- 
latur Delmatia et Illyricum supra dictum; ad septentriones 

189 Pannonia vergit. finitur inde Danuvio. in ea coloniae s 
Emona^ Siscia. amnes clari et navigabiles in Danuyium 
defluunt Draus e Noricis violentior^ Saus ex Alpibus Car- 



§ 146: (10) cfr. Sol. 21, 3. — § 147: (16) cfr. Sol. 21, 3. 



2 aous V. cfr.Liv.XXXII5,13. adus (adiisB) II \ aeasBdC. 
eas rv 3 VII BeStrah. 5 buliones Ge8trah,VIIp.SW^ 
bnllo- U. bellio- v 6 acroceronia AE^ -ranni FdBat^a.^i 
8edcfr,I1244 7 as AE"^B I salleiitina AE". salientino DF^l 
sile- a. 8 LXX AE«. LXXXV va.S 9 qnas (quoe a) effe 
DFBa 11 inaum J*. -B,woLm{Crrotefendepigr.l28qq,) D^. ium 
DF^a. uiuam dB. iuam A. iuua T*. uiani B*. uiuana va. 
(Yianiomina H. Yiana Aemonia B) 12 Pelso (Mamms^Cl 
III p. 523) D*. peisoRt? 13 sauaria^^o. saba-^Z.t? 14 8< 
rabuntia AB* 15 clandifera a. claud- B7^B 16 ad — 18 pi 
in A.'E* iterata stmt 17 diuexitate AE" 19 delmatiae 91 
dal- E"a | et in F* 20 danubio TS^T*Kva.S{8eniper) 21 

- rhae- A*E-) II B. mona v. cfr. §128 22 ae F. i Aj 
7 {item infra) 



AB»DFB] NAT. mST. m 23—26 (26—29) 293 



nicis placidioF; CXX intenrallo: Draus per Serretes^ Sera- 
pillos^ lasos^ Andizetes^ Saus per Colapianos Breucosque. 
popalorum haec capita; praeterea Anriates^ Azali, Aman- 148 
tmi, Belgites^ Catari^ Comacates^ Erarisci, Hercuniates, 
sLatoTici^ Oseriates^ VarcianL mons Claudius^ cuius in 
fronte Scordisci^ in tergo Taurisci. insula in Sao Metu- 
barbiS; amnicanim maxima, praeterea amnes memorandi: 
Colapis in Saum influens iuxta Sisciam gemino alyeo in- 
stdam ibi efficit quae Segestica appellatur; alter amnis 
10 Bacnntlus in Saum Sirmio oppido influit, ubi civitas 

Sirmiensium et Amantinorum. inde XLV Taurunum^ ubi 
Danuvio miscetur Saus. supra influunt Valdasus, Urpanus, 
et ipsi non ignobiles. 

26. (29) Pannoniae iungitur provincia quae Moesia 149 
» appeilatur^ ad Pontum usque cum Danuvio decurrens. in- 
cipit a confluente supra dicto. in ea Dardani^ Celegeri, 
Triballi, Timachi^ Moesi, Thraces Ponloque contermini Scy- 
thae. flumlna clara e Dardanis Margus^ Pingus^ Timacbus, 
ex Rhodope Oescus^ ex Haemo Vtus, Asamus^ leterus. 

§ 149: (14) cfr. Sol. 21, 3. 



1 CXV dva.H I seiretis A. seme- E" | serapillos DFaJ*. 
serra- dBt7. sira- D, sirapnlos E*. syr- A 2 iazos a. lasos 
AS" I andizetes (-ice- E*^) AB*^. eandi- r. sandii- v 3 amia- 
tes D7BaI>. arina- d. ariua- v. arabiates AB" | amantiiii ScoU. 
v.lletPtolII15,2. -tl (amm- BB) U. -tea v 4 uel^tes AB* | 
camacates AE". comeates C\ erauisque AE*. arauisci CePtol. 
1115,2. Tac.Germ,28 6 latoniti DdB. -obici PtolII 14,2 

6 cordisci T* | in — taurisci om.DF^Ba | sauo U.II\ meta- 
barbis 2>. metasb- AB*. -Qbarris rv 8 calapis BeStrai). 

9 effecit B^ad 9. 10 omnib. acuntiuB (-nctius Ba) DB^Ba 

10 lac. ego indicavi; excidit baud procul vel XIU a {cfr. MPtp,298^). 
: in CFWMuaerp.24n. \ Sirmio oppido del Momms. CIL Illp. 148 \ 

ninfluuiis DF^Bia. -Iutm B*. luuu B« 12 inflnuntur AD. -nV///B*. 
' Voitor a | nadasos BdB*a. us B\ ualdanus va.H\ urbanus AB* 
• • 16 celegeri (cael- B*) tv. -re AB*. -rit r 17 scbytae A. 
^';»cithe a. -tae F. sebitae B"D. -te B 18 clara {(>m.^) AE*F^ 
^ ri^ra e DF^a. -re B | margus (JJ58) D. -gis AE*F*o. marcus r 
'f,!Pmcug MPtp.452^ \ thimacus AB*. -chus DFa. thym- B 
<^'l9 asamas AB*iSf. mus F\ asia- (asca- F^ r. esca- v 






294 C. PLINI SECVNDI [ae-dfb 



160 Illyrici latitudo qua maxima est CCCXXV p. colligit, 

longitudo a ilumine Arsia ad flumen Drinium DXXX. a Drinio 

ad promunturium AcrocerauDlmn CLXXV A grip pa prodi- 

dit, universmn autem sinum Italiae et Illyrici ambitu jXVII. 
100 in eo duo maria quo distinximus fine^ Ionium in prima i 
parte^ interius Hadriaticum; quod Superum vocant. 

151 (30) Insulae in Ausonio mari praeter iam dictas 
memoratu dignae nuUae^ in lonio paucae Calabro litore 
ante Brundisium; quarum obiectu portus efficitur, contra 
Apuium litus Diomedia, conspicua monumento DiomediS;it 
et altera eodem nomine , a quibusdam Teutria appellata. 
Illyrici ora mille amplius insulis frequentatur^ natura va- 
doso mari aestuariisque tenui alveo intercursantibus. clarae 
ante ostia Timavi calidorum fontium cum aestu maris 
crescentium; iuxta Histrorum agrum Cissa^ PuUariae eti 
Absyrtides Grais dictae a fratre Medeae ibi interiecto. 

152 iuxta eas Electridas vocavere in quibus proveniret sucinum, 
quod iili electrum appellant; vanitatis Graecae certissimom 
documentum^ adeo ut quas earum designent haut umquam 
constiterit. contra lader est Lissa et quae appellata esi,i 

§ 150: Agrippa fr. 13 R. MCap. VI 660extr. cfr. Dim. 18. - 
§ 151: (9) Mela 11 114. — (16) Mela 11 114. Strabo VII p. 815. 
— § 152init.: Scylax 21 (GGm I p. 27). Strabo V p. 215. - 
(17. 295, 3. 4) Mela II 114. — Callim. fr. 393. 

2 dirinum DcoU.§1 44 \ D CCC va.Brot. DV MCap. | trinio 

AE". dirino D 3 GLXXII "B" va. Brot . 4 autem U.S. 

hunc V I ambitus IPHtLva.G. -tins B | XVII AE« JBrof. XTITT rH. 

Xni V 9 abiectu AE". obiectnm DB 11 dam — appellata 

om.B^ I teutria B^adX. theu- D. thaeu- r. theuthria AE*. tea*! 

12. 18 nadosa maria F. -si maris va.G 14 an Timft^ 

ilia {vel parua)? cfr.II229 15 an Gissa? cfr. §140 \ puUari^ 

Ba. -ria AE'H 16 absyrtides at?, absir- AE". absur- (-ites B) r 

mediae r^ -ie a | inteifecte B\ -to absyrto AE«6r. -sirto 

-to nunc (absirto nunc X") absortium (absyr- v) BEadT9(I> 

-te nomine absyrte B 17 perueniret AE" 20 iader AE* 

-deb DBa. -daerb E | est lissa AE"JB. esil- DFB. isil> a. 

■ Gissa {Tom. 2 p. 646) D^ \ eique Ba. quaeque va. 

pellate e {sc. Golentum §140) ego. -tae ll.v 



AE'DFB] NAT. HIST, in 26 (29. 30) — IV (1) 295 

contra Liburnos Crateae aliquot nee pauciores Liburnicae; i4o 
Celadussae, contra Jra^rium Bova et capris laudata 
Brattia; Issa civium Romanorum et cum oppido Pharia. 
ab Issa Cor^yra Melaena cognominata cum Cnidiorum 

5 oppido distat XXY^ inter quam et Illyricum Meiite^ unde 

catulos Melita^os appellari Callimachus auctor est. XV 
ab ea VII ElaphiteS; in lonio autem mari ab Orico MM p. 
SasoniS; piratica statione nota. 



C. PLINI SECVNDI 

NATVRALIS HISTORIAE 

LIBER IV 



(1) Tertius Europae sinus Acrocerauniis incipit mon- i 
tibus^ finitur Heliesponto^ amplectitur praeter minores 

XIX I • XXV passuum. in eo EpiroS; Acarnania^ Ae- 



smus 



§ 1. 2: MCap. VI 661. — § 1: (12) Sol. 7, 1. — cfr. Mela II 39. 



1 gprateae A'E'H. crete a. -teae dTt?. cfr.Scylax2S \ nee 
AE*t;. nee nee (ne E*) r | pauciores AE"£. trucones (tiunes B^) rv 

2 celuus (Inns B^) ac intra D7Ba | tragurium (P)H. suriom 
U.v(Brot.). cfr,§141. MelaII57 \ boua DPdTBaZ>*. bano AE" 
H{S). hv\}XkSi, Broteconi.H, bubus t;. boae J.wmta«.XXJ/5,^. 
XXVIIIl,2S 3 brattia issa B. -ttiasa U. battri- v \ pharia 
£(?)«. fa- r 4 issa AE^iS. is DF. his Bat? | corcyra v. lecor- 
gyraA. -giraE". leucopetrar | melaena Bas. -lenaAE^t?. aelaena 
DV. elena Ba | gnidiorum 'Etkva.J. gind- B. gnirum AE" 

6 TXn va.H 6 melitaeos B, -tos II v \ XV II H. XII G. 
XXn V 7 nn B(?)5rot tres V \ elaphites v. -pites AE'a. 

pithes B. -pithaes r | orico B coll. §145. -igo DFBa. arico AE"v | 
MM ».»(!>). Ma. ni mil. H. XU M BrotJ^ p. AE-v. prope r 

Lib. IV. 12 a cerauniis Sol. 14 XIX A E"B*w warp. t;. 

/#B». ow.a. S r \ XXV AE»B^6^. -VI DFda. XXI UUnmarg. 

xxn V 



296 C. PLINI SECVNDI [AB-dfb 



1 



toiia; Phocis^ Locris^ Achaia; Messenia/ Laconica; Argolis^ 
MegariS; Auice^ Boeotia itenimgue ab alio man eadem 
Phocis et Locris^ DoriS; Ph/Motis^ Thessalia^ Magnesia^ 
Macedonia^ Thracia. omnis Graeciae fabulositas sicut et 
litterarum daritas ex hoc primum sinu effulsit, quapropter \ 
paululum in eo conmorabimur. 

2 Epiros in universum appellata a Cerauniis iucipit 
montibus. in ea primi Chaones^ a quibus Chaonia; dein 
TAesproti^ Antigonenses^ locus Aomo^ et pestifera avibus 
exhalatio^ Cestrini^ Perrhaebi^ quorum mons Pindus^ Cas- lo 
sopaei^ Dryopes^ SelloC; /Tel/opes^ Molossi^ apud quos Do- 
donaei lovis templum oraculo inlustre^ Talarus mons^ 
centum fontibus circa radices Theopompo celebratus. 

3 1. Epiros ipsa^ ad Magnesiam Macedoniamque tendens, a 
3,145 tergo suo Dassaretas supra dictos; liberam gentem^ moxis 

feram Dardanos habet. Dardanis laevo Triballi praeten- 
duntur latere et Moesicae gentes^ a fronte iunguntur Maedi 
ac Denselatae^ quibus Threces ad Pontum usque pertinentes. 
ita succincta Rhodopes, mox et Haemi^ vailatur excelsitas. 

§ 2: (11) Mela 11 43. Sol. 7, 1. — TheopompuB fr. 230 Mflller. 
— § 8: (17—19) MCap. VI 661 med. 



1 inessania B | laconia A (?) 7' d MCap. va.H 2 atticae 7 ^ 
-ca y'va.S I boetia A9*7'a. -ecie B*. -etita r | ab am.H 
3 et in 7MBa. an item? | phthiotiB v. phiotiB D7B. phyo- a. 




MCap,va,S 9 thesproti v. tesp- (-oci SF^B^) U \ locot A^ 
laocos A'E'. -chos p | aomos a't;. r-no SF^B^a. -non T^B*. 
haomon AS*, -ron p 10 cassopaei (-pel 7a) U,v. cassio- B' 
d (?) Bos. cfr. Ptol in 13, 6, Strabo VIIp. $24 1 \ Belloe (-oei 7*) 
U.S. selli d(?)(7. sellae v \ hellopes B. pelo- D7Bav. pilo-AB*p 
12 talaruB ll,v{D). tomaruB BeStBye. cfr.§6eictr. (TdXapcc 
ap.Strdb.IXp.434extr. cfrt.J^ 16 triualli AB" 17 moesiae 
B^ monsicae 7^ moB- AB". niOBs- 7' | a om.J>H | maedi AS 
7E"(JB) G. medi B,tkv(Dal.). cfr.§40 18 denselatae B'at;. -lacte 
AB". -letae D coll. §40. -saelatae D7. delatae B^ | traces A. 
XT— ««g 7*B*va.er I portum A | usque AB"t?. que r 19 ualla- 
uidetur MCap. 



AE«DPB3 NAT. fflST. IV 1 (1. 2) 297 

in Epiri ora castellum in Acrocerauniis Chimera; sub eo 4 
Aquae Regiae foos^ oppida Maeandria^ Cestria^ flumen 
Thesprotiae ThyamiSy coionia ButArotuni; maximeque nob.i- 
litatus Ambracius sinus ; D passuum faucibus spatiosum 

saequor accipiens^ longitudinis XXXVII, latitudinis XV. in 
eum defertur amnis Acheron, e lacu Thesprotiae Acherusia 

profluens XXXV passuum inde et mille pedum ponte 
mirabilis omnia sua mirantibus. in sinu oppidum Am- 
bracia. Molossonim flumina Aphas, Arat^Aus, civitas Anac- 

lotorica, locus Pandosia. 

(2) Acamaniae, quae antea Curetis vocabatur, oppida 5 
Heraciia, Echinus et in ore ipso coionia Augusti Actium 
cnm templo ApoUinis nobili ac civitate libera Nicopolitana. 
egressos sinu Ambracio in Ionium excipit Leucadium litus, 

i& promunturium Leucates, dein sinus et Leueadia ipsa paen- 
insula^ quondam Neritis appellata, opere accotarum abscisa 
continenti ac reddita ventorum llatu congeriem harenae 
adtumulantium, qui locus vocatur Diorj/ctos stadiorum lon- 
gitudine trium. oppidum in ea Leucas, quondam Neritum 

20 dictum, deinde Acarnanum urbes Atyzia, Stratos, Argos 
Amphilochicum cognominatum. amnis Achelous e Pindo 



§ 4 (3—9). 6 (12—14) : Mela II 54. MCap. 1. 1. — § 6 : (15) Mela 
n 63. — (20) Mela U 48. 54. 53. Sol. 7, 3. 



2 pons D P*B 1 3 thyamis B e Thuc. I46, Sirdb. VII p, 324, 
thymias A. thiam-E". thim-r | batrotuiiiZZ.i7a.C 4 D o»}.AE" 

6 longitudmis Bdt?. -ini (-nis F*) sunt r | XXXVI B. XXXIX 
p g.<S 6 acbeio BB^ achaero F. achelous 'R*inmarg, 

^ XXV AD*. XXXn B». -VI a^t? 9 moUossorum Fa. moleso- 
AB* I aphasas DF^Ba. alphas va.B \ arattiius 8. -achthus Be 
Ptd. Ill 13,4. -aihus v. -atns (anif B) II D* \ anactoria d.va.D 

10 locus d(?)B(H). lacus U.v{G)D | pandosiae F^dBa 
11 qui AS* | onretes BB\ -taesF. -rtesa | uocabantur(D?)F^Ba 

15 et U.D. ac d(?)i; 16 neritis Bd(?)l^. mer- v, neretis 
rD^ I abscisa a ¥*&. -issa a v{Ddl,) 18 accumulantium (adc- 
y'5)P»dB«apt;a.D.c/r.JZi4.XiOO | dioryctosJB. -centos AE-. 
-orectos rv 20 alyzia Ba5. -zya ADF. alizia E". -zea H. 

hsdyzea B 21 e AF*v. om.r 



298 C. PLINI SECVNDI [A(E«-f..2)DFBK 

fluens atque Acarnaniam ab Aetolia dirimens et Artemitam 
insulam adsiduo terrae invectu continenti adnectens. 

6 2. (3) Aetolorum popuii AthamaneS; Tymphaei; Ephyri^ 
Aenienses^ Perrhaebi, Doiopes^ MaraceS; Atraces^ a quibus 
Atrax amnis lonio mari inftinditur. Aetoliae oppidum s 

Calydon est VII D passuum a mari iuxta Euenum amnem. 
dein Macynia, Molycria^ cuius a tergo Cbalcis mons et 
• Taph/assus. at in ora promunturium Antirrhium, ubi 
ostium Corinthiaci sinus minus M p. iatitudine influentis 
Aetolosque dirimentis a Peloponneso. promunturium quod lo 
contra procedit appellatur Rhion. sed in Corinthio sinu 
oppida Aetoliae Naupactos^ Eupalimna et in mediterraneo 
PieuroU; Halicarna. montes clari in Dodone Tomarus^ in 
Ambracia Crania, in Acarnania Aracynthus, in Aetolia 
AchatoU; Panaetolium, Mac^nium. is 

7 3. (4) Proximi Aetolis Locri cognominantur Ozolae, 
immunes. oppidum Oeanthe; portus ApoUinis Pbaesti, 
sinus Crisaeus. intus oppida Argyna, Eupah'a, Phaestum, 

§ 6: MCap. VI 651 med. (Agathem. V 24 p. 485). Mela U 63. 
52. 43. — (18. 14) Sol. 7,3. — § 7 : MCap. YI 661 extr. — 
(299, 1. 3) Mela 53. 40. — SoL 7, 3. 

4 eanienses E. cani- a. eni- A p. aenienes 7^. menses va.B\ 
maraces Ap6r. -ages rv \ altraces AE'p 5 astrax A | in mari 
DBEa I etiaoliae DB 6 calydon est (Lv. -don D. -lidonye E. 
-Icidone Ea. -Idonae D7. -lidum A^ caudum A' 7 mons et 
JlH. mons est et 7'. mons est rv. et mons B 8 taphiassns 
BeStrdb.Xp.451. ph//rassu8 A. phara- a. phra- B. frha- B. 
fhrarsus D7 | antirrhium L. anthirri- 7Ba. antyrri- A. antini- 
rS. antiri- v 9 influentis A 7* v. -tes r 11 rhion AB't7. 

rion r 12 nanpactos 7B. -acios AEa. -atios dT. -actus US. 
-turn V I eupalinma (eupha- A) U.v{J). pylene BeStrdb.Xp.^l 

13 halicama MGGmlp.S?^ e Scylace. -isama (aJi- A) 22. J. 
-isema a. -isornat?. -lycamaJS. -lysama 6r. -'^cjmskHeStrab.X 
p. 459 14 crania A7'E'J3. cania r 15 achaton Aav(2». 
-thon E. acathon D. aga- 7. athon B. acanthon B. achaton a^ 
macynimn d^. macin- G. maxin- Ea. machin- r. medion B 

16 aozolae B. -laei D7E. -zilei a 17 phesti AE'. phetis 
E^ phaetis a 18 enpalia BeStByz. eupoloea 22. -lea d. 
-Hat?, -laea J*. c/r.I%«c.2iJP^ | phaestumdJB. best- A. paest-r. 



ADFEB] NAT. mST. rV 1—4 (2—5) 299 

Galamisus. ultra Cirrhaei Phocidis campi, oppidum CirrAa^ 

portus Chalaeon^ a quo VII p. introrsus liberum oppidum 
Delphi sub monte Parnaso, clarissimi in terris oraculi 
Apollinis. fons CastaliuS; amnis Cephisus praelluens Del- 8 

sphoS; ortus in Lilaea urbe. quondam praeterea oppidum 
Crisa et cum Bulensibus Anticyra; Naulochum, Pyrrha^ 
Amphisa immunis^ Ti^hrone; TiViorea, Ambry su^, Mirana; 
quae regio Daulis appellatur. deinde in intimo sinu an- 
gnlus Boeotiae adluitur cum oppidis SipAiS; Thebis quae 

loGorsiae cognominatae sunt iuxta Heliconem montem. ter- 
tium ab hoc mari Boeotiae oppidum Pagae, unde Pelo- 
ponnesi prosilit cervix. 

4r. (5) Peloponnesus^ Apia antea appellata et Pelasgia, 9 
paeninsula haut uUi terrae nobilitate postferenda; inter duo 

ismaria Aegaeum et Ionium^ platani folio similis propter 

aogulosos recessus^ circuitu DLXIII p. coUigit auctore 
Isidoro; eadem per sinus paene tantundem adicit. an- 
gustiae^ unde procedit; Isthmos appellatur. in eo loco 

§ 8: Sol. 7, 3. — (8—10) MCap. 1. 1. — Mela H 53. — 
§ 9: MCap. VI 652. Sol. 7, 15. Anon. fr. I 1 (GGm 11 p. 509). 
Agathem. 1. 1. cfr. Mela 11 38. (37). 48. 

1 calamisus JLtLv(S). -issue G. -mysus DFE. camisus B I 
cirrhaei Yv. -hei o. chirrei B. chirei A. cirraei rS \ circa D7^ 
BE^a 2 chalaeon B(?)i7. -leon (ca- a) ro | VII AMCap.v. 

nn ro I liberum AE't?. in 11- r 3 pamaso Kv. -si ro | cla- 
riBsimum . . oraculo G 4 caephisus A. cepbaleus a. chephesus 
E. -pheus B. -phaeus DV 5 libea DEE. lyb- a | quondam 
nrbe va,S, dist,U62 6 bullensibus DEEa | phyrra B^. pyrra 
a 5. pirra A 7 tithrone H. trichonae DFE* in ros. -one B. 
thrichone B. triconem A. -one a. trycone v \ tithorea — 9 boeo 
E'mros. I tithorea ambrysus D. tritea ambrysus B. tricorimbus 
kv. -orymbribus (tricho- B) r | mirana kJ. -rena dT. myraena D. 
-rena rv. drymaea B 9 siphis G. sipnis A. cfpnis r. gymnis v 

10 corsiae kV^S. -icae (-ice Ba) rt? | helliconem (eli- B*) 
montem r*B"B'. mont- heli- kj. belli- DF^B^ elli-B*a. beli-v 

13 peloponnessus A. -onensus r {passim) \ apia AC -ie a v. 
•iae r | ante ^dva.J \ et kv. e r I pelargia DE^Ea 15 et 
om.k 15. 16 dist.va.C 16 auctor e A 17 isiodoro A. 
iflidorio DEB | aut dicit DE^(B?)Ea 18 appellatur kMCap.v 
(D*). -antur rG. cfr.luc.p.dS 



300 C. PLINI SECVNDI [ABfbe 

innimpentia e diverso quae dicta sunt maria a septen- 
trione et exortu eius omnem ibi latitudinem voranty donee 
contrario incursu tantorum aequorum V milium passuum 
intervallo exesis utrimque lateribus angusta cervice Peio- 

10 ponnesum contineat Hellas. Corinthiacus hinc^ illinc Saroni- i 
cus appellatur sinus; Lecheae hinc^ Cenchreae illinc angustia- 
rum termini, longo et ancipiti navium ambitu quas magnitudo 
piaustris transvebi prohibet. quam ob causam perfodere 
navigabili alveo angustias eas temptavere Demetrius rex, 
dictator Caesar, Gains princeps, Domitius Nero, nefasto, ut lo 

11 omnium exitu patuit, incepto. in medio hoc intervallo, quod 
^ Isthmon appellavimus, adplicata colli habitatur colonia Corin- 

thus, antea EpAyra dicta, sexagenis ab utroque litore stadiis, 
e summa sua arce, quae vocatur Acrocorinthos, in qua 

fons Pirene, diversa duo maria prospectans. LXXXVin p. is 
ad Corinthiacum sinum traiectus est Patras a Leucade. 
Patrae, colonia in longissimo promunturio Peloponnesi 
condita ex adverso Aetoliae et fluminis Eueni minus M p., 
6 ut dictum est, intervallo in ipsis faucibus, sinum Corin- 
thiacum LXXXV in iougitudinem usque ad Isthmon trans- so 
mittunt. 

12 5. (6) Achaiae nomen provinciae ab Isthmo incipit 
antea Aegialos vocabatur propter urbes in litore per or- 

§ 10: (6) Mela H 48. — § 11: (11—16) MCap. VI 652 med. 



2 et AF'a' 6r. e a. om,rv\ norant A^a'G^. -ando (fo- F*) 
A*F*t7. -an r 3 V ego. in V vel in qninque U, MCap, v. cfr. 
§75. 102. IllUrdl. (quattuoritfe2aI/37.48. SolY.lS) 4 inter- 
uallum kS I exesis AF't?. ezbis Ea. exis r 6 contingat B. 
8€dcfr.Cae8.b.G.VII 11,3 \ cheronicus A 6 lecheae d(?)J5. 

le^eae DFBEav. roliaceae A | cencrae 7Ba 8 plaustii AY\ 
psuustri I trasuehi A. trau- F^B^E* | prohibent A 9 eas 
F'a^. 608 DF^B^E. eoas o. om.AB'o 10 nefasto AF'5. 

-anstor. inf-dot? ISephyrat?. epyraBa. -raeDF. aepuraeA. 
epirae E'd. eprae E^ 15 pyrene Bat7a.Xr. -raene DFS { 

LXXXYIII AS. -Vmi r. -VII v 18 eueni minus Edv. euueni 
(eube- F') minus DFBa. uenenus A 20 ab A | tramittiuit 

FBTi7a.C 22 achaiae F't?. -aie IL^inras. -aye a. achiae A. 
acaiae r 23 aegialus A. -i//a]os F'. -ioloB a. aegcalos DK 



ADFBB] NAT. HIST. IV 4. 5 (5. 6) 301 

dinem dispositas. primae ibi quas diximus Lecheae, Co- lo 
rinthiorum portus^ mox Olyros^ Pellenaeorum castellum; 
oppida Helice^ Bura, in quae refugere haustis prioribus, 
Sicyon, Aegira^ Aegiuni; Erineos. intus CleonaC; Hysiae. 
sPanhormus portus demonstratumque iam Rhium^ a quo is 

promunturio V absunt Patrae^ quas supra memoravimus. e. ii 
locus Pherae. in Achaia novem montium Scioessa notis- 
simuS; fons Cymothoe. ultra Patras oppidum Olenum, 
colonia DymC; loca Buprasium^ Hyrmine; promunturium 
loAraxus^ Cyliemt^ sinuS; promunturium ChelonateS; unde 

Cyllenen Jl^V p.^ castellum Phliu^; quae regio ab Homero 
Araethyrea dicta est^ postea Asopis. inde Eliorum ager^ 14 
qui antea Epioe vocabantur. ipsa Elis in mediterraneo et 

a Pylo XIU intus delubrum Olympii lovis, ludorum cla- 

15 ritate fastos Graeciae complexum^ Pisaeorum quondam oppi- 

dmn, praefluente Alpheo amne. at in ora promunturium 

IcAthys, amnis Alpheus — uavigatur VI p. — , oppida An- 
ion, Leprium, promunturium Platanodes. omnia haec ad 

§ 12 init. : MCap. VI 662 extr. — (2—5) Mela II 63. cfr. 
Plin. n 206. — § 13: (5. 10) Mela II 52. — (7) Sol. 7, 5. — 
Homer. B 751. — § 14: Mela n 52. 51. 

2 olyroe DBt?(iSi). -ru8 FEa. olirus A. oluras B 4 aegira 
dB. eg- DEv. egyra r 5 panhormus B. palinh- U.v. bolina, 
panh* D 8 olenmn At;, oloii- r 9 dyme %*v. ady- DEa^ 
athy- F. dime A. adi- B 10 araxus S, -mn B. anrhaxus 

(VinrasJ) r. aura- v Icyllenius {U63)J. -en II. -enes G. -ene 
B{S). Bcyllae v 11 XV Curtius Pelop. Up. 103. V II H. II v | 
phliuB B. -um 2>. pbilimn At?, -licim r 12 aihaetyrae A. 
arhetna^ B. -sa F. aretfose a. -thusa va.B \ dicta {om. est) va.S. 
-cte B. ditae D. dite E^a | asopis H. -phis II. v \ eliomin v. he- II 

18 epioe U.J. -ie dv. -ice o. epei G. epeae B \ uocabatur 
JL9va.G I hells AFE«o^ 14^ pylo B. efr.§22. aplio AF«. 

aphilo r. apilo v \ XIII AD. Xil rot; 15 oppidum Aodt?. 

-do r 16 alpeo FBa 17 ichthys C. idthys D. ichis A*, 

icthis r. ichthis v \ dist.D* \ nauigabilis va.G \ VI U.H. VII a. 
in Q. om.v \ p. U63. om.AG{D^). prope r. p. prope H. prope 
8ex V I Aulona et H. -os et G 18 leprium B{D). -ion C. ppinm 
B brepiumrv | ]^la,tSLmodeB8irdboVIIIp.348extr. platanistn*" ^ 



302 C. PLINI'SECVNDI [Adfre 

16 occasum versa ; (7) ad meridiem autem Cyparissius sinus 

cum urbe Cyparisso LXXV circuitu, oppida Pylos, Mot^one, 
locus HeloS; promunturium Acritas^ sinus Asinaeus ab 
oppido AsinC; Coronaeus a Coroue. finiuntur Taenaro 
promunturio. ibi regio Messenia duodeviginti montium, 5 
amnis Pamisus^ intus autem ipsa Messene^ Ithome^ Oechalia, 
Arene, Pteleon, Thryon, Dorion, Zancle^ variis quaeque 

ciara temporibus. huius sinus circuitus LXXX, traiectus 

vero XXX. 
16 (8) Dehinc a Taenaro ager Laconicus iiberae gentisio 

et sinus circuitu CVI, traiectu XXXVIII. oppida Taem- 
rum, Amyclae, Pherae, Leuctra et intus Sparta, Therapne 
atque ubi fuere Cardamyle, Pitane, Ant^ia, locus Thyreae, 
Gerania. mons Taygetus, amnis Eurotas. sinus Aegilodes^ 
oppidum Psamathus. sinus Gytheates ab oppido, ex quo 15 
Cretam in insulam certissimus cursus. omnes autem 
Maleo promunturio inciuduntur. 

§ 16: Mela 11 61. (60). 62. 61. 41. — § 16: (11) cfr. Sol. 7, 7. 
8. 9. — Mela 11 41. 61. 



1 occasum v. -assus A. -asus r | cyparissins v. -risius S^ 
-rissus r. -rrisius DR^E^ -rrisus B*. ciparisTis A 2 cypar- 

risso B. -apasso A. -arissa d(?)a'va.D | LXXII va.D \ mothooe 
ego. -tone II methone B. cfr.Pam.IV3,10. 35,1. Villi,!. Ptol 
III 14,31 3 acristas A. atritas Ea | asinaeus BdO. -neus rv 

4 asine V*v. assinae AE*. asie TK asye a. asiae r \ corona 
kva.C 6 pamisns AFerc. -issus rt? | messenia E' tn ros. 
7 pteleo A I thryon B*5. -yo D. thry E^ try on A. tyrio B. 
dryo F. triyo a. triron v \ quaeque AS{D). que r. del.v(J) 

11 CVI Ar»E« J. oni.r. CCVI v | XXXVIH KdTS. -Vim rv 

12 pherae Bdt;. fere (uere A)r. phare Bex Horn. | leuctra B(?)B. 
lae- AE*. leutra at?, lae- r | therapne U64. -abne (ter- DE») 
DEdBE^a. -anine k'E^va.J{D*) 13 anthia coni.RexHom. 
1151. cfr. Sol. -thea 8. antea A. -eane B*. -tianeDdB^i;. -naeP. 
anxiane E. anax- a. anthane B \ thyreae E5. -rae Soh -re B. 
tyraeae E. -ree a. thyrea k'DG(j). ty- B 14 grania E. ge- 
naria A 16 psamathus Kv. sa- r \ gytheates AB. cy- (-erates 
h\ n ., iQ creta in ego. -ta in E*. -tam rH{D). om.ti. ad 

^ I insula AE* | omnia va.H 17 maleae B(?)£r. 



ADFBEj NAT. fflST. IV 6 (6—9) 303 

(9) Qui sequitur sinus ad Scyllaeum Argolicus appel- 17 

latuF; traiectu L^ idem ambitu CLXII. oppida Boea^ Epi- 
daunis Limera cognomine; Zarax^ Cyphans portus. amnes 
InachuS; Erasinus^ inter quos Argos Hippium cognominatum 
5 supra locum Lemen a mari MM^ novemque additis milibus 
Mycenae et ubi fuisse Tiryntha tradunt et locus Mantinea. 
monies Artemi^ms^ Apesantus, AsterioU; Parparus aliique 
XI numero. fontes Niobe, Amymone^ Psamathe. a Scyl- i8 

laeo ad Isthmon LXXX p. oppida Hermione^ Troezen^ 
10 Coryphasium appellatumque alias Inachium^ alias Dipsium 
Argos ; portus Schoenitas. sinus Saronicus^ olim quemo 
nemore redimitus^ unde nomen^ ita Graecia antiqua ap- 
pellante quercum; in eo Epidaurum oppidum^ Aesculapi 
delubro celebre, Spiraeum promunturium, portus Anthedus 
15 et Bucephalus et quas supra dixeramus Cenchreae^ Isthmi lo 
pars altera cum delubro Neptuni quinquennalibus incluto 
ludis. tot sinus Peloponnesi oram lancinant; tot maria 19 
adlatrant^ siquidem a septentrione Ionium inrumpit^ ab 
occidente Siculo pulsatur, a meridie Cretico urguetur, ab 
sooriente brumali AegaeO; ab oriente solstitiali MyrtoO; quod 
a Megarico incipiens sinu totam Atticen adluit. 

§ 17: cfr. Mela 11 60. 49. — (4) Sol. 7, 10. Mela 11 61. 41. — 
§ 18: Mela H 49. 60. — (13) cfr. Sol. 7, 10. — (16. 16) Mela 11 48. — 
§ 19: Mela H 49. (37). 

2 boea AF^t7. poea (poe B) r 3 cyphans DFaZ). -as B. 
-anta B. cihpans A. cip- E. -phams v 6 lacum va.H 
6 tiryntha i. thirintha A. -thia E*. tyrrinthia F*. thyrinia 
(thir- B*) r. tyrintha v 7 artemisins U 67 coll. §21. -mius U. 
va.J I pamasus F^E' 8 a om.K 9 isthmiin F. -mu A. -mum 
DBi?a.2)* I LXXX D. CLXXX A. CLXXVn rv 11 schoenitas 
H. scoen- A. choen- r. caenites B. chen* v 12 nominata 

AF* 14 Anthedon B. (Athenaeon Kiilb, efr.MPtp.554^) 
15 cerichre B. cencre A a. caencre F*. caen///// F^ 16 quod 
{pro cum) A | neptunae A 17 lancisinat A 18 quidem A 

20 brumali — oriente om.F^Eo | myrtoo A*F*mras.v. -to A^ 
-tec E. -te eo B. -tae eo D. mirteo ao 20. 21 quod a mega- 
rico incipiens AE*ot?. quonda egaria (-ico F*) cone- (inc- F*) r 

21atticeBa. ^camova.S. aticenA. smti- "F^inras. atucemDd. 
at cic- E *. ac uic- B * I adluit A F * E • Brot all- o v. abl- r (fere semper) 



304 C. PLINI SECVNDI [Adfbe 

20 6. (10) Mediterranea eius Arcadia maxime tenet un- 
dique a mari remota^ initio Drymodes^ mox Peiasgis ap- 
peUata. oppida eius PsophiS; Mantinea, S^ymphalum^ Tegea^ 
Antigonea^ Orchomenum, Pheneum^ Paliantium; unde Pala- 
tium Romae^ Megalepoiis^ Goriyna, Bucolium^ Camion^ s 
Parrhasie^ Thelpusa^ Mela^nae^ Herae^; Pylae^ Paliene, 
Agrae; Epium, CynaetAae^ Lepreon Arcadiae^ Partheaium^ 
Alea^ Methydrium^ Enispe, Macistuni; Lampia^ CiitoriwD; 
Cleonae. inter quae duo oppida regio Nemea est; ei 

21 ^embinadia vocitata. montes in Arcadia Pholoe cum lo 
oppido; item Cyllene, Lycaeus, in quo Lycaei lovis delu- 
brum, MaenaluS; ArtemisiuS; PartbeniuS; Lampeus, Nonacris 
praeterque ignobiles VIII. amnes Ladon e paludibus 
Phenei; Erymanthus e monte eiusdem nominis in Alpheum 

22 defluens. reliquae civitates in Achaia dicendae Mipheraei, 15 

§ 20: (3. 4) Mela II 43. — (4) Sol. 7, 11. — § 21 : (10—14) Mela 
II 43. — (11. 14) Sol. 7, 11. 

3 psophis Bd(?)JB. ibo- A. pro- rv \ stymphalum d(?)t?. 
sim- A. ym- F*. sym- r 4 orebomenum A. orgo- r | pheneum 
B. phaen- A. pen- a. paen- (-naeum E) r. phin- v \ pallanidum 
Y^v. pallen- A. phallan- r 5 megalopoliB F^BC | g^rtyna 
{B)HePaus. cartina (-thinna B) ll,v |bucoliam A V'd IT. bcol- 
DF^ bal-r. bacal-t; | cdnxion {B)HePaus, -nonaC crannon. At;. 
cbamonEd. cbraxmon r 6 parrhasieBd^. -siaeDFC -siaB. 
-rrasie tLv{S). pharasie A | tbaelpusa F. -sha A. telfaea a. tbel- 
pbu- vn,B{H) I melaenae (B) He Pans, -lanea AEad. -nia B. 
-naea C. maelanea DF. maenala v \ heraea B. -reae A. baerae 
DF. haec re Ea. beie Bdt; | pylae Brot. -le AB. filae DFE. 
-le B. pbile v \ pallenae A. -aenae F. pellana B 7 agrae 
BdJB. grae r. om,v \ epium B. pin B^at?. phin B^ pbyn A. 
ipyn F^ iyn F*. pyn r \ cynaetbae (-tba G) lepreon B. -tae 
leprae D. cynatae (nat in ras.) laeprae (-psae F^ F. cinaete lepre 
(-rae E) rv 8 alea B. -eae DFB. alae E. alee A. bale a. 

elee v \ metbydrium AF'dt?. et by- r | enispe dJ3. -pbe BBav. 
-pbae r \ lampia k'F*{B)S, -padia rv. -pe AC 9 est et JT*. 
et F^B^ est B'iS. estt r. om.v 10 bembinadia B. bemb- A. 
henb- r. themb- v. cfr.Strah.VIIIp.S77 12 lampbeus Ava,S. 
-paeufl DE I nonacris AF*t?. -agris r 13 VIII A«. VIUI r 

14 pbaenei F. pbenet DBEa 16 defluentes G \ aliphe> 
raej n .r^Virrael B. alitrei A at?, -tbrei r 



ADFBE] NAT. fflST. IV 6. 7 (10. 11) 305 

AbeataC; Pyrgenses, Parorcatae, Pharj/genitae; Tortuni, 
T^anei^ Thriusi, Tritienses. universae Achaiae libertatem 
Domitius Nero dedit. Peloponnesus in latitudinem a pro- 
munturio Maleae ad oppidum Aegium Corinthiaci sinus 

sCXC patet; at in transyersum ab Elide Epidaurum CXXV^ 

ab Olympia Argos per Arcadiam LXVIII; ab eodem loco 
ad Pyhun iam dicta mensura est universa auteni; velut u 
pensante aequorum incursus natura^ in monies sex atque 
LXX attoUitur. 

10 7. (11) Ab Isthmi angustiis Hellas incipit^ nostris 23 
Graecia appellata. in ea prima Attice^ antiquitus Acte 
vQcata. attingit Isthmum parte sui quae appellatur Megaris 
ab colonia Megara^ e regione Pagarum. duo haec oppida 
eicurr^nte Peloponneso sita sunt, utraque ex ^parte velut 

»in umeris HelladiS; Pagaei et amplius Aegosthenenses 
contributi Megarensibus. in ora autem portus 5oboenoS; 

oppida SidouS; Cremmyon, Scironia saxa VI longftudinC; 

§ 23: (10. 11) Sol. 7, 16. MCap. VI 662extr. 653. Mela II 41. 
- (168qq.) Sol. 7, 16. MCap. VI 653. Mela 11 47. 40. 

I pyrgenses lld(?)JB. pir- AF. pur- rv \ paroreatae (B)H. 
pareatae (-te Da) U.G. pereate v \ pharygenitae (Siealin) JD* e 
Strab.IXp.426 (OapOyai). pharig- A. pareg- (-ta E^) DFEt?. 
peray- G. parag- B(?)i. paregon- a. an Phaiygeatae? 2 ty- 
panei G. -neae B. thiphanei A. tiph- r. -nai v \ thriusi {E)8. 
tri- Ar*t7. tbi-B. tn-r^ ti- r. thriasii vel thiixaiiiii B \ tritienses 
^Brot tritte- (A'mra*.) rB. trire- v 3 peloponnessos F*. 
-ensoB D7^ -enses E^a. -onenso AE' | a om^E^Ba 4 aegium 

^P)H. regium r. rhegeum v. lechae- B 5 CLXXXX DEE a. 

CLX t?a.fi' I elide E»mra«.B(?)t7. elede A. edile r 6 LX Villi 
i%Brot. htm va.H 7 pylum ia J. -lum U69. fliunta AE*. 
phli- V. flaunt B'. filiunta r | uelut AE'E'v. ut r 8 montes 
Ar. -te r 8. 9 septuaginta milia DEE a 10 a nostris FEa6^ 

II atticae DF*E. -iae F^ -icB, v a. S. cfr.§l. 19 extr. 

12 attingit Kv. adt- E'. tingit r 13 megara e ADE'E't?. -re r 
pagarum AE'E't?. paca- r 16 schoenos B. coe- A. cae- DE. 
ce- r. 8che- v. cfr.§18.26 17 sidous AB'2>. -dus G. sduos 
OF^ 8 duo E^ dnas B^ sduo E. duo aC om.v \ cremmyon B^. 
ore- DE^ Bor- E*. crenmion A. oremm-Ea. cremyon t? | scyronia 
I*E*a -oia DE^B^a. sy- E 

Pi^nn VAT. BIST. I. 20 



306 C. PLmi SECVNDI [ADPBE 

24 Gerania, Megara, Eleusin. fuere et Oenoe et Probalinthos. 

nunc sunt ab Isthmo LV Piraeus et Phalera portus, V 
muro recedentibus Athenis iuncti. libera haec civitas nee 
indiga uilius praeconii amplius: tanta claritas superfluit. 
in Attica fontes Cephisia^ Larine^ Callirroe EnneacnmoS; i 
montes Brilessus^ Aegialeus, Icarius, Hymettus^ Lycabettns, 

locus Ilisos. a Piraeo XLV Sunium promunturiuni; Tho- 
ricos promunturiuni; Votamos, Steriai, Brauron^ quondam 
oppida, R^amnus pagus; locus Marathon^ campus Ty^riasius^ 
oppidum Melita et Oropus in confinio Boeotiae. i 

26 (12) Cuius Anthedon^ Onc^estos^ Thespiae liberum 

oppidum; Lebadea nee cedentes Athenis claritate qnae 
cognominantur Boeotiae Thebae^ duorum numinum Liberi 
atque HerculiS; ut volunt; patria. et Musis natalem in 
nemore Heliconis adsignant. datur et his Thebis saltusj 



§ "24: Mela 11 47. MCap. VI 663. — (5) Thuc. Ill 15, 6. Sol. 
7, 19. 18. — (7) Mela n 46. 45. Sol. 7, 19. — § 26: Mela U 45. 
MCap. VI 663 extr. Sol. 7, 21. 22. 



1 gerania KY^viD). -nea C. iaranea (lar- B) r \ oenoe S. 
-oa B. -neae AF^ onee Ea. -eae r \ et om.G \ probalinthos 
F*B(?)v. proualintos A. probabili hos r 2 piraeus A*D 6r(D*). 
-aeeus B(?)X. -reus Y^inras. praeus A^ pyraeus EC. -reus »r 
3 iuncti Kv. -tis r 4 indicauilius F*. -abilius E*a. -\i 
hos D. indi////^ B* | superfait AE* 6 cephisia AF*t?. celpi- r 
calliroe B. -ireo A. -ira D. -irena F*. -ir r. -irrhoe MCap. 
enneacmnos (-naea- £*) KE^inras.B. -crus DF'a. e//nea- B. 
eneacroB F' 6 brilesus Da. -laesas FE. -leras B | hymetuB A. 
himettus DB. -etuB r \ licauettus DBE. -etusFa 7 locus II. E^ 
amnis G. lacus v \ ilisos AS. -ssos G. silisos r. selinos v \ piraeo 
F*D*. -aeeo H. pyraeo aO. pire C A. -raco r. -reo v \ thorieos 
H. doriBCOs dT. -cus A. -cum v. duriscos r 8 potamos stem 
{B)H. -mos C polyposterae A*, -re at?. -rraeA*. -there (polip- B' 
DBE. -thaere F | brauronion DF^BEa. -ron, ion va.G \ quon- 
dam — 9 marathon om.DF^B^E^a 9 opidu F* { marathos 
locus F*. -thon E' | triasius A. -ssius (-rsius D) r. -ssaa va.I 
10 melita B. -te S. mileta A. -te TE*. -let r. -letum t 
13 tebae B«. T.etbae E*. etbaeDB^E*. ////baeF* 14 nata 
'qo. anat- A. nsiiile r v. cfr. XXXV II 56, 180 15 heli 
helliconis F^ bell- DEa 



lam «i 



ADPBE] NAT. HIST. IV 7 (11. 12) 307 

Githaeron^ amnis Ismenus. praeterea fontes in Boeotia 
Oedipodia^ Psamathe^ Dirce^ Epi^rane^ Arethusa^ Hippocrene^ 
Aganippe^ Gargaphie. monies extra praedictos MycalesuS; 
Hadylius^ Acontius. reliqua oppida inter Megaricam et 26 

sThebas Eleutherae^ Haliartus^ Plataeae^ Pherae, Aspledon^ 
Hyle^ Thisbe^ Erythrae, Glissa^ Copae^ iuxta Cephisum 
amnem Lamiae et Anichiae^ Medeon^ Phiygone^ ^craephi^; 
Goronea^ Chaeronea. in ora autem infra Thebas Ocale^^ 
Eteono^; Scolos, Schoenos^ Peteon, Hyrie, Mycalesos^ Ire- 

10 seum ei Eleon^ Ollarum^ Tanagra, liber populus^ et in ipsis 
faucibus Euripi^ quern facit obiecta insula Euboea, Aulis 
capaci nobilis portu. Boeotos Hyantas antiquitus dixere. 
Locri deinde Epicnemidif cognominantur^ olim Leleges 27 
appellati; per quos amnis Cephisus defertur in mare. 



§ 26: (11) Sol. 7, 24. Mela 11 45. — § 27: Sol. 7, 26. 26. 
Mela n 46. 40. 46. 



2 odipodia A. aedi- E*. -da DPE^. aecipopoda B | psama- 

thae A. -mthae P. -mthe r | epicrane d(?)^. -igranea U.17J 

bippocrene A v. bypp- SE. ypp- r 4 hadylias (ad- A) M. 

-lisns (ad- Cr) Ea6r. -lysus (-0O8 7^ DE. -lysius Ed 6 hadiar- 

tos V. hial- A 7*. al- r 6 jle E. hile Atkva.B | thisbe B, 

et hiflbae (-be v) At?, et hyrbe r \ glisa DBS. -ssas B \ copae B. 

go- 7B. -pe Ea. cophe At;, gape D | cephisnm v. coephjs- 7'. 

chyg- A. cepis- a. cepys- (coep- 7*) r 7 lazynma {B)H | 

anichiae A7^B' (-ie v) J. -ia C. ante r. anchoa (B)H | medeon 

BeStrab. -dion kv. -dian 7'E^ -deam E^ -deant r ] phlygone 

F*B*ff. pblig- kv. pyg- r | acraephia (B)H. grephys B. -pbis 

av. graephis r 8 chaeronea (-nia v) H. cher- AE'. cbaro r | 

Infra H coll. Ham. B 505 (Tiroef^pm) | ocalee H. -lea B. -le ll.v 

9 eteonos ego ex Horn. B 497. et eon A et teon E'. et heon 

' • Vv. eth a. et r. et Eleon B. Elaeon G. Heleon H \ scolos 

B(?)J5. echo- A. yco- da. ycho- r. lolcos v \ schenos DEra.C. 

^^' I scoe- A. scae- 7. see- Ba | iresenm (iraes- A. ireds- E*. iresae- 7) 

' ' U.J. (-sion S). yres- a hyreseon v. Hesion B ex Horn. B 499, 

I Hil- H 10 et eleon ego ex Horn. B 500. pteleon (pthelon k)U.v\ 

JoUaram B. OlnroB v. Olyarum {U69)J. nomen cormptum 

12 capads D7^Ea | hyantas kV^B. -nias r 13 epicnemidii B, 

epigmenedi A pigmenidi (pyg- t;) D7at?. -gmemidi E*. -mediE*. 

gnemidi B. {add. et Opnntu U70) | cognominantor "F'v. -atur r 

14 cepiiuB B. -physne AEa 

20* 



308 C. PLENI SECVNDI [Adpbe 

oppida Opus^ uude et sinus OpuntiuS; Cynus. Phocidis 
in iitore unum Daphnus^ introrsus autem Larisa^ Elatea 
8 et in ripa Cephisi^ ut diximus, Lilaea Delphosque versae 
Cnemis et Hyampoiis. nirsus Locrorum ora, in qua La- 
rumna^ TAroniuni; iuxta quod Boagrius amnis defertur in i 
mare, oppida Narycum, Alope, Scarp^ia. postea Maiiacus 
sinus ab incolis dictus^ in quo oppida Halcyone^ Ae^onia; 
28 Phalara. (13) Doris deinde^ in qua Sparthos^ Erineon, 
Bo^'oU; PinduS; Cytinum. Doridis a tergo mons Oeta est. 

(14) Sequitur mutatis saepe nominibus Haemonia, i| 
eadem Peiasgis et Pelasgicon Argos, HellaS; eadem Thes- 
salia et Dryopis^ semper a regibus cognominata. ibi geni- 
tus rex nomine Graecus^ a quo Graecia; ibi HelleU; a quo 
Hellenes, bos eosdem Homerus tribus nominibus appel- 
lavit Myrmidonas et Hellenas et Achaeos. ex his Phthio-i 
tae nominantur Dorida accolentes. eorum oppida Echinus, 
in faucibus Sperchii lluminis Thermopylarum angustiae, 

quo argumento IIII inde Heraclea Trechin dicta est. mons 

§ 28 : Mela II 86. MCap. VI 654. cfr. Sol. 8, 1. — Homer. B 684. 

— (16 sqq.) Mela 11 44. 46. 44. 40. Sol. 8, 2. 

' ■ 

1 opuntius EaJ7. -inns C. opontius r. -inus v | cynus B{D}. 
-no8 dG. -nu8 (gy- A) e II. ginnuse i;. an Cynus. set? 2 autem 
om.G I larisaADED. -lyssaF. -risset?. -risBade/'^ inLocris^. 
del.V71 3 uersae AD7E5. -se Bat?, -sua G. bessa B 
4 cnemis d(?)B. enemid (enim- B^) II, nem- v | larumma E. 
>nmi A 5 thronium BeScylaceSl. tro- AF't?. tiro- r 
6 nary cum KJ. -cion B, -recum E*. -ricum rv | ///alope r*r. 
-pes A. malope (-pes E*) ?• | scarphia d(?)B. -pia U.v 7 al- 
cyone Ea. acly- J. alci- A | aegonia D*coll.Bursianigeoffr,Gr.I 
p. 96. aeco- ll.D^. eco-dt;. ito- coni. B e PatM. del. U 72 8 pha- 
lara BePaus. -lar B. -lama (pal- A) r \ delude AE'v. et inde r 
sparthos kJ*. -tos F^. sphartos r. sparchos v. sperchios B, sed 
cfr.MPtp.502^ I erineon AP*tnra«.t?. etin- (etm- E) r 9 boion 
BePtol. bolon (-Ian E) U.v \ doridis AF*t?. or- r \ est om. 
'Bl(X)8 11 peiasgis et Ar*E*D. om.rv. -gis et — eadem om.Oj 
hellas d(?)t?. -adis II 12 et om.o 13 hellena a AF'E^ 

14 hellenes C. -nis U.v \ his eodem DF^BE^a 15 phiotae 
FBa {item 309,9) 16 ecinuus DEa. aec- F* 16. 17 dist,U73 

^7 perchi DF^ sperthi a. per- E 18 VII A | trechin v(J), 
F». tre- A. threacin DF^. trea- BE. thea- a. trachin J9 



ADFRE] NAT. mST. IV 7. 8 (12—16) 309 

ibi Callidpomus; oppida ceiebrata HeilaS; HaioS; Lamia^ 
Phthia, Arne. 

8. (15) In Thessalia autem OrchomenuS; Minytus 29 
antea dictus^ et oppidum Alimon^ ab aliis HohnoO; Atrax^ 

sPalamna^ fons Hyperia; oppida Pherae^ quanim a tergo 
Pieria ad Macedoniam protenditur; Larisa^ Gomphi^ Thebae 
Thessalae^ nemus Pteleon^ sinus Pagasicus^ oppidum Pa- 
gasa, idem postea Demetrias dictum^ Tricca; Pharsaii campi 
cum civitate libera^ Crannon^ Uetia. monies Phthiotidis 

loNymphaeuS; quodam topiario naturae opere spectabiliS; 
BuzygaeuS; Donaeoes^a^ Bromiaeus^ Daphusa^ Chimarone, 
AthamaS; Stephane. in Thessalia quattuor atque triginta^ 80 
quorum nobilissimi Cercetii; Olympus Pierius^ Ossa^ cuius 
ex adverso Pindus et Othrys^ Lapitharum sedes^ hi ad 

uoccasum vergentes^ ad ortus Pelius^ omnes theatrali modo 
inflexi, caveatis ante eos LXXV urbibus. flumina Thes- 
saliae Apidanus^ Phoenix^ Enipeus, OnochonuS; /^misus^ 
fons Messeis^ lacus Boebeis et ante cunctos claritate Pe- 

§ 29: (6) Sol. 8, 1. 2. Mela 11 40. 44. — § 80: MCap. VI 654. 
cfr. Sol. 8, 3. Mela 11 86. — (310, 1. 2) Sol. 8, 2. 

1 hellaesE^. -aosDV^Ba 2 pthia 7a 3 orthomenus a. 
orto- £. horcominus A | minyius {B^)S. mynilus AB. -nylns 
(men- E*) r. minyeus {B^G. -nilus ar 4 alimon Ar*E*t?(J). 
alhm- F^. althm- (-mo E) r. aim- B \ holmon KJ. sol- D7. 
sal- r{H). el- dt? 5 palamna (pha- E) U.v{J). pelinna Be 
StByz. I therae DE. -re Eava.JS. thaere 7 6 pieri 7^Ea. 
-ri8 H, -ms V I larissa 7' | agomphi A7'E' ] thebae AF't7. -ba r 

7 thessalae kS. -liae rv \ pasicns D7^EE^a 8 tritta A. 
trica 7Ea | pbarfialii 7'£' J. -lici a^t;. phasali A 10 quodam 
B(?)(?. quond- rv{S). cfr.XII22 \ opere 7«B*v. -res A. ope/// Y\ 
oppide B\ -dae D. -da Ea 11 buzygaens (-geus A) G. onzig- 
rv{Brot) \ donacoessa U74, -cesa 'Kkvq.J. -caesa r \ bromiaens 
A«/. -aeuns D7B. broni- Ea. bromins v. berm- B \ daphissa B. 
-pbnnsa U 74 \ chimarone ZZ.D. -ron v. -merion BePaus.VIII 
7,2 12 stephanae 7. the- A 13 cercetii 5. -cetiav. -cetaA. 
-cei DE*. -eel B. -caei 7. -cii B" | pierius KD{etdist.). -ris r. 
-rns V 14 hi E'E'v. hii A. am.r 16 pelius AE'JT. -ios It* v. 
pel//// VK -lies r 16 caneatis G 17 apidanus v. apitha- A. 
aphida- r | pamisus B ex Herod.VII 129. lammi- (-sos E"'* " 



310 C. PLINI SECVNDI [Adfre 

nius^ ortus iuxta Gomphos interque Ossam et#Oiympum 
nemorosa convalle delluens D stadiis^ dimidio eius spatii 

31 navigabilis. in eo cursu Tempe vocant^ V passuum lon- 
gitudine et ferme sesquiiugeri latitudine^ ultra visuin ho- 
minis attoilentibus se dextra laevaque leniter convexis 5 
iugiS; intus s{7va late viridantC; ac labitur Penius viridis 
calculo^ amoenus circa ripas graminC; canorus aidum con- 
centu. accipit amnem Hereon nee recipit^ sed olei modo 
supernatantem; ut dictum est Homero, brevi spatio por- 
tatum abdicat; poenales aquas dirisque genitas argenteis 10 
suis misceri recusans. 

32 9. (16) Thessaliae adnexa Magnesia est^ cuius fons 
Libethra^ oppida /olcus, Ormenium^ Pyrra, Methone, Oli- 
zon^ promunturium Sepias^ oppida Castana, Spalathra, pro- 
munturium Aeantium^ oppida Meliboea^ Rhizus, Erymnae, 15 
ostium Penii, oppida /Tomolium^ Orthe, Iresiae^ Peiinna^ 



§ 31: Sol. 8, 2. — (4—7) cfr. Liv. XLIV 6, 7. 8. Ov. met. I 
568 sqq. Aelian. var. hist. Ill 1. — Homer. B 766. — § 32: MCap. 
VI 654extr. Mela U 40. 37. Sol. 8, 7. — Mela U 40. 35. — 
(311, 3) MCap. VI 654extr. Div. 12. Dim. 12. Die. 1, 12. 

2 spaci B^a. spatio "F^va. H 3 aniabilis F^B^a. ui- DE^(?) | 
Tiocantur B(?)t7a.5 4 et — latitudine AF*d*i;. om.ra \ genne 
A 7' 6 dist.S I silua late ego. sua Ince II. v, aero Inco P. sab 
luco Salmas. ualle luco D. Qocua nondum sanatus) \ ac labitor eao 
(etdist). hac lab- U.S. allab- v \ penius P'B'E'o. (-neus va.S). 
paen- A. denis r \ uitreus (P)D 7 amoenis B. moe- DF^SV 
me- a | canorus AK*ov. -um r 8 orcon Ava.B{H). euroton 
B e Strab. IX p.441 9 est ab 11 suis om.Q 13 iolcus 
A^B. olcus AE*. ocus Dd. locus (-cros F*) r. om.v \ hormenium B , 
pyrra v(J3). pyra a. -rrha d(?)0. pira DF^E. pisa r | olyzon 
DFEa 14 castana B{J). aca- AF^. casiana (-nae F^) rv. 

casthanaea H 15 meliboae D. -oe Ba. -lyboa F^E^. -boa. ea 
F'E' I rhizus B. rhius A. rchius T* in fas. zrhibus D. trhi- E. 
tri- a. rhi- dT. hi- B | aerymnae A. ac ry- F'E. erimne tkva.B. 
Eurymenae Liv.XXXIX25,3. cfr.MGGmIp.51^adScyl65 

16 penii B*5. -nei v. poeni AF*. am.r \ oppida A F' in ra«.(r. 

A ^, I homolium B. omo- AF*»nra«.B*t;. oleum r | iresiae 

Inaes- A^ U.J. thespiae B. ithesie v | pelinna Av{J). 
■lael- F*. -ina F*. phel- r. phalanna B 



ADPBK] NAT. HIST. IV 8—10 (15—17) 311 

Thaumacie^ fi^yrton, Crannoii; Acharne; Dorion, Melite, Phy- 
lacC; Potniae. 

Epiri; Achaiae^ Atticae; Thessaliae in porrectum lon- 
gitude CCCCLXXXX traditur, latitude CCLXXXXVII. 

5 10. (17) Macedonia postea CL populorum, duobus 33 
incluta regibus quondamque terrarum imperio, Emathia 
antea dicta, haec ad Epiroticas gentes in solis occasum 
recedens post terga Magnesiae atque Thessaliae infestatur 
a Dardanis; partem eius septentrionalem Paeonia ac Pela- 

logonia protegunt a Tribaliis. oppida Aegae, in quo sepe- 
liri mos reges^ Beroea et in regione, quae Pieria appel- 
latur a nemore; Aeginium. in ora Heraclea, fiumen Api- 34 
laS; oppida Py^na^ ^loroS; amnis Haliacmon. intus Aloritae^ 
Vallaei, Phylacaei, Cyrrestae; Tyrissaei, Pella colonia, op- 

ispidum Stobi civium Romanonmi; mox Antigonea^ Europus 
ad Axium amnem, eodemque nomine per quod Rhoedias 
fluit^ Scydra^ ^ordaea^ Mieza, Gordyniae. mox in ora 35 

§ 33: MCap. VI 655. Sol. 9, 1. — (10) Sol. 9, 12. — § 34: Mela 
n 35. 34. 



1 thaumacie B ex Horn, -athiae A. taumaci DB. -acy F. 
titumaci Ea | gyrton (B*)C. cirt-A. cyrt-rJ5* | doiion BeStrah. 
dorion (donon BJ U.v | melite Av(J). -tea B, milithe r | phylace 
B. -laece A. philacoe E. -ce v. pilace (-aecae F*) r 2 potniae 

AF'JB. pon- rv 4 CCCCLXX X a d MCap . v a .S. CCCCXXX Die. \ 

CGlCVUA^VHnras.MCap.D. CCXVVIIAi. CLXXXXYU r Brot. 
CCCLXXXVn Die. CCL- v(8) 8 xecidens DF^Ea | pos AF« 
in ras. BE 9 septentrionalem paeonia A F * m ras. v^ -alis lapeo- r 
10 aegae B ex Herod, et Sol. -giae S. -glae AF. -gle Dt*. 
eglae E. egle Ba 11 Beraea S \ pieri DF^ pireia E*. -rei E^ 
pyrei a 12 aeginium BeStrab. -gidium (-gyd- A Fa) II. v \ 

apylas Fa. hap- A 13 pydna.0. phynaA. ^hina, ¥* in ras.'R* v. 
pina B'. pngna r. phila B \ aloros HcumVossio e Scyl.66. Mela 
II 35. doros Fa. oloros rv{J). elo- B \ haliacmon At?, ali- r I 
haloritae DFEt7a.jEr 14 pylacei A. philacaei F. -cei (pil- B) 
rva.G I cyrrhestae G. -rrhei v \ thyrisei a. -resei A. -ryssaei F 
16 rhoedias F*6?. roed- A. rhod- r. rhed- v 17 eordaea 

: S {coU. Liv. XXXIII8,5). -deae H. heo- G. fordeae (-dea A. 

. -dreae J}^) II \ mieza d(?)J?. mioza II | gordyniae H. -diniae 
AP'E*(y. gorgydi- DF^ gorgidi- r 



312 C. PLINI SECVNDI [Adfbe 

Ichnae, fluvius Axius. ad hunc (inem Dardani; Treres, 
Pieres Macedonian! accolunt. ab hoc amne Paeoniae gen- 
tes Parao^faei; Eordenses^ Almopi; Pelagones^ Mygdones. 
monies RhodopC; ScopiuS; Orbelus. dein praeiacente gre- 
mio terranim Arethusii; AntiochienseS; Idomenenses, Do- 5 
beri^ ^estrienseS; Allantenses, Audaristenses^ Morylli; Gar- 
resci; LyncestaC; Othryonei et liberi ^mantini atque 
Orestae; coloniae BuUidenses et Dienses, Xylopolitae, Sco- 
tusaei liberi; Heraclea Sintica^ Tymphaei, Toronaei. 
36 In ora sinus Macedonica oppidum Ghalastra et intus 10 

PiloroS; Lete medioque litoris flexu Thessalonice liberae 

condicionis — ad banc a Dyrrhachio CCXLV — , Therme 
in Thermaico sinu^ oppida Dicaea^ Palinandrea^ ScionC; 
promunturium Canastraeum^ oppida Pallene; Phlegra. qua 



§ 36: (1) Mela 11 36. — (3) Sol. 9, 3. MCap. VI 665. - 
§ 36: (11) Mela H 36. — (13) Mela II 36. 34. 33. 

1 dardani A at?, tar- r 3 paiaxiaei (Sieglin) D'. parcaeaei 
A. parocaeiDF. -oceirw. -ora,ei B e Strab. VII p. 326 | heordenses 
BEat^a.^. haeo- DF. -dens A. an Eordaeenses? | almopi A^. 
hal- rv I mygdones At?, migd- F*B*. migno- r 4 orbelos 

AF'J5. orobellus rv \ praeiacentes A(?)jS' 5 antiochienses d(?)i. 
-chidenses (cid- A) II \ doberi (deb- F) U. H. -res B. -rienses v 

6 aestrienses J. estr- II. B. tr- v. aestraeenses H\ audari- 
stenses B e Ptol. Ill 12, 31. auta- A. ata- F^ ada- (-thenses DB) r. 
anda- Ven,(J*) \ morylli dJ5. -rhylli DF*. -rchiylli F^ -rhilli r ■ 
gazresci dJ). -sti Y^inras. -stil a. -styl DB. -eti At?, -ety E. 
garesci G 7 luncaestae E*. lumc- £^. -ceste a. limcestae D. 
-caestae F. licesthe B | othryonei B. -naei Y^inras. othrionei 
AE*. onorhyonei DE\ -rhionei a. -ne B | amantini d(?)a'JB. 
mant- II. v 8 scotusaei eTcoW.XXXJi 7. -ssaei JB(D). -sei A. 
-tysaei DF. -tisei E^d. -tseiB. satyseia. -tiseiE* 9 sintica B. 
scynt- V. syntiga A. sinthi* E*. scimthica a. scymthyca DF^B. 
symthyga F*. cumthycha E* | coronaei a't?a.S" 10 macedo- 
nice a. -ci K^va.8 I oppidum Av{S). -da rH 11 piloros a 
{Bex Herod. VII 122) S. pyl- IIB. phil- d T. -leros t? | flexas 

A(?)5 12 CCXLV AUnras.-E^S. CXflH rv. CCLXVn Brot. 
e Polyb. ap. Strab. VII p. 323 12. 13 diatB* 13 palinandrea 
AeT. -adera (padi- Ea) r. pydna, derra B 14 pallene AB. 

///pallenae F. phalene Bat?, -nae r 



ADFBE] NAT. mST. IV 10 (17) 313 

in regione monies Hypsizofzus^ Epytus^ Alcyon^ Elaeuomne; 
oppida Nissos^ PhryxeloH; Mendae et in PaDenensi Isthmo 
quondam Potidaea; nmic Cassandrea colonia; Anthemus^ 
OlopAyxus, sinus Mecyberna; oppida Myscella, Ampelos^ 87 
sToronC; SiggoS; Stolos, fretam, quo montem Atho Xerxes 
Persarnm rex conUnenti abscidit in longitudinem passu- 

um MD. mons ipse a planitie excurrit in maria LXXV 

passuum^ ambitus radicis CL colligit oppidum in cacu- 
mine fuit Acrothoon; nunc sunt Vranopolis^ Palaehorium^ 
10 Thymus ^ Cleonae, Apollonia, cuius incolae Macrobii cog- 
nominantur. oppidum Cassera faucesque alterae Isthmi; 38 
Acanthus, Stagira, Sithone, Heraclea et regio Mygdoniae 

§ 37: Mela n 34. 32. Sol. 9, 3. MCap. VI 656 med. — 
(6-10) Mela n 32. 30. — § 38: (12) Mela H 30. — Sol. 9, 1. — 
(314, 3) MCap. VI 666 med. 

I hypsizonuB {Tom. 2 p. 662) D*. -orue (ipe- Ba) II v \ epy- 
ta%J^ {Tom,! p. 702) J*, aepy- F*. aephy- Y*. epitus ADat?. epp- 
R I alcyon J} {Tom, 2 p. 663) D*. acly- F. halcy- Bd. -one H. 
algion A J. alci- B. fdti- a. alchione v \ elaeaomne A J*, eleno- 
DF^B. leuo- V. eleoo- Bad. leoo- H. aleu omnia F' 2 nissos 
U.v{D*). nyss- jBT. nysae cont.J5. cissos Tom.lp,701 e Strab.VlI 
p.330y2l€tHespch. \ phiyxelon AS. -leon v. phrixelon DFB. 
-inaelon B. phinelon H. brygion eleon coni.B \ in pallenensi 
d(?)(r. -llenses (-ses in B. -si a^ U. luppalenses v. in pallenes P 

3 potidea Ava.Ba8. pho- B'. poetidaea F. -dea Da. -da B'. 
petidea B 4 olophyxns fhol- B) Hex Herod, -pyxus (-pixus 
AFa) II I mecyberna BJ5. mecib- A a', metib- v. mecybemia F*. 
-mu rS. -maeus H \ myscella Y^Mela. myc- A. ysc- DF*B. 
miec- {Hol8ten.adStByz.210) 8. fisc- Ba. phyec- J5. isc- t? 
5 singoB G. BoggOB V | stolos {MPtp.498^) D*. telos U.D\ del.G. 
tedeB V I athon &va.S 6 longitudine FBa. -ine rv 7 mare 
va.J\ cfr.§97 9 acrothoon (-thon B) Bursian. cfr. Herod:VII22. 
Scylax66. 2huc.IVl09. Straho VIIp. 331,33. achroton (acrho- B) 
DFBBa. agrathon A. acroathon S coU. Mela II 32. acrathoon D \ 
palaehoritmi J. paleho- AB. palheo- (pha- F*) r. -laeorium H 
-laeotrium G. -rum v 10 thyssns b.^ B ex Hei'od. thyrsus (ty- 
BE) U.V I macrobii F*Bt?. -obi AD. -ouii B*. -oui (acr- B*) r 

II casera A. assera {Sieglin) D*. cfr.MPtp.514^ 12 sta- 
gira AG. iniBtagyras B'a. inistha- r | sithone DFBjB*. sito- AG. 
fitho- B. phytho- a 



314 C. PLINI SECVNDI [ADpre 

subiacenS; in qua recedentes a mari Apollonian Arethusa. 
in ora rursus Posidium et sinus cum oppido CermorO; 
Amphipolis libenini; gens Bisaltae. dein Macedoniae ter- 
minus amnis Strymon^ ortus in Haemo. memorandum in 
septem lacus eum fundi, priusquam derigat cursum. 5 

39 Haec est Macedonia terrarum imperio potita quon- 
dam ; haec Asiam, Armeniam, Hiberiam; Albaniam, Gappa- 
dociam, Syriam, Aegyptum, Taurum, Caucasum transgressa, 
haec in Bactris, Medis, Persis dominata toto oriente pos- 
sessor haec etiam Indiae victrix per vestigia Liberi Patris 10 
atque Herculis vagata. haec eadem est Macedonia ; cuius 
uno die Paulus Aemilius imperator noster LXXII urbes 
direptas vendidit. tantam differentiam sortis praestitere 
duo homines! 

40 11. (18) Thracia sequitur, inter validissimas Euro- 15 
pae genteS; in strategias L divisa. populorum eius^ quos 
nominare non pigeat; amnem Strymonem accolunt dextro 

38 latere Denseletae et Maedi ad Bisaltas usque supra dictos, 
laevo Digerri Bessonimque multa nomina ad Mestum am- 
nem ima Pangaei montis ambientem inter HaletoS; Dio- so 



§ 39: (10) MCap. VI 665 init. — § 40: Sol. 10, 1. MCap. VI 
656. — (17) Sol. 10, 6. 7. (cfr. 9, 1). 



1 a AE'v. in r \ arethusa dt?. ere- a. -thysa A. -chisa F'. 
arhetusa B^. aerhe- F^ erhe- r 3 bisaltae E*(7. -te A. bite- 
alte a. -taealte E\ -Itae r 4 strymo AS 5 septem. (B. 

-temilia A. VIImiliaK*. Vn Y^inras. YUr) lacus (-uus ADF*E) 
II. V. saep turn lacum (Droysew Ojjwsc. Jp. 5^) i)* | derigat A. dir-rv 
9 bactris AF*mr(W.E*t;. bet- r | mediis A*DFvB 10 in- 
diae E*t?. -die A*F*o. -de r 11 aedem DF^E 12 uno de 
DF^E^B^ I noster om.o. inter a 15 threcia A/, traec- F. tr//c- 
B^ trac- B'a 18 denselaetae A. -lete a. -saelaetae F. -te S 
maedi FE(B)G^(2)^. medi rv{Bal,). cfr.§3 \ ad bisaltas AF*^. 
ab dis- r. bis- v 19 lae//// F^ leueo E. -uaeo Da | Differ! B 
maestum AB. nest- d.va.S. cfr.§42etSol. 20 ima AF*B*B*5! 
jx)st montis pos.v. moU E^ oi DB\ i//// F^ i a | pangaei AC. 
-gei F' mras. B'E^&. paegiae D. pegei B^ peie E^a | haletos 
AB/ " " ^ hele- rv. ele- C 



ADPBB] NAT. fflST. IV 10. 11 (17. 18) 315 

bessoS; CarbilesoS; inde Bri^as, SapaeoS; Odomantos. Odry- 
saruin gens fundit Hebmm accolentibus CarbiletiS; Pyrogens^ 
DnigeriS; GaeniciS; HypsaltiS; BeniS; Corpilis, BottiaeiS; 
Edonis. eodem sunt in tractu Sialetae, Priantae; Dolon- 41 
sgae, Thyni; Coelaletae maiores HaemO; minores Rhodopae 
subditi. inter quos Hebrus amnis^ oppidum sub Rhodope 
Poneropolis an tea ^ mox a conditore /^Ailippopolis^ nunc a 

situ Trimontium dicta. Haemi excelsitas VI passuum sub- 
itur. aversa eius et in Histrum devexa Moesi; Getae, 

loAedi; Scaugdae Glariaeque et sub iis Arraei Sarmatae^ 
quos Areatas vocant, Scythaeque et circa Ponti litora Mo- 
riseni Sitonique, Orphei vatis genitoreS; optinent. ita finit 42 
Hister a septentrionc; ab ortu Pontus ac Propontis, a me- 
ridie Aegaeum mare, cuius in ora a Str^mone ApoUonia; 

»Oes^ma^ Neapolis, i^atos. intus Philippi colonia — absunt 



§ 41: Sol. 10, 7. 8. MCap. VI 656. — § 42: Sol. 10, 23. — 
(14) Mela 11 30. 29. — Sol. 10, 8. MCap. VI 667. 

1 carbylesosA | hriga,B ego ex Herod.VII 73. Strah. VII p. 295. 
330,25. brisas ll.v. bryaas B. brygas (Sieglin) D*coll. Herod. VI45 \ 
BapaeoB B. saepeos A. saphaeos (-pheos E) rt; | odomantos (-tes 
B) 8. ado- II. -tes v | odryBorum F^B. odrisarum A a. adr- E 

2 carbiletes A. cabyletis H \ pyrogens A v. pir- a. -gaeris r 

3 corpilis AJf* Sol. 8. -illis rv \ botiaeis Aai^a.^ 4 edonis 
AP*(E?)t?. id- r \ sialetae (-teEa) "DY* in ras.'EtkB*. cfr.BioCass. 
LIV34,6. MPtp.478^. sya- v. sta- AB/. sellet&e B e Ptol III 
11,6 I dolangae D da. -ge A. -loncae B. (-longi Sol.) 5 ///yni F^ 
thini Sa. tinni B. thyli A | coelaletae B* coll. GIL III p. 857 et 
eph.epigr.IIp.256. {Tac.ann.11138. Val.Flacc.VI81). caela- F. 
cela- rv{J). coeletae HePtolIII 11,6. eel- B 6 subditi 
AP*(B?)t7. -tis r I rosope SEa. -pae B. //////pe F* 8 trimon- 
tium A B'C7. -muntinm F*. -mentiumEa. -memtinmr 9 moesi 
AG. mesi B^at7a.C7. maesi r | getae V^inras.tLv. ete a. gaetae r 

10 aedi AF^inros.B'ED^ aodi rJ. aoti v. aorsi H | scaug- 
dae ADF'J. ////ucdae F^ -gde B^ scaudae Ea. -de B'. gaudae 
H. -gdaei? | dariaequeFa. -reaeq; A 11 moriseni F' 6r. -ene A. 
-enae v. -eniti ro 12 sitoneque A. fistonique B. sithoniique 
B{e8ol.) 14 strymone B. strim- (-nae A) F*A. strum- rv 

15 oesyma (d?)^. -sime a. -simna ADF. esi- B. caesi- E. 
ceai- V I datoB (B*) Hex Herod. IX 7 5. bates ll.v {J), pastes {B^)C 



316 C. PLINI SECVNDI [Adfbe 



a Dyrrhachio CCCXXV — , Scotusa, Topiros civitas. Mesti 
amnis ostium , mons Pangaeus. Heraclea; Olyothos^ Ab- 
dera libera civitas. stagnum Bistonum et gens, oppidnm 
fuit Tirida, Diomedis equonim stabulis dinim; nunc sunt 
Dicaea^ Ismaron, locus Parthenion^ Phalesina, Maronea, 5 

43 prius Orthagurea dicta, mons Serrium, Zone, tum locus 

Doriscum^ X hominum capax — ita Xera:es ibi dinumeraTit 
exercitum — , os Hebri, portus -Stentoris, oppidum Aenos 
liberum cum Polydori tumulo, Ciconum quondam regie. 

a Dorisco incurvatur ora ad Macron Tichos CXII p.^ circa 10 
quem locum fluvius MelaS; a quo sinus appellatur. oppida 
Cypsela^ BisantAe, Macron TicAos^ dictum quia a Propon- 
tide ad Melanem sinum inter duo maria porrectus mums 

44 procurrentem excludit Cherronesum. namque TAracia al- 
tero latere a Pontico litore incipiens^ ubi Hister amnis is 
inmergitur; vel pulcherrimas in ea parte urbes habet, 
Histropolin Milesiorum; Tomos, Caliatim; quae antea Cer- 



§ 43: Mela 11 28. Sol. 10, 11. 7. MCap. VI 667. (666). Mela 
II 28. 27. 24. 26. — § 44: Mela 11 22. — (317,3—7) Sol. 10, 11. 



1 scotussa H j topiros A J. -ris B e Ptol. Ill 11,7. dopiros 
DB. -ppyroB F. dipiros Ea. -pyros v \ ciuitas ll.v(S). om.C 
mesti BaSi. mae- r. nesti v 3 bistonum B(?)t;. bistho- r | 
ingens 4 tirida BH. iri- B. tyri- roMOap.v, tinda Be 

StByz. 5 Dicaeae H. -ceae v \ ismaron v. his- AF'mra«. 
ris- r I parthemon F^a. -enio A | phalesmaFSa 6 hortagorea 
A. orta- F'Bdt?. -raea r. -grea a. orthagorea iH)S \ serinm 
Lva.B 7 DoriscuB va.J \ xerses (ser- DF^) 22 8 stentoris 
a'J9. ten- U.v \ aenor Da. acnor E. enor 0. -os va.B 9 liberi 
SB a. -r//// F^ om.o | ciconum AF'v. et conum B. et coram 
(quo- F^) r. demendocfr.§72 10 ticbos LB. -cos rv{item 

infra II) | CXfi AD. CXXS rv 12 Cypsella J5 I Bisanthe B. 
bis (uis A) ante 11 v \ quia AE' B{S). qui rv. qua C 18 mela- 
nem B. meleam AF' in ras. B^ meeleam S. Jea r. an melana? 
cfr.§49 I porrectis muris va.S 14 namque U.v(J). ia- JJ. 
an itemque? | tracia Ea. traecia F. -iae A. tretia DB. threcia 
J (passim) 16 Utore Ai. litt- E*«?. libere r 16 in ea AX*9. 
ea F*. a r I parie DF^E^a 17 scallatim DFSava.J3. calla* 
* — • ' — le Ba. que quae va.B \ cerbetis B. aceraetis va.J 



ADFBB] NAT. HIST. IV 11 (18) 317 

batis yocabatuT; Heracleam. habuit et Bizonen terrae 
hiatu raptam; nunc habet Dionysopolim, Crunon antea 
dictam; a^uit Zyras amnis. totum eum tractum Scythae 
ArotRres cognominati tenuere. eorum oppida Aphrodisias, 

sLibistos, Zygere, Rbocobae, Eumeuia^ Partbenopolis, Ge- 
rania^ ubi Pygmaeonun gens fuisse proditur; Catizos bar- 
bari vocabant^ creduntque a gniibus fugatos. in ora a 46 
Dionysopoli est Odessus Milesionim^ flumen Pannysis, op- 
pidum ^reta^ NaulocAus. mons Haemus^ vasto iugo pro- 

locumbens in Pontuni; oppidum habuit in vertice Aristaeum; 
naoc in ora Mesembria; Anchialuni; ubi Messa fuerat 
Astice regio habuit oppidum Anthium; nunc est Apollonia. 
flumina Panisos, luras^ Tearns, Orosines; oppida TliyniaS; 
Halmydesos, Devel/on cum stagnO; quod nunc Deultum 

isvocatur veteranonmi; Phinopolis, iuxta quam Bosporos. 

ab Histri ostio ad os Ponti passuum D alii fecere, Agrippa 
I 45: Mela U 22. — (13) Mela 11 23. — Agrippa fr, 14 R. 



1 dist.ego \ bjzonen SF. buz- £a. bosonien B 2 rapta 
DE I dionysiopolim va.G. djonis- FB. dionis- a. (D*cfrtCIL 
IIIn.l441€) I cranon Il.v(J). -nos B 3 aluit A. all- va.Brot 
abl- r I zyras ll.G{S). ziias adv(2)aZ.). tyras Crusitis. cfr.§82 

4 arotheres AF' 5 libistos E*p. -tus S*2>. lybistos FB. 
-tag A. libystoB Da | zygere AS. zig- v. zycere E. zic- (-res 
P'a) r I rbocobae AED. -be Dd. roco- Y\B)S. ////oco- F*. 
rbocco- B. borco- C. broco- v 6 catizoB AC{J). gat- FdBt;. 
gatt- a. caticos o. gat- r. cattuzos (JB)HeStByz. 7 uocant 
^(^)8ol.va.8. an uocitant? | creduntque AF*B'o27. caed- F^E. 
ced- (quae D) r 8 dionysopili AE*. donysoppole DE*. -ol F*. 
-nisoppol a. -lie B. -nysioppol F^ cfr.v,2 | hodessus A. odesus 
(-eraus F'E^ r \ pannysis BD. -nnisis r. panjsis deT. -sub H, 
pamisus v 9 Ereta, Naulochus MGGm Ip.400^ {Ptolp.463^). 
treta (tetra A) naulocua (-cos a) II. Tetranaulochus G. Terta, 
Naol- B 10 uerticem DFBE^a^ 11 anchiaum DF^BE^a. 
-ileum va.B 13 panisos AB(S). -sas Ba. -sa vel -ssa v. 

-nysas r | iuras A J. risas Ea. riras r. ziras B | teams BaJB 
(sie- v). -aurus A. taearus DE. thae- F 14 almydesos DF. 

almid- A E a. Balmydessos {B)G\\ deuelton d (?) a» 5 e Ptol III 1 1,7, 
-Icon (debe- F*) ll.v{I)^) 16 phynopolis Ava.B \ bosphoros 
AP*E*. -rus V a, Br ot (passim), -res r 16 D. alii (ali DF*) DF 

BB*R. cfr.IVrS. DLfi AE'JD*. DLV S. DLV alii dt? 



318 C. PLmi SECVNDI [ADFBE 



48 LX adiecit; inde ad murum supra dictum CL; ab eo 

46 Cherroiiesi CXXVI. — Sed a Bosporo sinus Zasthenes, 
portus Senum et alter qui Mulienim cognominatur. pro- 
munturium Chrys^on Ceras^ in quo oppidum Byzantium 
liberae condicionis^ antea Lygos dictum; abest a Dyrrha- s 

cliio DCCXI p.: tantum patet longitudo terranim inter Ha- 

47 driaticum mare et Propontidem. amnes Bathynias^ Pida- 
ras sive Athyras. oppida Selymbria, Perinthus, latitudine 
CC pedum continenti adnexa. intus Bizye^ an regum 
ThraciaC; a T^rei nefasto invisa hinindinibuS; regio Cae-io 
nica, colonia Flaviopolis^ ubi antea Caela oppidum Toca- 

batuF; et a Bizye L p. Apros colonia^ quae a Philippis 

abest CLXXXVIIII. at in ora amnis Erginus; oppidum 
fuit Ganos. deseritur et Lysimachea iam in Cherroneso. 

48 alius namque ibi Isthmos angustias similes eodem nomine is 
et pari latitudine inlustrat duae urbes utrimque litora 



§ 46: (4) Mela 11 24. Sol. 10, 17. MCap. VI 667 med. Div. 13. 
Dim. 11. Die. 1, 14. — § 47: (8. 13. 14) Mela 11 24. — (9—11) Sol. 
10, 18. — § 48: Sol. 10, 20. — (319, 1. 5) Mela 11 27. 26. 



1 inde At?, dei- r 2 cherroneBi AD*, -bus B. ceiron (ceri- 
tin B) est rv | CXXVI AFat;(/S). -V rBrot | Lasthenes coni. 
OylliusiH). cfr.GGhnIIp.48. 49. Ip.401^. casth-Kadt?. -thaenes 
DFE. -tenia A. Leosihenes coni.BeStByz. 4 chiyseon ceias 
{Salm. e Sol.) D. cfr. IX 50. crysoneaeras (cris- a) DEa. -naeeras B\ 
-naeras R*. chrissoceras A. cry8o//////cera8 F*. chryso- v 
6 lygos Ab.^So1.v. ligOB F*E*E*. logos (long- E*) r 7 bathy- 
nias AB. -tJ^inias E*. bith- at?, batinias E^ -nia r | pidaras 
Av(D^). pyd- DFBO. byd- a. pyradas S. Adaras {SieglincoU. 
Tom, 1 p. 702) D * 8 athyras (aty- B)D*eSt Byz. athidas A J. 
atydas F'B*. tydas r. tidas at? | latitadinem A (item v. IC) 
9 bizye J. -ya B{H). bizie Ba. -zi A. -zia v. biti o. byziae DF. 
-ia C. bytiae E^ -ti E* | ara AE*o. ar^-l-' B 10 a terei veSol. 
atrei Ea. -raei r | nefasto crimine va,S \ caelica D(F^)E^ cel- 
Bat?a..B 11 cela Ba. cocla A. zela va.S 12 bizie Ea. 

-ziae DF. byziae E. -zyae A 13 CLXXXVIH dva.S 14 ganos 
n.v{H). gonos B 15 angastia F'dBE^J? | similis FdBa. 

-li est B 16 et AE*B(?)t?. et r | inlnstrant BEat?a.jS | dist-S 
'rurnqne A 



ADFRB] NAT. mST. IV 11 (18) 319 

haul dissimili modo tenuerC; Pactye a PropontidC; Cardia 
a Melane sinu^ baec ex facie loci nomine accepto^ utrae- 

que conprehensae postea Lysimachea V p. a Longis Muris. 

Cherronesos a Propontide habuit Tiristasin; Crithoten; 

sCissam flumini Aegos adpositam; nunc habet a colonia 

Apro XXII p. Resisthon^ ex adverso coloniae Parianae. et 49 
Hellespontus VII; ut diximus^ stadiis Europam ab Asia ? 
diyidens; im inter se contrarias urbes habet, in Europa 
Callipolim et Seston, in Asia Lampsacon et Abydon. dein 

10 promunturium Cherronesi Mastusia adversum Sigeo, cuius 
in fronte obliqua Cynossema — ita appellatur Hecubae 
tumulus — , statio Achaeorum et turriS; delubrum Prote- 
silai et in extrema Cherronesi fronte, quae vocatur Aeo- 
lium, oppidum Elaeus. dein petenti Melana sinum portus 48 

isGoelos et Panhormus et supra dicta Cardia. 

Tertius Europae sinus ad hunc modum clauditur. 50 
montes extra praedictos Thraciae Edonus, Gygemeros, 
MerituS; Melamphyllos. flumina in Hebrum cadentia Bar- 



§ 49 : Sol. 10, 21. 22. MCap. VI 667 extr. 668. — (9) Mela E 26. 
26. — § 60: Sol. 10, 22. — (320, 1. 2) Div. 13. Dim. 11. Die. 1, 13. 



1 ant F^Bb. quae baud B | desimili A | pactye {jB)H. -thye 
AB. -tiae F*6r. -tie rv 2 accept© A'F^inras.v. -te Ba. -tae r 

3 postae BFE^a 4 tristasin A. tyri- va.H \ crithoten 
B. -toten A a v. cbri- r 6 apro — coloniae AF*E*t?. om.r 



XXXII B I resiston F^B \ pharianae AY^inras.va.B. parthanae 
Bl -ne Ba 7 ut diximus del.voluitJ 9 [calU]polim — 
10 mastuTBia] om.E | in asia AFEav. et in asia r{?)H \ lampsa- 
con d(?)5! -cum v. lamsacon 2Z 10 mastusia A /S'o^.t?. masth- 
(na- B) r \ sigeo cuius G. sigaeo (-aco A) cuius AF't?. sige (-gae 
DF. sage B) oculos ro 12 turris et va.S \ protesilai veSol. 
-laei (-ssi- A) II 14 elaeus E^O. elaeus A. claeos F*. aleus Ba. 
alaens r | melana (-nem v) V^S. mal- A. mela DF^E. mala a^. 
-lia a*, ma B 16 coelos AF't?. om.r 17 thraeciae FB 

[poisim) I edonus TLB. -nos a. aed- FE. -nus AD | gygemeros 
(ghy-A)Ai>. -moroB (ghy- E*) F*E*v. gige- (7. cohyge-D. coyge- 
B^ cohiege- a. cohymoros B. //////gemores F* 18 merithus A. 
-tis E*a. (MW.B. Merisus {Tom, ^p, 663)1)^ \ melamphyllos AH. 
-on B. -pylluB F*. -pylus F^ -pilus E. -llus rv 



320 C. PLINl SECVNDI [ADFBe 

guS; Syrmus. Macedoniae; Thraciae, Hellespont! longitudo est 

46 supra dicta; quidam DCCXX faciunt. latitudo CCCLXXXUII 

51 est. Aegaeo mari nomen dedit scopulus inter Ten^^um 
et Chium verius quam insula, Aex nomine a specie caprae, 
quae ita Graecis appellatur, repente e medio mari exiUens. & 
cemunt eum ab dextera parte Antandrum navigantes ab 
Achaia, dirum ac pestifenim. Aegaei pars Myrtoo datur. 
appellatur ab insula parva, quae cernitur Macedonian! a 
Geraesto petentibus haut procul Euboeae Carysto. Ro- 
mani omnia haec maria duobus nominibus appellant. Ma- lo 
cedonicum quacumque Macedoniam aut Thraciam attingit, 
Graeciense qua Graeciam adluit. nam Graeci et loniuni 
dividunt in Siculum ac Creticum ab insulis, item Icariuni; 
quod est inter Samum et Myconum. cetera nomina sinus 

68qq. dedere quod diximus. i5 

52 12, (19) Et maria quidem gentesque in tertio Eu- 
ropae sinu ad hunc modum se habent; insulae autem ex 

adverso Thesprotiae a Buthroto XII p., eadem ab Acroce- 

rauniis L, cum urbe eiusdem nominis Corcyra liberae civi- 

tatis et oppido Gassiope temploque Gassi lovis, XGVII in 20 
longitudinem patens, Homero dicta Scheria et Phaeacia, 

§ 51: (3—7) Sol. 11, 1. MCap. VI 658. — (18) Sol. 11, 30. — 
§ 52: (19) Mela 11 110. — Homer, s 34. Callim. fr. 554Schii. 

1 symusDFB. simus a. synusE^ snemosra.iS) | estAE^E^H. 

ex a. et r. om.v 2 CCLXXXlm EdB JT. CL- a. CCGLXXXIli v. 
-XXXI Die. 3 aest DE^ ///// F^ ast E* | tenedum (7(2)') 

e Sol. et MCap. tenmn Aov{H). taen- FE. cen- r 4 aex Y^B. 
et ex S. ea ex r. ete ex a. egaex 0. ex eo t? 5 ita a adTo 
va.G 6 antandrum D* e Sol. et MCap, andrum 11. v 7 myr- 
too AJ5. mirt- F*B*. mit-r. myroo v 8. 9 a geraesto — 10 ma- 
cedonicum om.B^ | a geraesto H. -resto I) a v. a gresto A. argesto 
F*. argre- E*. argere- E^ //////esto F*. maiore estu B* | carysto 
E*(7- -risto AB*t?. gymso r 11 qnaecumque F*B. qnodc- ad 
va.H 12 adluit A:e*S. all- E*ot;. abl- r (passim) \ graecia 
et AE'o 14 myconum DFt?. mic- ro 16 gentesque AF*S'r. 
-tes r. et gentes a 18 thesprotiae corcyra Bd(?)0(S) 

19 liberae Aa't?. -ra r 20 cassisi E*. quassi D. -asi F^E'a 
nniR B^ 21 cheria A a | pheacbia A. phacia Ea 



ADFBE] NAT. HIST. rV 11. 12 (18. 19) 321 

Callimacbo etiam Drepane. circa earn aliquot; sed ad 
Italiam Tergens OthronoS; ad Leucadiam Paxo^^ Subotae 

duae, V discretae a Corcyra. nee procul ab iis ante Cor- 53 
cyram Ericusa; Maratbe, Elaphusa^ Malthace^ Trac^ie^ Py- 

sthionia, Ptychia, TaracAie ct a Phala^rro, Corcyrae promun- 
turio; scopulus in quern mutatam Vlixis navem a simili 
specie fabula est ante Leucadiam autem et Aetofiam per- 
multaC; quarum Teleboides eaedemque Taphiae ab incolis 
ante Leucadiam appellantur Taphias^ CaTnos, Oxia, Pri- 

lonoessa^ ante Aetoliam Echinades Aegialia, Cotonis^ Thya- 
tira, Geoaris, Dionysia, Cyrnus, CbalciS; Pinara, Nystnis. 
ante eas in alto Cephallania; Zacynthus, utraque libera; 54 
Ithaca; Dulichium; SamC; Crocyle. a Paxo Cepballania; 



§ 63 : (5—7) Sol. 11,2. — MCap. VI 658 extr. — Mela 
n 110. 111. — § 54: (12. 13) Mela II 110. 

2 othTono8 {U77) J e St By z. otro-A. odro-r*. othoro-Dr^B. 
athoro- E^a*. thoro- a* v. tore- E* | paxes ego. cfr.v.13. -xoe 
U.v{H). -xae C \ Subotae ego. cfr.v.7. om.ll.v 4 marathe 
G{H). -thae AF'E*. ramathe E. -te 9kv{L). -thae r \ elapusa B. 
ael- 7^ aecl- a | malthace B. -cae AE'E'. -tace DBat;. -cae r \ 
trachie v. -cie (dr- F*) BaF*. -ciae r | pythionia H. pytio- Et?. 
pytrio- B. pytyo- D. pyto- F. pitio- a. phithio- A 5 btychia B. 
pticiaAa. pthicliiat;a.£ | taraciaAF'E^ -atieB. -aciaerrt;a.(7| 
phalacro CeStrab.VIIp.334etPt. Ill 13,9. -crio v. -ario II. o 
SolD^ 7 ante U.v. inter JD* | leucadiam U.v{D). -cimnam H. 
add. flibota (ub- d*T. syb- B. sibora v) inter leucadiam B*d*T 
va.D I aetoliam ego. achaiam Ihv 8 eaedemque (quae v) 

B(?)a'^. eadem quae r \ ab incolis del.P 9 ante leucadiam 
del.D I taphias B^eStrab.Xp.456. taphiosis T. za- II. tapbiusa 
B^eStByz.etPlin. XXXVI 150 \ camos oxiae (-ia D) U 78, 
amoxia (-ie v) II. v, oxiae B \ prinoessa G. -naessa (-nesse B) 22. 
-maessa a. -messa v 10 echinades A v. aeti- B. aechi- (-antes 
E*) r I cotonis v. chot- AF*. coth- r 11 geoaris Bat?, gaeo- 
(-ona- F*) r \ dionysia AF*E*t7. -sio r \ pinara At?, -ria F*. pi- 
rana BdTa. pyr- r \ nistrus F*Ba. -sdros F*. nystus dT. my- 
17 a. D 12 ante eas F*t?. aut (aunt E*) eas AE*. anteas r \ 

cephalania Ad. -lenia v a. S (item infra) 13 same AC -mae E*. 
-mo r. -moB v \ crocilea (-cylea B. -lea. & H)Eva.S. -Ica'DF. 
-liea a. cycilea B | paxho E. -xa B. -xos va.H \ chephalania BB. 
chae- FE 

Plxki vat. hist. I. 21 



322 C. PLLNI SECVNDI [Adfbe 



quondam Melaena dicta; X p. abest, circuitu patet XCIII. 
Same diruta a Romanis adhuc tamen oppida tria habet 
inter banc et Achaiam cum oppido magnifica et fertilitate 
praecipua Zac^ntbuS; aliquando appellata Hyrie; a Cephal- 

laniae meridiana parte XXV abest mons Elatus ibi no- fi 

55 bilis; ipsa circuitu colligit XXXVI. ab ea Ithaca XV di- 

stat; in qua mons Neritus; tota vero circuitu patet XXV. 

ab ea Araxum^ Peloponnesi promunturium, XV. ante banc 

in alto AsteriS; Prote, ante Zacynthum XXXV in eurum 
ventum^Strophades duae, ab aliis Plotae dictae^ ante Ge-io 
phallaniam Letoia^ ante Pylum III Spbagtae^ totidem ante 
66 Messenen Oenus^ae. in Asinaeo sinu tres Thyrides, in 
Laconico Thegant/sa; CothoU; Cytbera cum oppidO; antea 
Porpbyris appellata. baec sita est a Maleae promunturio 

V passuum, ancipiti propter angustias ibi navium ambitu. is 
in Argolico Pityusa, ArinC; Ephyre. contra Hermionium 
agrum Tricarenus, Aperopia, Colonis, Aristera, contra 

§ 55: Mela II 110. — § 56: Mela U 110. 111. — (13) Sol. 11,2. 
— (3-23, 1) M ela U 109. j 

1 melena Aa. mael- DF | X AD. XI rv \ LXXXXIIU a. i 
XTiTTTT dva.H 2 sane F'E' 4 zacinthus II | hyrie a ego. \ 

-rie R a V. -riae r 5 a meridiana E (?) t? a. D 6 XXXVI A r*tJ {S). 
'YrH 7 //nesitos F*. anelitus DF\ anhe- a. enclitus B 8 ea 

AF*(B?)t?. eo r \ araxum "Rv. arr- (arrh- A) r | XII R{7)va.]) 

9 asteris A a v. ha- r \ prote AS* v. -ope r 11 sphagiae^S. 

-geae 2>. -giae et G. -gia et B, spa//hage A. spageta r. -ta et f> 

12 messen (om. en — asin) DF^BEa { oenussae B. -nsta Ar. 

noenusta 'F^inmarg. \ asineo AF^ eo DE. o a. eos F^B | tres 

V^inras.B. thres At?, ther r 13 theganusa B{S)ePtol.IJO[ 

14,45. Pam.IV 34,12. teg- G(J). theganissa (tegn- A. tegan-J 

A'2>. -niea v) U \ cothon v. -thnon II \ cythera cum A'F^inras.v. 

cith- BE^ cjtheretim ad. cith- E^ -thaeraeum D | oppida DF^ 

dEU 14 maleae AE«t7. -lee F«. -le r 16 argolico r*BC 

-ca At;, arcolico r \ pitynsa B. pitinssa Ea. pyti- DFB. pythi- 

At; I arine AE*D. irine da^t?. sarynae F*. rine E*a. lyne D. 

-nae F^B | hermionium Bos. hermo- At7(t7'). harmo- (bamio-B f 

^1 tricBxenuB Leake {Morea 2 p. 46 5). triga-A. ripa-E^ trpf^- 

a- rva.D \ aperopia BePau8.II34j9. -ico B. eperopia 

pir- A^va.H, epor- r 



I 



ADFRE] NAT. mST. lY 12 (19. 20) 323 

Troezenium Calauria^ L distans Plateis, Bel^ina^ Lasia, 

BaucidiaS; contra Epidaunim Cecryphalos^ Pityonesos VI a 57 

continente. ab hac Aegina liberae condicionis XV^ cuius 

XVnn praenavigatio est; eadem autem a Piraeo Athenien- 

5siuin portu XX abest; ante Oenone vocitata. Spiraeo pro- 
munturio obiacent Eleusa^ AdendroS; Craugiae duae, Cae- 

ciae duae, Selacosa; et a Cenchms Aspis VII et in Megarico 

sinu Methurides IIII, Aegila autem XV a Cythera, eadem- 

que a Cretae Phalasarna oppido XXV. 
10 (20) Ipsa Creta, altero latere ad austruni; altero ad 68 
septentrionem versa , inter ortum occasumque porrigitur 
centum urbium clara fama. Dosiades eam a Crete nym- 
pha, Hesperidis filia^ Anaximander a rege Curetum; 

§ 57: Mela 11 109. Agathem. V 25 p. 486. — § 68: Mela 
n 112. Sol. 11, 4. 5. MCap. VI 659. cfr. Oros. I 2, 50. Dim. 10. 
Die. 8, 2. Agathem. V 26 p. 486. Anon. fr. I 1 (GGm II p. 509). 

1 calauria AJ5. caul- E'l?. calabri r \ L Ar*v(D). I r. 
D d(?)(? I dist.B I belbina Be8cyl51, belli- U.v 2 baucidias 
Av. -dios F^ bandacioB DdE^a. -dacidias E^ abaudicios B. 
///baudatios F^ I cecryphalos J5. ceihi- v. crecypbalus AE*. cecy- 
palos r I pityonesos G. pytho- A. sytio- v. pithonessos T*inras. 
Bityo- B. sitibio- D. scinthio- EajaABi;. abr 3 hac aegina 
(caeg- A. ceg-B*) Ar*B*E*t?. ha///egenia F^ haec aeginam DE* | 

XV kS. XVI rH. XVS v 4 XVHI AS. JXva.H \ praeter- 
nauigatio G \ piraoe A. pyraeo F*. pysaeo F^. piseo r 5 antea 
F^ -teo F^a. om.A i oenone A£^ J?. eno-E'a. aeno-t?. oenuno B. 



1-1 
if 

ri; 

i;. 



obrone D. or- F | XX US. XXX H. XII v 6 elaeusa F. 

cleusa A I dendros BFdava..?. thendos B | crangiae d6r. -nciae 
A grangiae SFB'r. gan- B^ granciae E^. -udiae E^a { icaeciae 
B*. acae- DE^ ace- a. ac§a- F 7 selacosa ll.v{D). -chusa B \ 
et a cenchreis ego. dacenchris DFEt?. -cris a. -chrus AD. cen- 

chreis B(?)6?. | saspis AT*va.B \ VS ego. VII llv{D). uti S. 
Bnnt G 8 methurides E*6r. -udires A. -thirides F'mros. 

jjji -thrur- DBE. -trur- a. hetrur- v \ IIII ego. lELI U.v \ cythara 

ji^ B*t70.5. chuth- A 9 phalasarna AF*J5. pal- r. -sema v 

K 10 cretae F^-teDBEa 11 ortum AF*E*o6foZ,v. om.r 

•pjl 13 hesperidis A E'ofi'oZ.t?. desper- B. -pyr- (hes- F*) F. -pir- r 

^V Crete rege D* e Sol. et MCap. 

21* 



324 C. PLINI SECVNDI [Adprs 

Philistides Mallotes et Crates primum Aeriam dictam, 
deinde postea Curetim; et Macaron nonnulli a temperie 

caeli appellatam existimavere. latitudine nusquam L ei- 
cedens et circa medlam sui partem maxime patens lon- 

gitudine implet CCLXX^ circuitu DLXXXVIIII^ flectensque 5 
se in Creticum pelagus ab ea dictum^ qua longissima est, 
ad orientem promunturlum Samonium adversum Rhodo^ ad 
59 occidentem Criu Metopon Cyrenas versus expellit oppida 
eius insignia Phalasarna, Elaea^ Cisamon^ Pergamum, Cy- 
donea, Minoium Apteron, Pantomatriuni; Amph/mala, RAi-io 
thymna, PanAormuni; Cytaeum^ Apollonia; Matium^ Heraclea, 
MiletoS; AmpeloS; Hierapy^a, Lebena^ Hierapolis, et in 
mediterraneo Gortyna; Phaestuni; Gnosus, Polyrrhenum^ 
Myrina^ Lycastos^ RhamnuS; Lyctus^ Dium, Asium; Pyloros, 
RhytioU; Elatos^ Plierae^ Olopyxos, Lasos, EleutAemae, is 

§ 68: (7. 8) Mela 11 112. — § 69: Sol. 11, 4. Mela 11 113. 



1 malloteB et J. -tee B. cfr. ind, auct moles IL -etes v | 
craces B. cates E | an primo? cfr. §67 2 macaronneson Sol. 
autem {pro a) 3 latitadinem eins SFEa 4 longitadine 
FdBafi" 5 circuitQin H \ DLXXXVim r'mros.Et;. DI-D. 

ID- Sa. L- A. DLXXXVin MCap. 7 samonu B. sanmium P*. 
-mmonium va.D 8 criu v. chrin A. chin r 9 palasarna 
F^S*. -sam DEE^a | elaea J)B(S). elea r. etea H. clea r > 
cydonia (D?)FiS. tyd- (-am E*) Ba. cid- B. cydon B, cid- v 
10 minoum R^'E^va.S inoium F. -otum SE^a. -oum B^ j 
di8t.3IPtp.567^.569^ \ apterom A. -ro DF*B*E*a | amphimalat? 
(-alia B). amphom- II. J. cfr. Ftol. Ill 15, 5. Strabo Xp. 475. StByz. \ 
rhithymna B. ri- ASF. -mma E. -thimna at?, -thymnoc B 
11 panormum (-myn BB) ll.va.L \ cjtaeum H. -team v. -tetam 
(cit- E) II I apoUonia F't;. app- AE^ -Ilia E^a. apoUia DF^ 
-lloc B^. -Ho B* 12 ampelos AG. -la rv \ hierapytna Be 
StByz. -pysna A. -pyna B. -pina BE*, -plena v. hyerapigna F'. 
-pina F^a. niei^a E^ | lebana F*. libena B 13 gortyna F'^. 
-thyna A. -tbina £*. cortyna BF^BC -tina Eat? | gnosus AF'6^. 
-sum B*dt7. cnosum r \ polyrrbenum D. -nium B. -yrhenmn A 
-yrenum BF. -irenum Eat?, -isenum B 14 lycastos (lie- E*) 
AE*D. -tus V. lie- r \ rhanmus AF*E*t;. ra- r \ luctos BF*E*ft I 
dyiim A. drum F*mras. | Asus Be StByz. 15 clatos AE' 

^aerae F*. phere a. phesc B. phaera F*. pharae B. 
opyxoB (hoi- .B) DE^ -pixos FB. olap- a. olyp- A. 



ADPRE] NAT. fflST. IV 12 (20) 325 

TherapnaC; Marathusa, lyiisos; et aliorum circiter LX op- 
pidorum memoria extat. monies Cadistus, IdaeuS; Dictyn- 
naeuS; Cor^cus. ipsa abest promunturio suo, quod vocatUr 60 
Griu Metopon, ut prodit Agrippa, a Cyrenarum promun- 

5 turlo Phycunte CXXV^ item Gadisto .... a Malea Pelo- 

ponnesi LXXX^ a Carpatho insula promunturio Samonto 

LX in favonium ventum. haec inter eam et Rhodum in- 
teriacet; reliquae circa eam ante Peloponnesum duae Cory- 61 
eoe^ totidem MylaC; et latere septentrionali dextra Cretam 
lohabenti contra Cvdoneam Leuce et duae Budroe, contra 
Matium Dia^ contra Itanum promunturium Onysia, Leuce, 
contra Hierapytnam ChTys,eH, Gaudos. eodem tractu Ophi- 
ussa, Butoa, Ramnus circumvectisque Griu Metopon tres 

§ 60: Sol. 11, 6. MCap. VI 659 med. — Agrippa fr. 1611. 
cfr. Plin. V 32. — § 61: (12 sqq.) Mela II 114. 

-pisoB V. cfr. Mela \ lasos II. G. lappa B. laspha v \ elenthemae v. 
om.B. -teniae (-ne Da) r 

1 therapnae dt?. therrapne I) Fa. terrhapnae E. terraphneB. 
theramne A | tyllBOS 8 cum Hoeckio {Creta Ip,433). gylisos dTj. 
-liosoB B. -lysos DFE^a. gytysoB £*. gitisos A. gyt- D^. cylissos 
He Sol. cytinoa B 2 cadistus AH. -sthus (V^inras.) r. -ecus v , 
dictynnaens He Sol. -tynens BE. -tinaeus F. -neos A. -nens a 
va.B. dictheus B. -taeus B 3 corycus B. crocus U.v{J) 

4 criu At;, chiu r | u {pro ut) DF^ o Ea 5 CCXXV C{ex 
Er(aosth.ap.Strab.Xp.47S). cfr. V 33 \ lac.statuitMGGmlp.U^ 
supplens ab Astypalaea, Coryco coll. infra §71 \ malea AB. me- 

laeo D. maeleo F^ -le F*. meleo rv 6 LXXX Av{S). LXXV 
B-H. LXX r I carpatho B(?)C -phato F*E*. -panto A. -pato rv \ 
Bamoneo II. -mmonio (-neo J) va.B 8 reliqua SEa | corycoe 
(cho- A) AD. -cae J>{B)S. -ce B*E. cory B^ coriae F^ -ice a. 
■icae F*d6r 9 latere v. -mae AF*E*. om.r 10 cidoneam B. 
-eumA. cydoniamt^a-J" I budroe DE 15. -oaeFd Fere. (JET), -dorae 
G. -drae A(?)t?. -ditiae B 11 matrium MPtp. 566^ \ dria AF*«?. 
dina S^ cia G \ onysia ll.D. onisia da^. -sa v \ leucae SE. 
laeu- F. lauee A 12 bierapyinam B. -ydram A. -piinam Ea. 
-pignam F' m ras, -picnam va.B\ chrysea ego e stad. 319 (MGGm I 
p. 505). -sa 0. crysa v. crusae A. crisaeu DFB. -seu Ea. (gryse 
cod.Melae) \ otkudos Dal. e Mela II 114 \ eadem BF^E^a 
13 butoa (-tua B) ramnus ll.G{D). -toa aradus {P)HeStByz. 
-to aranus dTv \ chiu F* I tres Av. tes r 



326 C. PLINI SECVNDI C^dfbb 

Acusagonis appellatae. ante Samonium promunturium 
Phocoe, Platiae, Syrnides, Naulochos, Harmedoii; Zcphyre. 

62 At in Hellade^ etiamnum in Aegaeo^ Lichades^ Scar- 
phia^ CoresC; Phocasia conpluresque aliae ex adverso Atti- 
cae^ sine oppidis et ideo ignobiles. sed contra Eleusina 5 
clara Salamis. ante earn Psyttalia^ a Sunio vero Helene 

V distans. dein Ceos ab ea totidem^ quam nostri quidam 
dixere Ceani; Graeci et Hydrusani; avolsam Euboeae. 
quingentos longa stadios fuit quondam^ mox quattuor fere 
partibuS; quae ad Boeotiam vergebant; eodem mari devo-io 
ratis oppida habet reliqua lulida; Cartbaeam; intercidere 
CoresuS; Poeeessa. ex bac profectam delicatiorem femiais 
vestem auctor est Varro. 

63 (21) Euboea^ et ipsa avolsa Boeotiae^ tarn modico 
interfluente EuripO; ut ponte iungantur^ ad meridiem pro- is 
muntnriis duobus^ Geraesto ad Atticam vergente et ad 



§ 62: (6) Mela II 109. 111. cfr. Plin. 11 206. — Agathem. 
V 26 p. 486. — Sol. 7, 20. cfr. Plin. XI 76. — § 63: cfr. Plin. 
II 204. — Mela 11 107. — Sol. 11, 24. MCap. VI 669 med. Aga- 
them. ^ ^ 



1 acusagorus (agu- E) DRE/'. -guros E. -gonns AD. Mnsa- 
gorus (-ros B)SeMela \ samnium DERE^ -miu a 2 phocoe 
DR/S. -ceo A. -caeo E*. -ce aJBT. -cae rv | symides E*a. fyr- D. 
aimydes E^ -nides Rv. stir- AD. styr- E*. stimydeB E* I nau- 
machos B e Mela \ harmedon AD. arm- rv 3 lichales B. 

licades AE. lye- Kva,G 4 corese AaD. -sae DE E^ -sa "B^viS). 
carese R. -sa G \ phocasia AE'E't;(D). -aria G. poeasia DB. 
pea- E^a. paeasya E^ { attices R. -ce a 6 psyttalia E'5. 

psitt- A. psyit- DE*. psy//t- Ev. psiit- Ra | a om.DE^a^ 
8 grecia a. graetia E^R | hidrasam AR. hydrussam dt;a.2) | 
abolsam E^. -sa DRa. a/////8a E. auulsa G {cum sqq. iungens) 
enboeae E't?. -oae AE*. -oleae DE\ -olee r 9 quingentos 

(-to A) . . . stadio Aa. -tis . . . -diis da'va./S 11 inlida Bdt?. 
tul- A. lul- r I carthaeam L. -aea EE. -thea (char- B) DBa. 
-ea a', -eiam G. -eia v. catheam A 12 toresus Ba | poeeessa 
dB. poeessa R. -8//sa E. poeersa DEa. poessa A | delicatiorem 
AF*^. delectationis r. -oni B. -on v 14 boetia et admodico 
*"'*'■ 16 iungantnr KJ. -atur rt?(D) 16 geraesto sA H. 

\ -tro Ea. -raestro DE. -tre R 



Ai>FRE] NAT. fflST. IV 12 (20—22) 327 

Hellespontum Caphereo^ insignis^ a septentrione Cenaeo^ 

nusquam latitudinem ultra XL extendit^ nusquam intra MM 
contrahit; sed in longitudinem universae Boeotiae ab Attica 

ad Thessaliam usque praetenta in CL^ circuitu vero CCGLXV. 

5 abest ab Hellesponto parte Gapberei CGXXV^ urbibus quon- 64 
dam Pyrrba, PortbmO; Neso, GerintbO; Oreo, DiO; Aedepso, 
Oechalia, nunc Gbalcide, cuius ex adverso in continents 
Aolis est; Geraesto, Eretria, Car^sto, Oritano, Artemisio, 
fonte Aretbusa, flumine Lelanto aquisque calidis quae EUo- 

lopiae Yocantur nobilis, notior tamen marmore Gar^stio. 
antea Tocitata est Gbalcodontis aut Macris, ut Dionysius 
etEpborus tradunt, ut Aristides, Macra, ut Gallidemus, 
Chalcis aere ibi primum reperto, ut MenaecbmuS; Aban- 
tiaS; ut poetae vulgO; Asopis. 

u (22) Extra earn in Myrtoo multae, sed maxime inlu- 65 
stres Glauconnesos et Aeg/lia et a promunturio Geraesto 

§ 64: Mela 11 108. MCap. VI 659 extr. — (9. 11) Sol. 11, 15. 



1 caphareo dv a, Se MCap. {item infra) \ cenaeoSEJST. caeneo 
ADPC. can- at? 2 intra KDG. infra rv{D) \ CC E. XXM 
va.H. cfr.Melaet MCap. 3 ab om.DE^RE^a | attica E*E*t?. 
-ce Ba. -cae r 4 at E. a E^ om.va.S 5 nrbibns A£^5. 
-ibnB clara v. -ium r 6 portmo £'. -thmon A. -tamo va.B \ 
neso lELTB coll.Strab. -sso rv \ cerintho dv. -ito A. ceorintbo a. 
caeo- E. coeo- D. ////co E. coco- E | aedepro DE*a. -esso AE*. 
aedae///// E* 7 oecnalia B. oeca- AE*. ///echa- Tv. necha- DB. 
netha- E. neta- a. praeni. Ocba C cum B. oca codd. B, contra 
AE*. quonda T^suprascr. \ continente ego. -to E*. -ti rv 
8 gereato AC -rasto rva. C {similiter infra) \ eretria caristo (-rysto 
V) AE*t?. oritbria caristo F*. orithrio E^ om.r \ oritano AE*Et?. 
-tario DE. -thario a. om.'F^. Ochitano {Sieglin) D*. an oraculo 
Orobitano ? cfr. Strdbo Xp. 445 9 arethusa AF* m ras. E*t?. ori- 
thano a. oretano r \ laelanto EE*. -teo E^ lelanteo DEa | alio- 
piae ^H. hallo- AB(D). etlo- (et alo-E*) r. elo- 1?. cfr.Straboll 

10 marmorea DF*d. -ria a 11 chalcodontis G{S). calcho- 
AF*. chalcodotis EEt;(ir). calcho- r. calce- a | ut ow.DE^E^a 

12 aristhidesE. -tadesa. -todesE^ -totidesAE* 13 aban- 
tias At;, -thias r. -tis Strabo 1. 1. 14 asopis v. -phis II 
16 aegilia (beg- v) GeMela. -la S cum Meinekio ad StByz.41,6. 
aeglia DF^E. egl- E. ahegl- E*. aethata A^ aaheta A* 



328 C. PLINI SECVNDI [ADFbb 

circa Delum io orbem sitae^ unde et nomen traxere, Cy- 
clades. prima earum Andrus cum oppido abest a Gerae- 

sto X^ a Ceo XXXVUL ipsam Myrsilus Cauron, deinde 
Antandron cognominatam tradit, Callimachus Lasiam, alii 

Nonagriam^ Hydrusam; Epagrim; patet circuitu LXXXXIH. s 

ab eadem Andro passus mille et a Delo XV Tenos cum 

oppido in XV porrecta, quam propter aquarum abundan- 
tiam Aristoteles Hydrusam appellatam ait, aliqui Ophiu- 

sam. ceterae Mycoous cum monte Dimasto a Delo XV; 

66 SiphnuS; ante Meropia et Acis appellata, circuitu XXVin;io 

Seripbus XV PrepesinthuS; Cyt^nos ipsaque longe clarissi- 
ma et Cycladum media ac templo Apollinis et mercatu 
celebrata DeloS; quae diu fluctuata; ut proditur^ sola motum 
terrae non sensit ad M. Varronis aetatem; Mucianus 
prodidit bis concussam. banc Aristoteles ita appellatam is 
tradit; quoniam repente apparuerit enata^ Aglaost^enes Cyn- 
tbiam, alii Ortygiam, Asteriam, Lagiam^ Cb/amydiam; Cyne- 

tbum; Pyrpylen igne ibi primum reperto. cingitur V passuuni; 

§ 66: MCap. VI 660. Mela II 111. Sol. 11, 17. — Callim. 
fr. 394 B. — § 66: Mela II 111. — Sol. 11, 18. 



8 XXXVm AD. -Vim rv 4 antandron kv. -adron r | 
lasiam KG. lass- rv 6 epagim E^ -acim DE^d. -acam B. 

-acan a | XCm a. XC- VI E'Ejff.XC//// T\ XC-IV D 8 by- 
drumsam E^RE^ -samamD. -samu a 9 dimasto A v. dym-r| 

XV-praepes (prepes E') AE^ 10 antea ERa | moropia B. 

ero- Ava.B \ circnitus Ea 11 prepesinthus H. praep- f. -tas 
AE. praefe- a. praepaesinthus E. praephep- D. -BBixthoB B | 
cytbnoB B e Ptol. et Strdb. Xp,485. cyanos A. citanos DBt?. -noei 
(cyt- a) EMEa. giaros E* 13 dolos E*. delo AE* 16 tradit 
A^. -didit vD^. prodidit v{J) \ aglaostbenes Beinesi%is. cfr.ind. 
auct. ae^lostenes (egl- A) Ihva.S 17 artigyam D. ortigiam r | 
chlamydiam BeStByz. cheran muidian A. cerani mydyanDBa. 
-any midyam R. caeran (-ani E^) midiam E. cerani (cerham v) 
mydiam di?. Geraniam Chlamydiam D \ cynetbum v(D). -thyxn D. 
-turn AE'B. -V/// E^ cinethym E*. -thim a. -tu E*. cynaethum 
dm if. ovnthmn S 18 pyrpylen K (Solini codd, BT'). -pilen v. 
'on B. pirpylen DE. -pilen Ea 



A(D-r.2)FRE] NAT. HIST. IV 12 (22. 23) 329 

adsurgit Cynthio monte. proxima ei Rhene, quam Anti- 67 
elides Celadusam vocat, item Artemiten; Celaiinen, Syros^ 

quam circuitu patere XX prodidenmt veteres, Mucianus 

CLX, OlearoS; Paros cum oppido; ab Delo XXXVIII; mar- 
i more nobilis^ quam primo Plateau^ postea Minoida vocaioint. 

ab ea VII • D Naxus^ a Delo XVIU, cum oppido^ quam 
StrongyleU; delude DiaU; mox Diouysiada a vinearum ferti- 
litate; alii Siciliam minorem aut Callipolim appellarunt. 

patet circuitu LXXV p. dimidioque maior est quam Parus. 
10 (23) Et hactenus quidem Cycladas servant, ceteras 68 
quae secuntur Sporadas. sunt autem Helene, Phacusa, 

iV/casia, Schinusa, Pholegandros et a Naxo XXXVIII p. 

IcaroS; quae nomen mari dedit, tantundem ipsa in longi- 

tudinem patens, cum oppidis duobus tertio amisso, antea 

ii vocitata Dolicbe et Macris et Ic/rthyusa. sita est ab exortu 

solstitiali Deli L eademque a Samo XXXV, inter Euboeam 



§ 67: Mela IT 111. — (4—7) Sol. 11, 26. 28. — § 68: MCap. 
VI 660 med. — Mela U 109. 111. — (13) Sol. 11, 30. (23, 16). 



1 cynthyo Da. cin- E. chithio A. cyntho va.Brot. \ rhere- 
nae A. -ne va-B"] anticlites DER. quae sequunti/i/r usque adV34 
CQbitomm altitudi, traiecta »n DEREa leguntur II 187 post Ana- 
xima, inDdesu/ni usque ad §70 2 aceladnsa a. acellatusam R. 
pw.B* I uoca///t E. om.'E^ \ artem ite E*tnrfl«.R. -min H. -miten 
item J. arte nt a. artem . . . B* | celadinen J coll. Horn. JT 183. T70. 
-die Y*inras. -dye A. caeladi R. -dye B*. -dy B*. cycladag a^ 
■dys a*. Callidemus S. Hellanicus H. -adiust? 4 olearos "F^D*. 
'T\isrv{S). oliaros B \ paros AE*i?. -rus rD^ 6 platean (-am 
^^f^U.H. pactiam BeStByz. \ minoida ERE a. cfr.Sol. 

6 Vn-D Badv. "HTO R. VII AT^cumras. 7 dian E«t;. -am 
^I). adian r 10 qnidam A 11 hellenae A. -na va.C. 

elline Eda. §11- R. mell- (-ene E*) E | phacnssa (P)H. phocusa 11, v 
12 nicasia HeSuida. aec- A. naec- "F*. hec- a. -aria v. 
baec asia r. phaec- G \ polegandros R. -grandus E^B^a. pho- 

l«grado8 A. po- E^va. J5 | XXXim R. XXVff d. XVII va.H 
^^ ^chihjoeBa& B ex Athenaeo. IcthyBiisaE^Bat;. icthis- d. hictis- 

^ ithacusa E*. iecthiusia A 16 L om.Ea. I E*. Lll Brot 
a wti.ERE*a 



330 C. PLINI SECVNDI [APRE 



et Andrum X passuuni freto^ ab ea Geraestuni CXII • D 

69 passuum. nee deinde servari potest ordo; acervatim ergo 

ponentur reliquae. Scyros, los a Naxo XVIII, Homeri se- 

pulchro veneranda, longitudine XXII, antea Phoenice appel- 

lata, Odia, Oletandros. Gyara cum oppido, circuitu XV p., 

abest ab Andro LXII, ab ea Syrnos LXXX, Cynet^us, Telos 
unguento nobilis, a Callimacho Agathusa appellata, Do- 

70 nwsa, Patmus circuitu XXX, Corass/ae, Lebinthus, Gyrus, 
Ginara, Sicinus quae antea Oeno^, HeracAa quae Onus, 
Gasos quae Astrabe, Gimolos quae Echinusa, Melos cum 
oppido, quam Aristides Mimbiida appellat, Aristoteles 
Zephyriam, Gallimachus Mimaliida, Heraclides Siphin 
et Acytan; haec insularum rotundissima est Bn^porihmoSj 

§ 69: MCap. VI 660 med. — Mela 11 111. — Callim. fr. 395 B. 
— § 70: Mela II 111. — (lOsqq.) Sol. 11, 32. — Callim. fr. 396 B. 
Mela n 106. 111. 



1 XX AF* I fretum (? I ab ea AF^dB't?. aba EU. ab//' fV 
ama R | centum (C FEa) duodecim milia quingenta (-toium FB. 
-ti G. quinqnaginta v) passuu (-ssu FB) ll.va.S 2 seraari AF-r. 
se ser- B. reser- r 3 naxo F*dt?. -xn A. na (sub r as.) F^ 

sanxo r | XVin U.S, XXUII G. XIIII v 4 Ipngitndinis FEB* 
va.S I XXV Y^va.D. XX E» 6 odia llC. -io a. odua v. Di* 
coni.B I oletandros AS. let- v. olentrandos (lent- F*) r. Telan- 

droB coni.B \ giaraFdBa. gy&ros va.S. cfr. VIII 104 \ XVAE-D, 

XII V. XXV r I p. 6r. om.KDK prope (probe B) r (proem, pass, r 
6 ab om.A | cjnethus v{D). -tus (cin- Ba) U. -thusa C 
-naethuB d(?)J5' 7 acathusa A. gath- B^. agathussa dC | do| 
nusa H. -nysa (-nisa B) 11. v. djonisa a 8 pathmus A Fa. >moi 
"Bi^va.C. -timus B^ | corassiae BeStrah.Xp.488, carusse AB 
-usae FB. -se a. -sa v. (corseae V 135) \ gj//mB Av(D). giras Bl 
gerus rJ. leros B 9 sycinus (sicynos BJB) va.H\ oenoe jB 
oenoc II. aenos V | heraclia(JB)D. -chiaBBa. horachia F. ara-i 
hieracia H. heratia v \ Onus Casos (onos charos F^) — lO qua 
ow.F^dE^a 10 Aechinus/// F^ echynuse a. om.E 11 xnvn 
blida AFEi;(*r). -lius a. nimlida B. membl- S. bybl- S 
12 memallida Sol. \ siphin AB5. -pin da. syphin F'E*. -pin ^ 
-pina E*. siphnum v 13 acytan B. -ton BeStBys. acii 

" *a. -tia AE*. -tiam v. acidaF*mra,s. | buporthmos jTe com i i 
•t AFE. -re a. bupost d. post Bv 



A(Dar.3)PBE] NAT. fflST. IV 12 (23) 331 

Machia^ Hypere^ quondam Patage^ ut alii; Platage^ nunc 
Amorgos, Polyaegas, Sapyle, Thera, cum primum emersit^ 
Calliste dicta, ex ea avolsa postea Therasia; atque inter 
duas enata mox Automate^ eadem Hiera^ et in nostro aevo 

iTAia iuxta easdem enata. distat los a Thera XXV p. 
secuntur Lea^ Ascania^ Anaphe^ Hippuris. Astypalaea^ li- 71 

berae civitatiS; circuitus LXXXVIII, abest a Cadisto Cretae 

CXXV, ab ea Platea LX, unde Caminia XXXVIII, Azibin- 

tha, Lamse, Atragia, Pharmacusa, Thetaedia, Chalcia, Calym- 

»na, in qua oppidum, Coos, Eulimna, a qua Carpathum; 

quae nomen Garpathio mari dedit, XXV. inde Rhodum 

.4frico vento L, a Carpatho Gasum VII, a Gaso Samonium, 

Cretae promunturium, XXX. in Euripo autem Euboico 

§ 71: Mela II 114. 111. 114. — (10) Sol. 11, 32. (23, 16). 
- (332, 4) MCap. VI 660. Ores. I 2, 51. Dim. 7. 



1 machia Y*'E*v. iuhacia A. miachia F^E^a. nicachia R^ 

jnica B* | hypere G. -rae K*. -raei FE^ hip- R. -ret?, yper et A. 

Tparci a 2 polyaegas ¥J. -gos B. -yegas a. poliae- AEt;. 

pylie- B | sapyle (-1§ F) II. J. pnyle C. Staphyle coni.D* 

(thia B. cfr,II202. tia (eros.R^) U. om.v \ eandem JB | henataR. 

iiiera nata D. -ra enata FdE. -renata a. -ram nata B 6 leua 

If'E' I anaphe ADJB. canaphe R. -phae F. -nephe Ea | hip- 

^is AF*-B. -rus (ipp- v) F^R'E^v. -ras R*. phippunis DE^a. 

idd. hypurias A. -rtas E. yp- a. hipurias(-iasmra5.)F*. -rtusR. 

r Bb D. del. H hippnrissusa B. -rthnsa v \ astypalaea Bas. -lea A. 

; kip- B V. -typhalea r 7 circnitn va.S\ LXXXVim D F B E U ^ | 

'jidisto v{H), -SCO G. sisto U. cfr.§60 8 caminia v{S). cha- 

|;iwBE. camynyta A. camina G \ aiohantho DB. aioan- Ea. 

, ; wybtha F ^ 9 lamse A d D. -mre D E a. lanise F ^ in ras. B (?) v. 

J liampse? cfr. V134 \ atragia AF'Bi;(J). tra- B^eStByz. agia 

r tatraia r. tragaea 5 cum £^ | thetaedia AD. taethe-DB. tethe- 

^ ;fe in ras.) F* taete- a. taeche- E^ teche- E*dv | chalcis Mela 

f.Xlll I calymna v{S). -nia B. -nia B. -lumna AE*. -nia r. 

' idna B 10 enlimna AD. eol- r. et olymna G. calymnae B. 

. k H. cfr.V 133 _ 11 inde rhodum AF*t?. inter ho- r 

g^^lafrico AE*t?. -cu r \ cassum L'&^va.B \ a casso AB'va.JB. 

^f.laso DF*. acasu E^ occ- a | sammonium va.G{H). cfr. §58. 61 

\[ 13 euripo F'E'i;. eori- A. euro E^ -rupo D. -ropo F^ 

^' fpa Ba 



332 C. PLINl SECVNDI [AHFRE 

{irinio I'ere iutroitu pRlaliae 1111 insulae el in exitu Ala- 

lante. Cydades et Sporades ab orienle liloribuH Irariis 

Asiae, ab occidenle NyrlniR AUieae, a seplentrione Aegaeo 

mari, a meridie Crelirn et Carpathio inclusae per DCC 

in lungiLudinem et per CC in latitudlnem iaceiil. s 

72 Pagasicua sinus ante se habel Euthiam, CVcynelLum, 

au Scyrum supra diclam, ied Cycladum et Sporadum exlimam, 

Gcrontium, Scandiram, Tbermaeus Iresiam, Sulymniam, 

Eudemiam, Neam, quae Minervae sa<;ra e.sl, Alhus ante se 

HIT, Peparetbum cum oppidn, quondam Eunenon dictam, lo 

novem milia, Scialhum \V, Imbnim cum nppido LXXXVm. 

eadeDi abest a Mastusia Cherronesi XXII p., ipsa circuitur 

78 LXil • II; perfunditur anine Ilisso. ab ea Lemnos XXII, 

quae ab Atho LXXXVII; circuilu patet CXV ■ D p., oppida 

g 72t Mela II 106. — § 73: Mela 11 106. Sol. 11, 88, (Isid. 
or. SrV 8, 10). — Callim, fr. 397 B. 

I primii DF'Ba. om.E' | petiliae K' 2 icariiH l-ris F*) 

TS'c, iaca- A. sica- DE*. aicha- B, B;car' a. Caricia D' 
i p. (pro p) £a. otn.va.G | CC B.va.n. septuaginta MCap. 
6 in — per CC A.iTtzCap.v{S). tmi.r(a,1)G \ latitndinem dTfi 
Cap.v(H). longi- ll.G 6 euthiam A'T'dE'S. om.A', eatiam 
E'. -tbiciam F'. -thyam t \ cicyuethura L, -turn B, eV/cnetum 
A. et cyii- Ea. -aeu DF, k cinetum Ejj. demendocfr.SiS 
8 acHndiram II, J, -driam a. -dilam H. Hcadiram v \ ireeiam F'iS. 
irrhe- v. tiae- A. ireBias B. -ai a. -aia r | Bolininiain Es G 
euthetniara A 10 IIII F' | peparethum B. par- v. pepai//he- 
tum A. peraretum DF'Ba. p. Ijj&t- F*. petrar- E'. -arum ■' | 
waeoam B cum BoebaHof^eogi-. sacra p.400). eaonoii(aBn-DF'I) 
II. -num V II icbiatum A. Bcyatbum Hva.B. -turn Ba { 

LXXXVII DFEEa 12 a mastuflia A». amatu- F'. a ma/////aia 
7'. a maB//iiidia D. imaa uiaia Ea. ameainaia B*. aeaiu- B' | 
cherroneBi ii. -nea A. acerroneai r | XXII DF'EEJJ. XU a. 
XXV F'fl^(J'). LXXDA- LXXV e | circuitor AF'dB. -it F'. 
-ituB rB. -itu V 13 LXII-D AD. LXII)-«. LXXlliiJ elisaoA. 
iliBO D, ill- Eai>a,B U XXXXVH MPtp.524'' \ CXV-D AD. 
CXtl-D BS'^H. CXlI.ooE. Q-jljllll-T>l*. CXI-DB. XXII-Dul 
•t.OBt 




IT. IV 13 (S4) 



335 






[inlersunt. circuilus vero lotius 
uclor esl Varro et fere veteres. 
adicit, Artemido rus viciea 
Ilia facil, Agrippa |XXr|-XL, 
simili niodo de Europae latere 
XVTlil detenninavere, alii |Xl|. 

melilur: ab ostio Ponti Apol- 78 

Callalim taDtundem, ad ostium 

lenem CCL, CheironesiiDi Hera- 

,XXV p., ad /^nticapaeum, quod 

treuiuni in Europae ora, CCXUD, 

XXXVllD. Agrip pa a Byzap- 

, inde Panticapaeum DCXXXV///. 

a mil em ex Bipaeis montibus 

inter Europam Asiamque 

adilur, ab aliis [XI XXV. 



Polvb. XXXrV 16, 6 HnltBoh. Nepoa 
. m' n p. 174. Ammiftn. 1. 1. Anon 
■ 423). ?:ratoBth. ap. Plin. V 47 et VI 3. 
■' 78: MCaii. VI 662. Agrippa ft. 17 R. 

li-F". pulepinBrl circiiitna JlfCap.J9'. 
.'' M(hp. m laelnd E. aemel ut rv{D'). 
!' ■ iicicic.-. D. -rea aemel L dTP. -tea 

-iii' R aemel et D \ decern Kit. 

- R- ■ \X\' (PortMft) D'jjMoi. Xi JF 
Xlljl r wmiF'inrM.E'. XXinirl 
'i. -VII] i:. dii LXXVni I'm ro*. LXX 
.Jii XI E-y>. om.'S*. alii nndecies LSX 
iXXliJ) D 9 boriathaene t. -taenem 
. -t...cm D 10 CCLXSVD | an (pro 
iiiiiit-a. ant- (-pennm E) r 12XiniB| 
XXVin rr-ll. -XXXV in ii, indei.F'H. 
UF. mutie Eft I ripheis F*». -haeia 



334 C. PLINI SECVNDI [(A-r.i5)DPRE 

75 (24) Quartus e magnis Europae siDus ab Hellesponto 
incipiens Maeotis ostio finitur. sed totius Ponti forma 
breviter conplectenda est; ut facilius partes noscantur. 
Tastum marC; praeiacens Asiae et ab Europa porrecto 
Cherronesi litore ei^pulsum^ angusto meatu inrumpit in 

49 terras ; VII stadioruni; ut dictum est^ intervallo Europam 
auferens Asiae. primas angustias Hellespontum vocant: 
hac Xerxes Persarum rex constrato in navUius ponte duxit 

exercitum. porrigitur delude tenuis Euripus LXXXVI spatio 
ad Priapum urbem Asiae^ qua Magnus Alexander transcen- 

76 dit inde exspatiatur aequor rursusque in artum coit 
laxltas Propontis appellatur, angustiae Tbraclus Bosporus, 
latltudine quingentorum passuum^ qua Darius pater Xerxis 
copias ponte transvexit. tota ab Hellesponto longitudo 

GCXXXIX. dein vastum mare Pontus EuxinuS; qui quon- 
dam AxenuS; longe refugientes occupat terras magi^oque 
litorum flexu retro curvatus in cornua ab lis utrimque 
porrigitur^ ut sit plane arcus Scythici forma, medio flexu 
iungitur ostio Maeotii lacus. Cimmerius Bosporus id os 

77 Yocatur^ II quingenton/m passut/m latltudine. at inter 
duos Bosporos Thracium et Gimmerium derecto cursu^ ut 



§ 76. 76: cfr. Mela I 6—8. — § 76: Sol. 12, 1. 2. MCap. 
VI 661. — § 76: Sol. 12, 2. cfr. Plin. V 160. IX 51. — MCap. 
VI 662. — (31) Mela I 102. (cfr. Plin. infra § 86). Strabo II 
p. 126. Ammian. XXII 8, 10. 



2 totius kv, po- ro 3 parte FMBa 4 enropae do. 
eor- R 8 xerses KEtkV a. C (item infra) \ rex — nauibus otw.A 
rex ponte F* | in del.T^ \ ponte AB'ot?. om.r 9 tenuisse A. 
om.o 10 qua AF*Et?(S). quam roBrot 11 que am.o 
12 appellatur AF'v. -antur ro 13 latltudine At?, -n is ro 

14 trauexit A | tot DF^E^a 16 CCXXXLX A. CCXXX B 
uastatum mare A (hie deficient \ euxinus F'dt?. eunixus r 
18 sit E*t?. om.r \ plane sit F* | sythici a. acyticy F*. -chy E. 

sytichy F^E 19 maeotis FMT. cfr. §75. -ici va.H 20 ffl 
coni.BePolyh. \ quingentorum passuum ego. cfr. supra v. 13. -tea 
(-testes B) passus U.D. D p. Tv. L p. d 21 cimerimn F* 

codd.MCap. cibe-a. cybe-r | derecto F*B^ decreto a. director r 



DPRE] NAT. mST. IV 12 (24) 335 

anctor est Polybius, D intersunt. circuilu^ vero totius 
Ponti viciens semel L, ut auctor est Varro et fere veteres. 

Nepos Cornelius CCCL adicit; Artemidorus vicies 



Dovies decern novem milia facit^ Agrippa {XXF-XL, 
sMucianus |XXIIU -XXV. simili modo de Europae latere 



mensuram alii XIIU •LXXVIIII determiDavere; alii |XI|. 
M. Varro ad hunc modum metitur: ab ostio Ponti Apol- 78 

loniam CLXXXVII«D p.; Callatim tantundem^ ad ostium 

Histri CXXV, ad Bor^sthenem CCL, Cherronesum Hera- 

locleotarum oppidum CCCLXXV p.; ad i^nticapaeuni; quod 

aliqui Bosporum vocant; extremum in Europae ora^ CCXII-D; 



quae summa efQcit XIII]- XXXVII -D. Agrippa a Byzan- 



tio ad flumen Histrum DLX, inde Panticapaeum DCXXXV//7. 

lacus ipse MaeotiS; Tanain amnem ex Ripaeis montibus 

15 defluentem accipienS; novissimum inter Europam Asiamque 



finem, XIIII -VI circuitu patere traditur, ab aliis XI -XXV. 



§ 77: MCap. VI 662. Polyb. XXXIV 16, 5 Hultsch. Nepos 
&. 55 H. — cfr. Agathem. m 11 p. 474. Ammian. 1. 1. Anon 
peripl. P. Enx. (GGm I p. 423). Eratosth. ap. Plin. V 47 et VI 3. 
- Agrippa fr. 16 R. — § 78: MCap. VI 662. Agrippa fr. 17 R. 



1 polibiuB F*Few. -briusT*. polepiusr | circuitus ikfCajp.D*. 
-tu II. V 2 semel L ut Be MCap. m nelnd R. semel ut rv(2>^). 
efr.seqq, | et 11. v. ut coni.P | ueteres v, -res semel L dTP. -res 
semei-i- DEa. -mei E. -res ut "F'inras. 4 nouies F*dTt?. 

semel ut (et a) nouies (-ue//// B^ r. semel et 2> | decern Et?. 



-cim r I none//// E*. -uies B« | |XXV {Partsch) B^ philolXLIV 



p.694. XXm II V 6 iXnnl v. XXniI F'mro^.E*. xxiin r 
LXXVmi E«D. 'YLUBG. -Ym v. alii LXXVHI THnras. LXl 

(om. Vnn — alii XI) r I alii I XlJ E«2>. om.F*. alii undecies LXX 
(LXXn G)v 8 CLXXXXII-D D 9 boristhaene F. -taenem 
(ori- El) K. -tahenem B. -t...em D 10 CCLXXV D | an { pro 

&d) E a I panticapaeum v. nant- a. ant- (-penum E) r 12 XIIII B | 

XXVII D DE 13 DCXXXVIII BH.l -XXXV in U. in dehS^H. 
-XXX. inde v 14 meotis DF. mutis Ea | ripheis F^a. -baeis 
t'a.S 



336 C. PLINI SECVNDI 3)PKE 



ab ostio eius ad Tanais ostium derecto cursu CCLXXV 
^ esse constat accolae sinus eius in mentione Thraciae 
45 dicti sunt Histropolin usque, inde ostia Histri. 

79 Ortus liic in Germania iugis montis Abnouae ex ad- 
verso Raurici Galliae oppidi^ multis ultra Alpes milibus 5 
ac per innumeras lapsus gentes Danuvi nomine , inmenso 
aquarum auctu et unde pnmum lUyricum adluit Hister 
appellatus^ LX amnibus receptis^ medio ferme eonim nu- 
mero navigabili, in Pontum vastis sex fluminibus eyolvitur. 
primum ostium Peuces^ mox ipsa Pence insula^ in qua 10 

proximus alveus appellatus XIX p. magna palude sorbetur. 

ex eodem alveo et super Histropolim lacus gignitur LXIU 
passuum ambitu; ZTalmyrin vocant secundum ostium 
Naracustoma appellatur^ tertium Galon Stoma iuxta insulam 
Sarmaticam; quartum Pseudostomon et insula Conopon is 
Diabasis^ postea Borion Stoma et Psi/on Stoma, singula 

autem ora sunt tanta^ ut prodatur in XL passuum longi- 
tudinis vinci mare dulcemque intellegi haustum. 

80 (25) Ab eo in plenum quidem omnes Scytharum 

§ 79: Sol. 13, 1. MGap.yi662extr. Mela 11 98. cfr. Ammian. 
XXTT 8, 44. 46. 

1 derecto F^B. dir- rv. cfr.§77 \ CCLXXV {U ann.HeideJb, 
LXp.214) D*collII245. CCCLXXV DFEat?(S). -XXXV HH 

4 abnouae ll.D. -obae E'JB. noue 5 faurici D^F'Bao. 
(Bauracos Sol.etAmm,) 6 dannxd D. danubii Y^tiOva.S 
8 appellatnr E^BEaot;a.JBo». 9 VI 0. septem Sol. cfr.Strabo 
VII p. 305 10 mox ipsa peuce r*E*t7. om.r. dehvoluitJ^ 

in qna (quo a) ll.v{D). a qua Bas. 11 post alnens Zoc. indie. D, 
suppl Sacer Ul. I. (sed cfr.Strabo l.l. Ptol. 11110,2 \ appellator as. 
locus adhuc corruptus | sorbetur E' in rem. dv. b exoritiur a. sor- r. 
or- z 13 halmyrin G. al- DE. almirin r. hal- v 14 nara- 
custom B^a. -ton B'E. -u8/y///E^ | tertiusDE | scalonE. colon a | 
istoma FE 16 pseudostoma va. H(D^ e Sol. sed cfr. Ptol. 1. 1. 
etDFEai?(5). etinEJST. deinD^ exia Haupt{Herfn.Vp.l86) D* 

16 borionstomaDEEaD. boreonst-B. boreost- C. boriost-o 
psilon stoma S. cfr. Momms. ad Sol. spilonst- codd. Sol. {Die.) 
spironst- E*. -reonst- (-tom B*. -tomon B*) rB. -reost- v. ete- 
nonst- coni.BexAmm. 17 sunt tanta Eao. ta- su- rr | LX 
milia 19 in E*E*t?. om.r \ omne Dd. -ne E*a 



DFREa] NAT. HIST. IV 12 (24. 25) 337 

sunt gentes, varie tamen litori adposita tenuere^ alias 
Getae^ Daci Romanis dicti; alias Sarniatae^ Graecis Sauro- 
mataC; eorumque ZTamaxobii aut Aorsi^ alias Scythae de- 
generes et a servis orti aut Trogodytae^ moi[ Alani et 

sRhoxoiani; superiora autem inter Danuvium et H^rcynium 
saltum usque ad Pannonica hiberna Garnunti Germanonim- 
que ibi confiniuni^ campos et plana lazyges Sarmatae; 
montes vero et saltus pulsi ab iis Daci ad Patbissum am- 
nem^ a Maro^ sive Duria est a Suebis regnoque Vanniano 81 

lodirimens eos^ aversa Basternae tenent aliique inde Ger- 
man!. Agrippa totum eum tractum ab Histro ad ocea- 
num bis ad decies centenum milium passuum in longitu- 

dinem^ quattuor milibus minus GGGC in latitudinem, ad 
ilumen Vist/am a desertis Sarmatiae prodidit. Scytharum 
isnomen usquequaque transitt in Sarmatas atque Germanos. • 
nee aliis prisca ilia duravit appeilatio quam qui extremi 
gentium harum^ ignoti prope ceteris mortalibus^ degunt 

§ 80: MCap. VI 663. — (3) Mela 11 2. — Sol. 20, 2. — 
§81: Agrippa fr. 18 R. MCap. VI 663. Div. 14. Dim. 8. Die. 1, 17. 

1 sunt om.FEa | uarie a. -iae ILv \ litori F*dt?(/). -riae 
DF^ -riac E*. -ri ad E*. -rae E*. -re a. -ra E'5 2 daci 

F*B*B(?)t?. da r | romanis E*E*i?. -ni r 3 hamaxobii B. 

am- II I corsi T^va.B 4 ori;i ut F* | troglodytae v a. 8 (semper) 

5 rhoxolani (B)D. throx- DE*. trox- FE\ throxal- Ea. 
rhox- C. tox- V I hercynium C. hyrcin- Da v. hircin- (-chin- B) r 

6 pannonica (pano- F^) Fv. -cam (pano- DE*) r 8 pathis- 
8um Eav. -ssim r. Parthiscum Ul.l. p. 315 coll. Amm. XVII 13,4. 
Ptol 1117,2 9 Moro va.H] sine is G \ abest F*E» | suerbis E^. 
fiueuis dtkva.D. cfr.§100. II 170 10 eos F*v. o es r | anersa 
0{S). abersa F*mras.E*. auerba r. aduersa L \ basternae B. 
(abst- v). -naei (auast- F*) DFEaD^. aliastemei E. cfr.SlOO 

12 bis ad (a F^) ll.v{B^). bis ^^MCap. Dic.S. ad bis Salmant \ 
centenum J. -turn ll.v(I)). -tena H 13 quattuor ll.v{H). om. 
MCap. quantum G. quattuordecim MPtp.410^ \ milibus om, 

Bic.S I minus Y*E^ Salmant (P)G. et H. om.rv(S) \ CCCC ego 
quadringentis ll.v{D). -tum J. CCCC milibus Die. -lium S 
14 uistlam (Letronne) S. -tulam^. uistiamF*d. -tigiaE. -tia r \ 
a desertis Y^Dic.v. adse- DF^Ea. adrestis E 15 transiit 

Niehuhr. -sit ll.v 17 degunt F*E*t?. dicunt r 

Punri iTAT. HIST. I. ~ 22 



338 C. PLINI SECVNDI [DFBI 

82 (26) Verum ab Histro oppida Cremnisco^, AepoliuDU 

monies Macrocremni, clarus amnis Tyra, oppido nomd 
inponens ubi antea Ophiusa dicebatur. in eodem insulad'^" 
spatiosam incolunt Tyragetae; abest a Pseudostomo Histri -^ 

ostio CXXX. mox Aa:iacae cognomines flumini; ultra quos **' 
Crobyjzri, flumen Rhode; sinus Saggarius^ portus Ordesos ;^' 

et a Tyra CXX flumen Borysthenes lacusque et gens eo-~; 

dem nomine et oppidum ab mari recedens XV passuum, f,^ 

88 Olbiopolis et Miletopoiis antiquis nominibus. rursus litore |^ 

portus Achaeorum; insula AchilliS; tumulo eius viri clara,.^^ 

et ab ea CXXV passuum paeninsuia ad formam gladii in :,^ 
transversum porrecta^ exercitatione eiusdem cognominata i 

Dromos Achilleos, cuius iongitudinem LXXXjradidit Agrip- ! 
' pa. totum eum tractum tenent Sardi Scythae et SiracL i> 
inde silvestris regio Hylaeum mare; quo adluitur; cogno-: i 
minavit; Enoecadioe vocantur incolae. ultra Panticapes I 
amniS; qui Nomadas et Georgos disterminat; mox Ace- I 
sinus, quidam Panticapen confluere intra Olbiam cum 

§ 82 : (2. 6) Mela 11 7. — (7) MCap. VI 663 med. Mela 11 6. — 
§ 83: Mela II 98. 6. — Agrippa fr. 19 R. — Mela 11 (114). 6. , 

1 bistro r*E*5. istro v. asio r \ oppida F*B*t?. -die r | 
cremniscoe (Neumann) 2>*. -acos G. -menisco I", -mensco r. , 
-mense B \ aepoliimi DR6r. epo- r. obo- B. Neoptolemi tnrris 
Neumawn e Strab.VIIp.306 4 a Bv. ab r | spendostomo U 

5 axiacae B. asta- F*v. asia- rD^. (cfr.Mela) \ cognomines 
Dt?. -ne r 6 crobyzi B. -biggi (-bigni E) U.D. cfr.MGGml 
p. 431 I ihodes B5 | saggarius (-icus E^v) U.D. sagaricus C. 
-ins S I ordesos at?, -daesos (-stos R) r 7 thyra r*E' | CXX 

Bv. CCXXr. LXX MPtp.433^ | flumen Bat?, falm- r 8 XV 

II V. an XXV ? cfr. Strabo VII p. 306 {MPt 1 1 GGm I p. 230^) 
9 mrsusqne C \ in litore va.J 11 paeninsuia F*B*t7. -lam B. 
insula r 13 tradidit ll.v{S). tradit t^Dal. 14 sardi (-rtbiF) 
II. V (J), tauri G. -rici B \ siraci II. P. cfr. Tac. ann. XII 15. syrace a. 
sarmatae B. scyraci va.H 16 quo F't?. quod r \ cognomioani 
Y^'E^inras.va.B 16 enoecadioe a2>^ -dloe G. -dloae i. 

-chadloe 8. enoaecadioe DF^E^J"*. -dloe F*E*. enoae. adioae B. 
enaecadloae v{H). Terrocadiae vel Torrocadiae coni. MPt p. 431*^ [ 
ultra e F^ -rae EU 17 amne F* 



IFBEI NAT. HIST. IV 12 (26) 339 

orysthene tradunt^ diligentiores Hypanim^ tanto errore 
Dnin); qni ilium in Asiae parte prodidere. 

Mare subit magno recessu^ donee V passuum inter- 84 
lUo absit a Maeotide^ vasta ambiens spatia multasque 
entes. sinus 6^arcinites appellatur. flumen Pacyris; op- 
|i<la Nayaruni; Garcine. a tergo lacus BuceS; fossa emis- 
[IQ^ in mare, ipse Buces a CoretO; Maeoti lacus sinu^ 
fetroso discluditur dorso. recipit amnes Bucem^ Gerrhum. 
Ijpanim, ex diverse vcnientes tractu. nam Gerrhus Ba- 
lUidas et Nomadas separate Hypanis per Nomadas et Ply- 
laeos flnit; manu facto alveo in Bucen^ naturali in Goretum. 
I'sgio Scythiae Sindica nominatur. 

Sed a Garcinite Taurica incipit, quondam mari cir- 85 

cumfiisa et ipsa qua nunc campi iacent; dein vastis attol- 

iilitur iugis. triginta sunt eorum populi; ex m mediterra- 

neiXXni; VI oppida Orgocini, CAaraceni, Assyrani, Stactari, 

Acisalitae^ Galiordi. iugum ipsum Scythotauri tenent; clu- 

§ 84: (3—10) Mela 11 4. — § 85: (340, 1—3) Mela II 3. 4. 



3 mare r'E*B*t?. -ri r \ uasto iL{?)va.S \ recessn "F^inras. 

Tcmao D. ///co- E. fco- E. fcone- a 6 garciniteB DF'Eava. J?. 

-citenuB F*. garsinit' E*. gar (pm. etiam appellatur) E* | pagyris 

^^ paciriB E. pati- E. barcinis a 6 garcine F' { lacus F'E^i?. 

lagns r | buceB (J5)2>. buges (-gaes E*. -gae B^) II. v. cfr.v.ll. 

ass I foBBa (foBB T^ — 7 buges (buces 2>) F*i\ om.r 7 coreto 

^t^. go- a. coraeto (go- E) r | maeoti ego. -te Dd. -tae F. -tis v. 

meeote E. niae- Ea | lacuus F*E^ -cu F* 8 bugem ll.va.JD \ 

gerrum TiS 9 hjp%m//// F*t?(J). -nia DF^d. hip- E. hysp- E. 

Jfip- a. hypacarim Se Mela II 4 \ nam FE*t?. am E*. na r \ 

basilidas F*dTt?. -liadas (bafi- E) 11 10 ipanis E*. yspa- a. 

pa- E*. hypacaris S 11 bucen U.I), bugen v 12 scythiae 

ivfJ*). -ia H. 8c//ythie E. schithyae F*. athi- F^ stithiae D. 

fitie a I sindica {B)D. -ce S. sendica (-ce E) 11. v 14 qua 

{U82) jD. quaqua E6r. -quae D. -que rv{S) \ attollunt DFE^ 

koll; a 16 XXm DFE/S. -IV G. -VII Eav | orgocini ego. 

•ciriB. -cyni rt?. BXgodemconi.HePtol.IIIdfS \ characeni (JP) iT. 

i^araeseniBF. cares- r. caras-v | asByrani(assir-E)/?.t?(2>). lagy- 

P)H I Tractari va.D 17 acisalitae (-altaeF«) llv{D). arci- JB^ 

irsilachitae B\ arci- G. archi- H \ calidiordi Dda. -ori E*. 

or///// E>. caH////// F» 

22* 



* 340 C. PLINI.SECVNDI [A(ar.7)DFRB 

duntur ab occidente Cherroneso Nea, ab ortu Scythis Sa- 
tarcis. in ora a Garcine oppida Taphrae in ipsis angustiis 
paeninsulac; mox Heraclea Cherronesus, libertate a Romanis 
donatum; Megarice vocabatur antea^ praecipui nitons^ in 

toto eo tractu custoditis Graeciae moribus; V passuuin .' 
B6 ambiente muro. inde Partbenium promunturiuni; Tauro- 
rum civitas Placia^ S^bolum portus^ promunturium Gnu 
Metopon adversuoi Garambico Asiae promunturio^ per me- 

•dium Euxinum procurrens GLXX intervallo, quae maxime 
ratio Scytbici arcus formam efficit. ab eo Tauronim por- iq 
tus multi et lacus. oppidum Theodosia a Griu Metopo 

GXXV p., a Gherroneso vero GLXV. ultra fuere oppida 

87 Gytae^ Zephyrium, Xcrae, Nympbaeum^ Dia. restat longe 

validissimum in ipso Bospori introitu Panticapaeum Mile- 

siorum^ a Tbeodosia LXXXVIID p., a Gimmerio vero oppi- is 
76 do trans fretum sito MM-D; ut diximus, passuum. haec 
ibi latitudo Asiam ab Europa separat, eaque ipsa pedibus 
plerumque pervia giaciato freto. Bospori Gimmerii longi- 

tudo XII 'D passuum. oppida babet Hermisium; Myrmecium 
§ 86: (6—10) Mela 11 3. — § 87: (14. 19) Mela 11 3. 4. 



1 nea F^EBa(S)2>. ne F*. om.Ddt? | ortu FB^t?. oriu D. 
-iu8 Ea. erto E* | satarcis (MtUlenhoff) D*. -chis B. -taucis 
(sarau- E) II. v (J) 2 carcine a 2). -nae FE. -nei D. -nis B. 
-nite V I taphrae BeStByz. cfr.§87extr. tagre (tea- F*; U.v 
4 megaricae DFE | uocabatur v. -bantor II \ in om.E 5 grae- 
ciae F*v(J). a gr- F^S. a grec- (-ia E*) r 6 ambiente E*r. 
-tes r 7 chiu E*. ciu AE^a. era F' in row. 8 carambico 
AF*v(5). -conracra-E)rD. -bi 6r | promuntoriuE^ -turiuB*I> 
medium AF*B*t;. -di E^ -die r 9 pcurrens DF*Ba«o.6r | 
maxime AE*2?. -mo r 10 [ar]cus — portus om.E^ | efficitAtt?. 
effec- r 11 theodosia F*t;. -ion a. -ssia (thed- A*) A theu- 
dosia (-oiia E) r \ cm F ' 12 CXLV DBat;a. 6?(H) 13 acrae 

H. -re II V 16 LXXXVII • D (-VIU • D E) II S. -VH H. MXXXV 9 
16 sito At?, -tu r \ MD F^Bava.G^ | passuus D 17 sepa 
rata F^ -at^ Ed. -ate DT. -at et a | eaque ipsa om.F^E'a. atqua 
(adque E) ipsa separatae (-te D. -ta T. om.d) DEdT 18 cim* 
merim F*Ea | longitudo (P)I^- latit-^Z.t? 19 hermisium AB'r, 
hennes- D. thermos- FE^a. termes- E 



ADFBE] NAT. HIST, IV 12 (26) 341 

et intus insulam Alopecen. per Maeotim autem ab extreme 

IstbiDO; qui locus Taphrae yocatur^ ad os Bospori CCLX 
longitudo coUigit. 

A Taphris per continentem introrsus tenent Auchetae; 88 

5 apud quos Hypanis oritur, Neuroe, apud quos Borysthenes, 
Geloni, Th^ssagetae, Budini, Basilidae et caeruleo capillo 
Agathyrsi. super eos Nomades, deinde Anthropophagi, a 
Buce vero super Maeotim Sauromatae et Essedones. at 
per Oram ad Tanain usque Maeotae, a quibus lacus nomen 

loaccepit, ultimique a tergo eorum Arimaspi. mox Ripaei 
montes et adsiduo nivis casu pinnarum similitudine Pte- 
rophoros appellata regio, pars mundi damnata a rerum 
Datura et densa mersa caligine neque in alio quam rigoris 
opere gelidisque Aquilonis conceptaculis. 

is Pone eos montes ultraque Aquilonem gens felix, si 89 
credimus, quos Hyperboreos appellavere, annoso degit aevo, 
fabulosis celebrata miraculis. ibi creduntur esse cardines 
mundi extremique siderum ambitus semenstri luce [et una 



§ 88: MCap. VI 663extr. Sol. 14, 1. 15, 1. Mela I 116. 
(cfr. n 10. 11). II 2. — (10) Sol. 15, 20. 21. cfr, Mela 11 1. — 
§ 89. 90: Mela III 36. 37. — § 89: Sol. 16, 1—4. MCap. VI 664. 



2 taphare a. -prae A. -p E^ -pre E* | ab ore dTt7a. G^. 

abor P^E^a. ab E | XXLX a^ CCX E. CLX MPtp.439^. an 
CCXX? 3 coUigit 2>*. -tur ll.v. cfr. II 86, 186.345, III132. 
V136. VI156. 1X117. XXXIII 51 4 a AF«t?. ow.r | auchetae 
AtJ. -te a. -chaetae r 5 hypanis — quos oiw.DFE*a | neuroe 
M*(B)S. -rae A*, roae va.B. -ri Ven. \ apud quos om.etiam'E* 

6 thyssagetae (thus- B) Sex Herod. IV 23. thisag- F*mras.E. 
(-gathe a), tissag- A. this///// D. this E | bundi a. om.E 
7 agathyrsi (-ysi £^) DFEat?. aca- A. agarcissi E | a del.B.* 

8 bucce a. huge Tva.B \ uero om.B.{?)va.8 9 tanam a. 
tam E. tanaim G meote E. -tim a | in {pro a) A | iacus DF^E^E 

10 accipit A arimaspi F*v. -spii AE*. -si r \ riphaei F*ao 
ta.S 11 pterophorosF*(ptemras.)Et?. -ro o. -phorophoros D. 
thexophoros E. -ro foro A. ptheros a 12. 13 natura rerum o 

13 neque AF'E'ot?. quae DE^. que r 15 pene a. post o | 
montes AF*E*oi?. -te r 16 degit aeuo (euo AF*o) AF*EE*ot?. 
digetae r 18 tmcos ego posui 



342 C. PLINI SECVNDI [adfkb 

die] solis adversi^ non^ ut imperiti dixere^ ab aequinoctio 
verno in autumnum: semel in anno solstitio oriuntar lis 
soles bnimaque semel occidunt. regio aprica^ felici tem- 
perie^ omni adflatu noxio carens. domus iis nemora luci- 
que^ et deorum cultus viritim gregatimque^ discordia ig- 5 
nota et aegritudo omnis. mors non nisi satietate vitae 
epulatis delibutoque senio luxu e quadam rupe in mare 

90 salienti^u^; hoc genus sepulturae beatissimum. quidam 
eos in prima parte Asiae litorum posuere^ non in Europa; 
quia sunt ibi similitudine et situs Attacorum nomine, alii 10 
medios fecere eos inter utrumque solem^ antipodum occa- 
sus exorientemque nostrum^ quod fieri nullo modo potest 
tam vasto mari interveniente. qui alibi quam in semen- 
stri luce constituere eoS; serere matutinis^ meridie metere, 
occidente fetus arborum decerpere, noctibus in specusis 

91 condi tradiderunt. nee licet dubitare de gente ea: tot 
auctores produnt frugum primitias solitos Delum mittere 
Apollini^ quem praecipue colunt. virgines ferebant eas, 
hospitiis gentium per annos aliquot venerabiles; donee 
violata fide in proximis accolarum finibus deponere sacra m 
ea instituere iique ad conterminos deferre atque ita Delum 

§ 90: Sol. 16, 2. MCap. VI 664 extr. — § 91: Sol. 16, 1. Mela 
III 37 med. Sol. 16, 5. 6. — Agrippa fr. 20 R. MCap. VI 664. 
Div. 15. (Dim. 9). Die. 1, 18. 

1 aduersi B*5aZm. -su B\ aMersi {su'F^a.) rov{cfr.Sol.codd. 
LOP) 2 autunmi B^ | his a. hi 3 soUs Ba 6 discor- 
dia AF*E*ot?. -di§ B*. -cor r. -cors a. cfr.Sol. | ignota AB*or. 
-ta e F*. -tae r 7 epulati Mutter emend. 17. 8 \ deUbntoque 
aofdTJJ. (-tisque v). dili- r \ seni A. -ibus va.H\ ae A. de Sol. 
exva.S 8 salientibus C. -tium II. v (S). saliunt. ainnt Muller 
an genus iis? 10 quia Ji{P)H. qui rov \ simili consuetodine 
(P)H 1 et situs (F*B*o. -uus r) IIG{S). ow.a. et situ v{H) \ 
actacorum B. ata- DFE'o. acorum E^. afata eor- a 11 occa- 
8uin ova.S 12 orientemque | quae {am. fieri) A 13 qui 
ll.ov{S). qui non C 14 sereno E^a 16 licet A.G(S). libet I 
rov(H) I dubitare KG. -ri r*E*ot?. habitari (-rit B) r | ex {pro 
ea) A. eos B^ J tota DE^a 17 delon FBaot7a.S 20 uigilata 
BE^a 21 iique Bd. duos qui a. hiique Y^inras. indeque 0. j 
hique ri? | ita delon C. italum DPM. -liam Eao 



ADFRE] NAT. HIST. IV 12. 13 (26. 27) 343 

usque, mox et hoc ipsum exolevit. Sarmatiae^ Scythiae^ 
Tauricae omnisque a Borysthene amne tractus longitudo 

DCCCCLXXX, latitude DCCXVI aM. Agrippa tradita est 
ego incertam in hac terrarum parte mensuram arbitror. 
5 (27) Verom instituto ordine reliqua huius sinus di- 
cantur^ et maria quidem eius nuncupavimus. TSegq. 

13. Hellespontus insulas non habet in Europa di- 92 

cendas. in Ponto duae^ M*D ab Europa ^ XIIII ab ostio^ 
Cyaneae^ ab aliis Symplegades appellatae traditaeque fa- 
w bulls inter se concucurrisse, quoniam parvo discretae in- 
tervallo ex adverso intrantibus geminae cemebantur pau- 
lumque deflexa acie coeuntium speciem praebebant. citra 

Histrum Apolloniatarum una^ LXXX p. a Bosporo ThraciO; 
ex qua M. Lucullus Capitolinum ApoUinem advexit. inter 79 
IS ostia Histri quae essent diximus. ante Borysthenen Achil- 93 
lea est supra dicta^ eadem Leuce et Macaron appellata. ^^ 

banc temporum horum demonstratio a Borysthene CXL 

ponit, a Tyra CXX; a Pence insula L; cingitur circiter X p. 
reliquae in Carcinite sinu Cephalonesos^ Spodusa^ Macra. 



§ 92: cfr. Plin. VI 32. — Mela 11 99. — (14. 16) Sol. 19, 1. 
§ 93: Mela n 98. — (344, 1—6) Sol. 18, 1. 2. 

2 thractuB E*. -raetus D. -retus B*E. ///// 'F\ om.a 



3 DCCCLXXX DPEE. ow.a | DCCXVI AD. -VII rv 5 di- 

e«ntnr a 6 nuncupabimus "EL^va.G 8 M om. E^a | IIII A 
9 cyanaeae DP*, -n&e/// YK -ne a. cyneae A^ cianete 0. 
-ne E*. oceano B^ | gab B^ 10 concucurrisse AiSi. concurr- 
rov I paruo discretae AE*ot?. paruo EV discretae (Y^inras.) 
parao P. cret§ de pa- B. craetae (crete ad) -D- pa- Dad 
12 coeuntium AB^ot?. -entium (-turn E) r. centum a 13 apol- 
lonitarum aSoI. \ p. AD*, om.rv 14 qua veSol. quo II \ ru- 
cullus DEEa 16 ostia Aav. ho-B*. ostriaDE^E^. hos tria r 
achillae//E^ -Uae DE. -UeBa 16 lenceat?. leu^B^. -ucaer 
macaron E^v. mace- A. macron (-con B*) Bad. -chron r 

17 CL P». CLX ad» 18 igitur DBa. ///// P^ | circiter AP*tn 
ras.tkv. cyrc- E*. eye- E^ cytiter D. -tur B 19 carcinite A6r. 
-nitis rv \ cephalonesos BePtol.III5f3. -ones v. chephalonessos 
A. caepha- P'. caepallo- P^. cep- D. -nes r | spoduaa DD. 



344 C. PLINI SECVNDI [Adfre 

non est omittenda multorum opinio^ priusquam digredia- 
mur a Ponto^ qui maria omnia interiora illo capite nasci, 
non Gaditano freto^ existimavere; haut inprobabili argu- 
mento^ quoniam aestus semper e Ponto profluens numquam 
reciprocet. s 

94 Exeundum deinde est; ut extera Europae dicantur^ 
transgressisque Ripaeos montes litus oceani septentrionalis 
in laeva, donee perveniatur Gadis^ legendum. insulae 
complures sine nominibus eo situ traduntur^ ex quibus 
ante Scythiam quae appellatur Baunonia unam abesse diei lo 
cursU; in quam veris tempore fluctibus electrum eiciatuF; 
Timaeus prodidit. reliqua litora incerta. signata fama 
septentrionalis oceani. Amalchium eum Hecataeus ap- 
pellat a Parapaniso amne^ qua Scythiam adluit^ quod nomen 

95 eius gentis lingua significat congelatum. Philemon Mo- is 
rimarusam a Cimbris vocari, hoc est mortuum mare, inde 
usque ad promunturium Rusbeas^ ultra deinde Cronium. 
Xenophon Lampsacenus a litore Scytharum tridui 
navigatione insulam esse inmensae magnitudinis Balciam 
tradit; eandem Pytheas Basiliam nominat. feruntur etso 

§ 94. 96: (6—8) MCap. VI 666. — cfr. Plin. XXXVH 35. 
36. _ (13 sqq.) Die. 7, 19—21. Sol. 19, 2. 6—8. — Timaeus fir. 33 
MiUler. Hecataeus fr. 160 Miiller. — Mela III 66. Isid. or. XI 3, 19. 



spend- F. sponsus A. rospodusa B. rospho- Evlv{L). ihodusa 
{P)G I macra AE't?. mara r 

1 digrediamur F*aot;. -dimur rS 4 a ponto o 5 reci- 
procetur B(?)«a.5 7 ripaeos "F^RS. -phaeos rov(P) 

8 ueniatur o | gades ^{7)va.S 10 quae AFBv. quia D. qui 
Ea I baunonia A£*D. -oniana F*. banno- v. -omanna G. raunonia 
P*E ^ jBT. -iam D a. -omia B | unam del. Y^G 12 litora reliqua A | 
dist.ego \ sic nataP^ad 13 oceani e^o. -nisF*E*. ocia-DF^B^ 
oceanus rv \ amalcium KSol.D*. almachium E | eum om.ViDic. 

14 parapanso DF^E^a. parop- B(?). -niso (-miso C)va.S \ 
adluit F*/5. all- AB*E«2>ic.t7. abl- r 15 lingua Y*dSolDk.v. 
om.r. (significat gentis A) 16 inde om. A B(?)(r t7 rosbeas 
(roudoas F*) II. D. rubeas ffeSoletBic. \ cronium ADJB. cren-rr 

19 baltiamFdva.2>. abalciam 5o?. 20 pytheas 6r. phy- A. 
-teas B. phit- ad. -theas r. Pytheas <^Abalum, Timaeus> Basiliam 
Milllenhoff DAKIp.4738qq.coll.XXXVII35 \ nominant AF* 



IDFEE] NAT. mST. IV 18 (27) 345 

Oeonae, in quibus ovis avium et avenis incolae vivant, 
aliae^ in quibus equinis pedibus homines nascantur^ Hippo- 
podes appellati^ /^^anesiorum aliae^ in quibus nuda alioqui 
corpora praegrandes ipsorum aures tola contegant. 

5 Incipit deinde clarior aperiri fama ab genie Inguae- 96 
omirn; quae est prima in Germania. mons Saevo ibi^ in- 
mensus nee Ripaeis iugis minor^ inmanem ad Cimbrorum 
usque promunturium efficit sinum^ qui Codanus vocatur^ 
refertus insulis^ quarum clarissima est Scatinavia^ incon- 

lopertae magnitudinis^ portionem tantum eius^ quod notum 
sit; Hillevionum gente quingentis incolente pagis: quare 
alterum orbem terrarum earn appellant, nee minor est 
opinione Aeningia. quidam haec habitari ad Visdam us- 97 
que fluvium a Sarmatis^ Venedis, Sciris, Hirris tradunt, 

i5sinum Cylipenum vocari et in ostio eius insulam Latrim^ 

§ 96: Die. 7, 22. Sol. 20, 1. Mela HI 31. 64. — § 97: (13. 14) 
Die. 7, 22, — Mela III 33. (32). — (346, 6) Sol. 20, 8. 

1 oeone S^o. -on B^ aeone a. ce ne F^. ceon§ Y*. Oonae 
va.J. Oeocenae Die. Oaeones Sol. Oeneae Mela \ in qnibus 
(qnib, P*) P*ot?. in qais AE* (supra scr. pro quibus) D. quia DBd. 
qm/// TK qui E*. ow.a. quarum Die. \ iouis DE^ad. ///ais T^ 
nouia B^ | aduenis DEa. //^ue- P* 2 equinis — 3 in quibus 
om.Ji 3 phanesiorum 2)^eiSfo/. fan- AEot?(J'). -estorum (fen- 
a) r. om. Die. panotiorum S ex Isid. or. XI 3, 19 4 corpora A P * t?. 
-re r. om,o \ corpora {pro tota) o 5 inde va.H(S) \ clarior 
AE*t7. -ore rDie. | fame P^ ow.E* | inguaeonum U.D. -gueo- 
ao Die. -gaeuo- C. -geuo- v 6 prima in Die.D^. in prima 
ince P^ inde prima A.S. prima inde rot?, prima D* \ germaniae 
AF*Bra.fi^(5)2>* | seuo Badi7a.2> 7 nee ow.a. ne AE* | 

ripaeis P^B/S. riph- rv{D) \ cymbros P* 8 finum AEt?. un- 
rlHc. 9 scatinauia AE*2). scadi- DP Die. sandi- E^ scandi- 
Bat? 11 illeuionum B(Dtc.coe?d.DV) | quare MPtp.276^. q. P^ 
quiP'E*. quae rt?.om. Die. 12 eamom.Dic. | appellat At;a.D* 

13 opinio de D* | aeningia AD*, eni- v. aeping- P*. aepig- 
DP*B. epig- EaDic. Epigenis MPt LI. Ogygia D*. (he.eorr.) \ 
uistlam S. efr.§81. -stulam B. -silam A. -sulam DP*BE*t7. in- 
sulam r. -lae Die. 14 benedis Lva.B \ scyris "Eva.H. cir- 
F*B. cyr- Da | birris KG. hiris a. hyris (-rys B) r. -rris v. om. 
Die. 16 cylipenum AdTa^. cylyp- r. clylip- v \ uocant P* 
latrim k'E^D. -rin v. -ri r 



346 C. PLINI SECVNDI [adpbk 

mox altenim sinum Lagnum, conterminum Cimbris. pro- 
munturium Cimbrorum excurrens in maria longe paen- 
insulam efficit^ quae Tastris appellatur. XXIII inde in- 
sulae Romanis armis cognitae.. earum nobilissimae Burcana, 
Fabaria nostris dicta a fnigis mul^itudine sponte prove- 5 
nientiS; item Glaesaria a suciiio militiae appellata^ barbaris 
Austeravta; praeterque Actania. 
98 (28) Toto autem mari ad Scaldim usque fluvium 

Germaniae accolunt gentes^ baud explicabili mensura: tarn 
inmodica prodentium discordia est. Graeci et quidamio 



nostri XXV { oram Germaniae tradiderunt^ Agrippa cum 

Raetia et Norico longitudinem DCXXXM; latitudinem 

CCXLVIII; 14, Raetiae prope unius maiore latitudine; 
sane circa excessum eius subactae; nam Germania multis 
99 postea annis nee tota percognita est. si coniectare per- 15 
mittitur^ haut multum ora deerit Graecorum opinioni et 
longitudini ab Agrippa proditae. Germanorum genera 
quinque: Vandili^ quorum pars Burgodiones^ Varinnae, 

§ 98: Agrippa fr. 21 R. Dim. 19. — § 99: Tac. Germ. 2. - 
Mela m 32. 

3 tastris A2>. thaortris (cha- £) r. tar- J. carthris a. -tris B 

4 Bomanomin H I burcana ll.v(S). -chana aC Bupxotvk 
StrdboVIIp.291 6 labaeria A | a nostris Y*va.S | multitu- 
dine zD\ similit- II. v \ sponto DT^a. pon- E^ | prouenientes 
DE^(?)a. -tiis F^ 6 glaesariae E\ gles- D. -rie Ba. glessaria 
va.S I a Ar*E*i?. om.r \ milite A. -tae E* | appellata (J*)J)*- 
-ta a llv 7 ansterania vel audtrania va.S. cf'r.XXXvIIi2 \ 
actania A(B?)t7. -nta r 8 hant mari E^ autem hoc mari va.B 



9 aut DE^BE^a 11 |XXV| H, XXV llv 12 raetia 

et V. -tiae AE. gretiae D. graeciae E. grec- Ba | morico DF^ 

Ba I DCX XXVI AD*. DCLXXXVI rv(8). -XXXXVT H 

13 CCXLVin Kv{D). CXL- rH. CCLX- C 14 germania AF« 
E^(o)t;. -niae r 16 postea om.o \ si AEv. i DB. om.Ea 

16 orae Bd(?)J5 | opinioni AE*t?(5). -nione Y^H. -nio r 

17 longitudine E. -nisJB | proditae A E (r. trod-D. trad-(-teBa)f 

18 nindili o6r. -lici E^ -delici v. nandilici (nian- a) DFa. 
-dalici B | quorum AE*E*(B?)t?. uorum DE*. horum a. ///orum 
E* I burgondiones E*E*. -gudiones a. -gundiones ova.J\ narin- 
nae T*v{D). -in//// T\ -in§ B. -inne r. -ini C 



ADPBB] NAT. fflST. rV 13—16 (27—29) 347 

Gharini; Gutones. alteram genus Ingt/aeoneS; quorum 
pars Cimbri; Teutoni ac Chaucorum gentes. proximi lOO 

autem Rheno Istt/aeoneS; quorum mediterranei Her- 

mioneS; quorum Suebi; Hermunduri^ Chatti; CheruscL 
squinta pars Peucini; Bastemae^ supra dictis contermini 
Dacis. anmes clari in oceanum defluunt Guthalus^ Vis- so 
cuius sive Vistla^ AlbiS; VlsurgiS; Amisis^ RhenuS; Mosa. 
introrsus vero nuUo Inferius nobilitate Hercynium iugum 

praetenditur. 15. (29) in Rheno autem ipso^ prope C in lOi 
10 longitudinem; nobilissima Batavorum insula et Cannenefa- 
lium et aliae Frisiorum, Chaucorum, Frlsiavonum; Sturio- 
nim, Marsaciorum, quae sternuntur inter Helinium ac 
Flevum. ita appellantur ostia, in quae effusus Rhenus a 
septentrione in lacus, ab occidente in amnem Mosam se 
uspargit, medio inter haec ore modicum nomini suo custo- 
diens alveum. 



§ 100: (6) Sol. 20, 2. — Mela m 32. 29. — § 101: (13) cfr. 
Mela ni 24. 



1 charini (-inni P*B*) II. v (J). Ca- C | go////nes TK gnionea 
Bad. gatto- va.S \ inguaeones 2>^ cfr. §96. ingyae- A J. ingya- 
F*. incyue- (-ye- B) r. inciaco- o. Ingaeuo- G. -geuo- v 
2 theutiioni B'Eo. -nie S^ -tonie a. thaeudoni F*. -iae F^ | 
ac DP*a(r. a rov \ cancorum o. caug- r*. cue- E. chuc- B. 
bnc- Da. bug- Y^. Cauch- va.H\ ^ente va.G 3 istuaeones D*. 
ifltriao-Ao. istiao-eT^ istrio-P*. ll/l/lvkO-'E^. sthriao-E*. sthrao-E*. 
thraco- a. sthiaeo- D. stheo- B. Istaeuo- v. Istiaeo- D^ | lac. ego 
indicavi. cimbri AS^. pars (-rasB^) cimbri theuthonie achucorum 
i. pars cimbri (cym- F) r o v. pars Sicambri {Spener Germ, ant 4, 1) 
B I mediterranei — 4 quorum om. B | herimones o 4 sueui 
aova.J I chati A. -thi B 6 gythalus A. goth- a. gutt- dt^a.D. 
Lutta, Alus MPtp. 413^ \ Vistillus va.J 7 uistla S. -tila A. -tiUa 
F*E«t?. -ti (-ciE) r. -tulaJB. cfr.§81 \ olbis E\ aluus AE«t;a.5 | 
amisis AD. -ssis r. -sius v \ rhenos A. renus Ea 8 hercy- 
niom V. -cinium (-chin- A) U. yrcinu a 10 cannenefatium A J. 
-tain V. -enufatum C. -inefatium 8. cannenf- D. canenf- E. 
cannef- a. canenfaci- F. annenf- B 11 chaucorum AE'jET. 

cauc- rt7. cauch- C \ Msiabonum A.Y*va.H{S) \ sturiorum AE* 
v{8). turi- DE*B. tusi- EaB" 12 hellinium E». eli- a. heli- 
nom (-lium G)'ELva.S 13 appellaturDE^ 15 spargit AE^B* 
«corr.E*t7. -ruit r I chore A 



348 C. PLINl SECVNDI [Adfbb 

102 16. (30) Ex adverso huius situs Britannia insula^ 
clara Graecis nostrisque monimentis^ inter septentrionem 
et occidentem iacet^ GermaniaC; Galliae^ Hispaniae^ multo 
maximis Europae partibus^ magno intervallo adversa. Al- 
bion ipsi nomen fuit, cum Britanniae vocarentur omnes & 
de quibus mox paulo dicemus. baec abest a Gesoriaco 

Morinorum gentis litore proximo traiectu L. circuitu pa- 

tere XXXXVIII|lXXV Pytheas et Isidorus tradunt, 
XXX prope iam annis notitiam eius Romanis armis non 
ultra vicinitatem silvae Calidoniae propagantibus. Agrippaio 

longitudinem DCCC esse^ latitudinem CCC credit^ eandem 

103 Hiberniae^ sed longitudinem CC minorem. super earn 

baec sita abest brevissimo transitu a Silurum gente XXX. 

reliquarum nulla CXXV amplior circuitu proditur. sunt 
autem XL Orcades, modicis inter se discretae spatiis, VII i5 
HaemodaC; XXX Hebudes et inter Hiberniam ac Bntan- 
niam Mona^ Monapia^ Riginia^ Vectis^ SilumnuS; AndroS; 



§ 102: Mela III 60. MCap. VI 666. Beda h. eccl. 1, 1. - 
Anon. fr. I 1 (GGm II p. 509). Sol. 22 , 10. Agrippa fr. 22 R. 
Ores. I 2, 37. Dim. 30. — Sol. 22, 1. Mela III 63. — 103: (cfr. 
Sol. 22, 6). Mela III 64. MCap. VI 666 med. — (17) Caes. b. G. 
V 13, 3. — Sol. 22, 9. 




traiectoDFEa 8 XX XVUI ^Et^MCap.va.S. -Vim F. -VII D. 

cfr. Sol Beda \ LXXV A Sol. Beda v. LXXV i. LXV y. XXV r 
MCap. 10 calidoniae B,Kyv{D). calyd- r. caled- L. add. ac 

AE*y 11 esse — CCC AF*E*yot;. ow.r J credit At?, -didit ro. 
ow.y 13 silorum y \ XX va.JS 14 CXXTT y 16 antem 
et 16 haemodae (MPtp. 80^ e Mela) 2>*. acmode Av. -dae B. 
accomodae y. -de i. haecmodae (-doe K") r \ haebudes va.H{S} 
17 moraB | monapiaF^mro^.v. mana. piaA. namanapiay. 
mana apta £'. mapta DE^a. mappa B { riginia AyD. rignea B. 
ricnea (F^inras.) rv. richea a. ricina (B)He Ptol. \ silnmnuB 
AjD. silim- rv. lim- {B)HePtol. 



ADFBE] NAT. HIST. rV 16. 17 (80. 31) 349 

infra vero Samnis et Axanthos et ab adversa in Germani- 
cum mare sparsae Giaesiae^ quas Electridas Graeci recen- 
tiores appellavere, quod ibi electrum nasceretur. ultima 104 
omnium quae memorantur Tyle^ in qua solstitio nuUas 

5 esse noctes indicavimuS; cancri signum sole transeunte^ 3, is? 
nuUosque contra per brumam dies, hoc quidam senis 
mensibus continuis fieri arbitrantur. Timaeus historicus 
a Britannia introrsus sex dierum navigatione abesse dicit 
insulam Ictim^ in qua candidum plumbum proveniat; ad 

10 earn Britannos vitilibus navigiis corio circumsutis navi- 
gare. sunt qui et alias prodant^ Scandias^ Dumnam^ Ber- 
gos maximamque omnium Berricen^ ex qua in Tylen na- 
vigetur. a Tyle unius diei navigatione mare concretum 
a nonnuUis Cronium appellatur. 

16 17. (31) Gallia omnis Comata uno nomine appellata 105 
in tria populorum genera dividitur^ amnibus maxime dis- 
tincta. a Scalde ad Sequanam Belgica^ ab eo ad Garun- 
nam Celtica eademque Lugdunensis^ inde ad Pyrenaei 

§ 104: (3—7) Sol. 22, 9. MCap. VI 666 med. Beda t. r. 31. 
cfr. Mela 111-57. — Timaeus fr. 32Miiller. cfr. Plin. II 187. — 
(10) cfr, Plin. Vn 206. Sol. 22, 7 additam. — (13) Sol. 22, 9, 
MCap. VI 666. Beda t. r. 34. n. r. 9extr. — § 105: Caes. b. G. 
I 1, 1. Mela III 20. — Agrippa fr. 23 R. Dim. 20. Die. 1, 6. — 
Sol. 21, 1. MCap. VI 634init. 

1 samnis (jB)iS'. sambis AyD*. sisb- T^inmarg. v. sumbis i. 
amnis (-nos S) r \ axanthos Ay/), -tos rv. anxantes i | ab AE' 
jov. om.r I aduerso ova.D. -sv a 2 parsae F^E^ -se Da. 
sponsae y | glaesiae "FJ. gles- ry. glos- i. fflessie a. -ssariae ov 
3 nascitur y 4 thile Eo. tile i. thyle Sol.{B)J. thule G 
6 bnimas y 7 continuis om.Beda 8 introrsum Ay 

(D ?) S 9 Ictin {Salm, e Diod. V22, 5\ B \ mictim (-tin o) II. joG. 
mitterim v 10 uilibus AE*yo. uiti- a | (brittanus . .) corio 
Bolet y I consutis y. cirs- E^ 11 scandias AS^Z). -idas y. 

-iam rv \ uergos AyD* 12 berricen AyD. uerigon r. ner- v, 
uergon a | tilen y. tulen DE*a 13 thyle F*. thele F^. tule a 

14 cronium AF*yt?. scro- (sco- E*) r | appellaretur FBa 

15 commons (ow.uno) A 17 a om.A \ scaldi L. cfr. §106 \ 
caronnam A. garam E^ garumnam ova.D 18 ad AF^E'o 
(R?)t7. om.r I pirenei o. pin- E. pyrinaei F. -nei a. -neo A 
(similiter infra) 



350 C. PLINI SECVNDI [ADFrb 

montis excursum Aquitanica; Aremorica antea dicta, uni- 



versam oram 



XVII|L Agrippa; Galliarum inter Rbenum 
et Pyrenaeum atque oceanum ac montes Cebeimam et lu- 
reS; quibus Narbonensem Galliam excludit^ longitudinem 

106 CCCCXX, latitudinem CCCXVIU computavit. a Scaldi in- 6 
colunt [texero] Texuandri pluribus nominibuS; dein Menapi^ 
Morini ora Marsacis iuncti pago qui 6^esoriacus vocatur, 
Britanni; Ambiani^ Bellovaci; Bassi. introrsus Catoslugi; 
AtrebateS; Nervi liberie Veromandui, SuaeucoDi, Suessiones 
liberi, Vlmanectes liberi, Tungri, Sunuci; Frisiavones, Bae- lo 
tasi, Leuci liberi, Treveri liberi antea et Lingones foe- 
derati; Remi foederati^ Mediomatrici^ Sequani^ Raurici; 

§ 106: (7) Mela m 23. — (11) Mela III 20. 



1 aquitania ova.H. sedcfr.§108 \ Aremorica — dicta |>osi 
349, 18Lugdunensisiraw5pos.(5'*e^Zm)i>* | aiiteB(?)dt7a.D | uni- 
uersam — 2 galliarum II. H. agrippa uniuersarum galliarum ov 

2 |XV n|.LI >^XVn.L AEa. XYHI DB. XVII F. |XVlff|B^, 

om.fi V. a«|XIIIlJ-L? 3 cebennam ^©^(^(iS). -na A. -bannam 
(-mium Ea) r. gebannam (-ben- v) ov{L) \ iures AD. -ris roSol.S. 
-ram v 6 CCCCXXX P«. CCCXX F^dao. DCCCCXX Die. 



DCCCXX Brot \ CCXVUI A. CCCVIII Die. CCCXm va,H ^ 
scalti 6 uncos po8.{U 66) J. texero A. -ri F*. exerui r. -mi v. 
extend C. -ra G{D). texero — menapi om. o {gui etiam in seqq. 
pluraom.) \ texuandri (t mros. F*. -di B) 11. J. (te a), texa- v. 
toxa- B ex Amm.XVII8,3 \ merapii DFEa 7 ora marsacis 
DFMD. -ci AE*. -cii F*. -sucis E*a. oromarsacis B. -ci S. 
-ansaci 17. (an in ora?) | gesoriacus JB. chersicansA. cersiacuB rv. 
ger- a®, cher- J. €fr.kl02 8 ambianni B | bellouaci AF'i't;. 
bello r. beluagi o | oassi AF*E*ot7(er). basi r. bassi C. om.H\ 
catoslugi A/S>. catus- r. om. o. castolo^ v 9 atreuates A . 

ueromandui AE^ov. uir- r | sueuconi (suec- G) BFREAva.S. 
om.o. del.Jeconi.H 10 ulmanectes AF* (ct mra«.)2>^ -neetes 
D. -netes rv(H). om.ao. Vlbanectes B. Subanecti Ptol.119,6. 
Siluanectes {DunviUe notice p. 608) D*. cfr. MPt p. 224:*- \ liberi 
om.o. liberi — 11 Treueri liberi cww.a | tuncgri A | Binuci va,H. 
om. I frisia. auones A. frisi o. -siabones B [ baetasi I), bat- 
AF*. bet- F*E*t?. -tase r. om.o 11 treberi DBE | lingones 

ABaov. licg- DV lig- r 12 remi foederati AE*o(B?)t7. om.r I 
mediomtrici A | raurici A(B?)t?. nau- r. rauraci v. raurici — 
361, 4 rheni om. o 



A(-».8)DFBB] NAT. HIST, rV 17. 18 (31. 82) 351 

Helveti; coloniae Equestris et Raurica. Rhenum autem 
accolentes Gennaniae gentium in eadem provincia NemeteS; 
Triboci^ VangioneS; in Vbi^ colonia Agrippinensis^ Guberni; 
Batayi et quos in insulis diximus Rheni. loi 

s 18. (32) Lugdunensis Gallia habet Lexoyios^ Velio- io7 
casseS; ^^aletos^ VenetoS; AbrincatuoS; Ossismos^ flumen 
clanim Ligerem^ sed paeninsulam spectatiorem excurren- 

tem in oceanum a fine Ossismorum circuitu DCXXV; 

cervice in latitudinem CXXV. ultra eum Namnet^s^ intus 
10 autem Aedui foederati^ Camuteni foederati, Boi; SenoneS; 
Aulerci qui cognominantur Eburovices et qui Cenomani^ 
Meldi liberi; Parisi, Tricasses, Andecavi, Viducasses^ Bo- 
diocasseS; Venelii^ CoriosveliteS; Diablinti^ Riedones^ Turo- 

§ 107: (7. 10) Mela III 23. 20. cfr. Eratoath. fr. p. 366Berger. 



1 coloniae E*6r. -nia AF'r. -ni r | equestris Bat;, -tres A. 
aeqnaestris r | ranrica Z>. cfr. §7 9. -iaca A v. -iacha E'. -iach 
BS^ ruxia ac B. -ri ac ad. sauriaca 'S^inrc^, \ autem AF^E't;. 
(m.r 3 trinoci A. -ibochi C \ in ubis D. in ubi A. in ubii 
F'd. in uuii r. hinc ubii B \ colonia AFv. -iae DE. -ie Ba | 
agTippiniensisDF^BE. -ppienses A | gubemi U.v{JS)J, Guge- 6r. 
Cuge- 8, Cube- MiOlenhoff (Herm. XII p, 272) 4 bataui P (?) JB. 
-abi A. uataui r | in AF'E'i;. om.r 6 lexobios A. lixouios B. 
(lexeuii o) | ueliocasses D. cfr.Caes.BG VIII 7. Ptol.118,7. uello- 
(-BBU8 a) DFEai;. uillo- B. uelocc- A (J) 6 caletoe ego coll. 
XIX8. Caes.BGII4.VIII7. Ptol.118,5. gal- ABfif. gaU- rt;. 
galloB a I abrincatuos v. -tus A. -ngatos F'E^B. -tus (-ti o) r \ 
OHmmos 1BL^{B*)S. cfr. Mela, -iamonsAE*. -imosD*FB*. -imus r. 
oaiBmioB B^eFtol.l.l, 7 ligerem B*D. -gerim dv. -girem r 

8 ossismorum E*. osi- r. cfr. supra 9 namnetes S. -tis II. 
numetes G. uannetes v 10 camuteni foederati F'E^oD. 

-ti foed- Bd(?)6r. om.r. cauratani foed- v 11 aulerci a dot?. 
-rti f I eburones ova.G \ cenomanni T*'E*ova.H{S)D* 
12 liberi om.ao | tricasses E'iS. tree- ov. tritic- d. tricassae (tri 
inras.) P*. -sse B. tritic- DE^. ticas a | andecaui H. cfr. GIL 
XlUp.478. andeg- ov. andic- P*E*D. candic- d. andig- F*. 
eandidaui DBE^ scandinaui a | iducasses a | bodiocasses II. H. 
bodic-i;. uadic-£ 13 uenelli ?2.v(6>). une- 2)a2. | coriosultes B. 
coiicorioBuelites E. cariosu- dva.D \ diablindi Eva.S \ riedones 
ego coll OIL XIII p. 492. rhe- v. rhie- F*. shie- DE. ///hie- F^ 
Bhye- a. sie- B*. se- B* 



352 C. PLmi SECVNDI [DFBEa 

nes^ Atesui; Se^siavi liberi; in quorum agro colonia Lu- 
gudunum. 

108 19. (33) Aquitanicae sunt Ambilatri; AnagnuteS; 
Pictones, Santoni liberi, Bituriges liberi cognomine Vi- 
visci, Aquitani; unde nomen provinciae; Sediboviates. mox 
in oppidum contributi Convenae, Begerri, Tarbelli Quat- 
tuorsignani, Cocosates Sexsignani, Venami; Onobrisates 
Belendi, saltus Pyrenaeus infraque Monesi, Oscidates Mon 
tani, Sybillates, Camponi, Bercorcates, Pinpedunni, Lassun 
ni, Vellates, Toruates, Consoranni, Ausci, Elusates, Sotli- lo 
ales, Oscidates Campestres, Succasse^, Latusates, Basaboiates. 

109 Vassei, Sennates, Cambolectri Agessinates. Pictonibus iuncti 
autem Bituriges liberi qui Cubi appellantur, dein Lemo 
vices, Arverni liberi, Vel/avi liberi, Gabales. rursus Nar 



§ 108: (4) Mela III 23. — (10) ib. 20. — (12) cfr. Plin. EI 36. 



1 itesui va H \ seguaiatd ego coU, GIL XIII p. 221, saecu- F*. 
secu-2>. -ani {JS)G, -usi (saec-P*) alibi (albii v) rv\ lugudmnun 
DPE2>*. lugd- rv 3 ambilatri E*G. ambnl- v. -bilittri r 

4 sanctoni o. -ntones va.S \ bituriges liberi E'v(H). -rigeso. 
betnri Fd. betar r. del.G \ uiuiscia r^Sa. nibisci d. ub- E'o 
va.S 5 prouinciaeE'E^ot?. -ciar | sedibouiates iS^. -adesE^ad. 
-oniates v, sed hi bouiates EE*. -ades DE. sunt hi Bouiates D*. 
an Sibuzates? cfr.Caes.BG IU27 6 begem E*6?. -rbi EEB». 
bebergi a. bergebi D'mras.i? | tasbelli E^EE^a. tarbeli va.E. 
cfr. IS&XI4 7 cocosetes E. cosates a | Venami Marca {hist. 
Beneharn.I2p.43) 8 infra quern D* | monesi F*E *6r. moner. 
Onesi D* coll. Strah. IV p. 190 {in Bmsiani Jahresher. 1877 p. 31S) \ 
osquidates va.H \ montani Sybillates D^l.l. 9 sibyllateB 

d(T I camponi dt;. -pel (-boi F*) r | becorcarijes F^ -rdates F* ; 
pinpednnni DFTi>. -umni Ea. pindedunni "BlS. pipedimui (bip- 
G) V I laasunni Fa6i. -urini fi. lasunni D. -umni E\ -uini £'. 
sassumini v 10 uellates E*i7. sue- rJ*\ tomates va.D \ aelu- 
sates DF^E^a | soscidatesF* 11 succassesv. -sseE^E. sucasse 
DS'a. -ssae F^d. uocassae F' | tarusates^ | basabocatesEva-D 

12 uasaei at?, -ssel E. -ssaei DF. uessei E | sennates F'E'i?. 
enn- a. aenn-DE. //enn>F^ cienn-E^ | campolectri F^S | dist.H 

13 autem U.S. hinc {puncto ante posito) v \ bituries DFE^a 
qui F'E*v. quin r | lemouices F*B*E*ot). leuo- r 14 aluemi 
Eo. aruenni E | uellaui (uela- F*) liberi 'S^inmarg.I)^. om.r. 
cfr. Gaes. BO VII 75 et GIL XIII p. 193 



DFRBa] NAT. HIST, IV 18—20 (82—34) 353 

bonensi provinciae contermini Ruteni^ Cadurci^ Ntttobroges 
Tarneque amne discreti a Tolosanis Petrocori. 

Maria circa oram ad Rhenum septentrionalis oceanuS; 
inter Rhenum et Sequanam Britannicus^ inter id et Pyre- 

snaeum Gallicus. insulae conplures Venestorum et quae 
Veneticae appellantur et in Aquitanico sinu Vliaros. 

20. (34) A Pyrenaei promunturio Hispania incipit; iio 
angustior non Gallia modo^ verum etiam semet ipsa^ ut 
diiimuS; inmensum quantum hinc oceano^ illinc Hiberico 8,29 

lomari comprimentihus. ipsa Pyrenaei iuga ab exortu ae- 
quinoctiali in occasum brumalem breviores quam latere 
meridiano Hispanias faciunt. proxima ora citeriorls est 
eiusdemque Tarraconensis situs, a Pyrenaeo per oceanum 
Vasconum saltuS; Olarso, Vardulorum oppida^ Morogi, 

isMenosca^ Vesperies, Amanum portus, ubi nunc Flaviobrica 
colonia. civitatium novem regio Cantabrorum. flumen ill 
Sauga. portus Victoriae luliobrigensium; ab eo loco fontes 

Hiberi XL p. portus Blendium. Orgenomesci e Cantabrls; 

§ 110: cfr. Plin. Ill 29. Mela II 86. 86. HI 14. — § 111: Mela 
III 15. 13. 11. ISextr. 11. 



I roteni B. rutheni C \ cadurici DF*. -rii a. cudnrcii B* 
e corr. \ nitiobroges D. -riges {Scaliger) S. antobroges (anteb- E) 
U.v{J*) 4 inter id (sc. mare) E {lac. ante indicata J*), -errid K*. 
-erri r. inter eum (rhenum v) G 6 Venetorum va.D | et quae 
DPat?. quae et {lBi?)GcumP. quae £ 6 in F'E*t7. inter r \ 
aquitanico (aeq- F^) FEav. -icu DB*. -ic E* | uliaros (-rios D*) II. D. 
-ms G. om.v 7 an incipit, ibi angustior? 9 inmensum om.o 

II in E^ot;. fusa in F*(r. iuga (//u//a F*) in r falsa iteratione 
oh- aei et -ali | brumali D \ quam latere ego. latere quam II. D. 
latere septentrionali quam "E^v 13 tarraconensis v. tara- o. 
tena- 11 \ situs consistit F^ 14 olarso B. aol- (-lurso E) ll.v, 
cfr. Ill 29. Oeasso Ptol.116,10 | uardulorum B. uasdu- EE^t?. 
-Uorum r. cfr. Mela 11115 \ morogi ED. -ogy r. -osgi v 

16 cantabrorum F*oi?. cont- E*. -tubrorum E^a. cutu- r 

17 Bauga U.S. sanga v. sanda G \ iuliobricensium va.Bas.(J) 

18 hiberium (yb- a) FEa | biendium va.H \ orgenomesci 
'S'&H. cfr. Mela 111 15. -omescy D. -onescyE^ -oescy a. -omiscy 
E*. origeni mixtis v. argenomesci MPtp.169^ \ e cantabris IhH. 
cant- V. et cambraci MPtl.l. 

Pluti vat. hibt. t. 23 



354 C. PLINI SECVNDI [Dfrb* 

portus eonim Veseiasueca. regio Astunim^ Noega oppidnm. 
in paeiiinsula Paesici et deinde conventus Lucensis a tlu- 
mine Navia Albiones^ Cibarci, Egi, Varri cognomine Na- 
marini; Adovi, Arroni, Arrotrebae. promunturium Celticum, 
amues Florius, Nelo. Celtici cognomine Neri et super s 
Tamarci; quorum in paeninsula tres arae Sestianae Au- 
gusto dicatae^ Copori^ oppidum Noeta^ Celtici cognomine 
Praestamarci; Cileni. ex insulis nominandae Corticata et 
112 Aunios. a Cilenis conventus Bracarum Hellenic Grovi, 
castellum Tyde^ Graeconim subolis omnia, insulae Siccae^ lo 

oppidum Abobrica. Minius amniS; HII ore spatiosuS; Leuni, 
Seurbi; Bracarum oppidum Augusta^ quos super Gallaecia. 

§ 112: (9. 11. 366,1) Mela HI 10. 8extr. 



1 ueseiasueca E*. -ei. ueca v. -eiusuaga "F-inras. uerea- 
sueca rH. cfr.MPtp.168^ \ asturum (aust- E*) F*E*t?. astir- r , 
noega E*t?. negaE*. neg& r. cfr. Mela III 13 (noeca,) 2 paesici 
TLdH. cfr.PtolII6,5. pes- rG{D^). pis- v. cfr. Ill 28 \ lucensis 
F«E*v. -si r 3 Nauia Albiones T*E*v{D*philol XXXIIp. 654). 
-ne r. -nis (fort. Labionis) MPtp. 146^. Nauialbione J. -ilubione 
B j Egi, Varri MPtp. 145*. Egiua- D. eciua- B. §guia- F*. 
aeciua- D. ^cuia- E^a. egtiia- E'. ectiia- E^ egoua- v | nama- 
rini — 6 cognomine om.D^a {sed in a post 6 paeninsnla deinceps 
errore exhihentur namarini — paeninsula) | namarinni B. mearini 
MFtU. 4 adoui B. iad- rJ. -doni v. cfr.MPtU. \ aroni D*F. 
6m.at7a.e7' I arotrebae D*FE 5 florius F*E*t;. -ibus r | neriae 
superque va.S 6 tamarci U.v{I)). -rici B coll. XXXI 23 et 

Mela III 11. (Supertamarci D*l.l.p.6o58qq.) \ tres arae Y^B. 
tresarae v. -ssare E*. trearae r | sestianae F*t7. rest- (mia- E*) r 

7 copori (corp- a) II. D. cap- He Ptol.116,23. caep- B 
noeta D. nota E'. oeta r. noela v. noega MPtl.l.p.l45* 

8 praestamarci DFEaD. presta- B. -tii v. praesamarci B. -chi 
Mela, praeta- D^l.l. \ cileni v. cilaeni D. laeni Fa. leni r 

9 cilensis ll.va.G \ bracarum Bat;, brace- r | elleni a. heleni 
va.ni groui E'D. cfr. Mela III 10. croui F* {CIL Iln. 774. 2250. 
2565). cro F^ gro r. grauii G {Sil. It. Ill 366). groni y 

10 subolis F*/S. Bob-rv(I)) \ siccaeD. siccae insipieE*. insigne 
E*. signae DdJ*. -gne Ba. sig/// F^ -ge F*. cicae J^. cicae. 
insigne v 11 abobrica F^v. -cam (-orri- B) DBa. auobrica 
F«E«. -cam E*. Adrobrica Mela III 13 | ore F«t;. on DF^B. 
-is Ea I leunis B. laeuni F. laebuni coni.B. lubaeni Ptol.II6,4T 

12 super U.v{D). supra Bas. (super quos a) 



DFREa] NAT. fflST. IV 20—22 (34. 35) 355 

(lumen Limia^ Durlus amnis e maximis Hispaniae^ ortus 
in Pelendonibus et iuxta Numantiam lapsus^ dein per Are- 
vacos Vaccaeosque^ disterminatis ab Asturia VettonibuS; a 
Lusitania Gallaecis^ ibi quoque Turdulos a Bracaris ar- 

3 tens. omniS; quae dicta regio a Pyrenaeo, metallis re- 
ferta auri^ argenti^ ferri, plumbi nigri albique. 

21. (35) A Durio Lusitania incipit. Turduli veteres, 113 
Paesuri; flumen Vagia^ oppidum Talabrica^ oppidum et flu- 
men Aeminiuni; oppida Conimbriga; Collippo^ Eburobrittium. 

loexcurrit deinde in altum vasto cornu promunturium^ quod 
aliqui Artabrum appellavere^ alii Magnum ^ multi Olisipo- 
nense ab oppidO; terras^ maria^ caelum discriminans. illo 
tinitur Hispaniae latus et a circuitu eius incipit frons. 
22. septentrio hinc oceanusque Gallicus^ occasus illinc^ 114 

isoceanus Atlanticus. promunturi excursum LX prodidere, 

alii XC, ad Pyrenaeum inde non pauci Xflj-L, et ibi 
gentem Artabrum, quae numquam fuit, manifesto errore. 
Arrotrebas enim, quos ante Celticum diximus promuntu- iii 
Hum, hoc in loco posuere. litteris permutatis. erratum et 115 



§ 113. 114: (10) Mela III 6. 7. Sol. 23, 5. cfr. MCap. VI 629. 
- § 114: (17) Mela III 13. 



1 e Vinras.v. et r. ex C. oni.o | maximus F*To 2 pelen- 
donibus Bas. cfr.III26. -denibus E*. -deniuibus E^ pelendoni- 
bus F*v. -denibus r 3 uectonibus viva.L 4 gallaecis FJD. 
-llecis DK*t7. -Uegis B^ -llicis Ea 5 quae F^ que rv 

7 incipit F*K*aoi?. -pi r \ turduli Y*v. -lli ro 8 pesuri a 

ra.J? I uagia II. v {J), -ga S. uacca B ePtol. 115,3 \ talabrica 
oppidum F*E*ot?. om.r 9 aeminium {B)HcoU.§115. emen- d. 
min- Y*G. enumen- a. eumen- rot? | conimbriga CltillSOl. 
-cat?, conubriga B^ ciou-B^ cinum-r. coniumbricaD^ | collipo 
E. colippot?a.-H" | eburobritium F*at?a.i>. -iciumF^ 10 altum 
d(?)(r. alumB*. aliumr. -iud ot? 11 attrabum o | olisiponense 
HeSol(D*). holi- o. olisipp- DBEG^(D^). -sypp- a. olimp- F« 
inras, ulyssipp- v 12 terras E*o(FB?)v. -rra r. an terram? | 
disterminans B{?)ova.S{D*) 13 a om.o \ fons DF^BE^a 
Udist.G I septentrionF^Ba. -onisozva. 6r | hincF*E*ot?. hicr| 
oceanus qui F*. -nus qui et ova.G \ illinc et G 16 promun- 
-toriae D. -unctorie a. -ontorii F* 

23* 



356 C. PLINI SECVNDI [dfeeh 

lis in amnibus inclutis. ab Minio^ quern supra diximuS; CC^ 
ut auctor est Varro^ abest AeminiuS; quern alibi quidam 
intellegunt et Limaeam vocant; Oblivionis antiquis dictus 

multumque fabulosus^ ab Durio Tagus CC interveniente 

a 

Munda. Tagus auriferis harenis celebratur. ab eo CLX 
promunturium Sacrum e media prope Hispaniae fronte 



prosilit. XIIII. inde ad Pyrenaeum medium coUigi Varro 

116 tradit^ ad Anam vero^ quo Lusitaniam a Baetica discrevi- 

muS; CXXVI; a Gadibus CU additis. gentes Celtic; Turduli 
et circa Tagum Vettones^ ab Ana ad Sacrum Lusitani. lo 
oppida a Tago memorabilia in ora Olisipo^ equanim e fa- 
vonio vento conceptu nobile^ Salacia cognominata Vrbs 
Imperatoria^ Merobrica. promuntunum Sacrum et alterum 
Cuneus. oppida Ossonoba^ Balsa, Myrtili^. 

117 Vniversa provincia dividitur in conventus tres, Eme- is 
ritensem, Pacensem, Scalabitanum, tota populorum XLV, 
in quibus coloniae sunt quinque, municipium civium Roma- 
norum, Latii antiqui III, stipendiaria XXXVL coloniae 

§ 116: (3) Mela III 10. 8. Sol. 23, 6. — § 116: (9—14) Mela 
in 8. 7. — (11. 12) cfr. Plin. VHI 166. Sol. 23, 7. MCap. VI 629. 

2 eminius F'a. aemion- D { alibe E^ -b§ DF 3 intelle- 
gunt r*mras.E*t;(2>). -Uectn DE^ -turn B.S. om.a | limaeam 
Vi{?)BeStrah.IIIp.l53. -meam DFa. linearn "Rv. (Limia Mela 
III 10. cfr. supra §113) | dictum DBEU. die//// F* 6 e F*B*f7. 
om.r 7 colligiF*mras.E*(r. -gitur rv. -turutC 7. 8 uarro 
tradit F*mras.E*«?(eJr). a prodit rata Dd. -itatra E. -itata a. 
-it///// R. uarro prodit 8 8 uero quo F*E*t?. quo uero r 
9 CCjXXVI C I celtici G. -ce Ko. -c/// T\ -cae rv{J) | turdoli F*. 
uarduli G 10 ei {pro et) DE^ ci a | uetones FBao | ana 

F*(B?)t?. agana ro 11 olisippo Fa6r(2>*). ola orisipo B I 

e E*ot?. et r I fauonii F* 12 uento Bt?. -nt E*. -nti F*. 

-ntu ro I nobile E*t?. -les o. -li r \ urbs F*E*t?. -be B. -be r 

13 merobrica BE*t7. eso- DF^E^a. mesobriga F*d*. so- d* 

14 cuneus Vi{?)BeMela. cen-DEat;. caen-F | orsonoba Ea 
balssa a. barta B. bassa va.C \ myrtilis Bets. (J), -li DFEr(S). 
mirti B. -tyli a 16 scallabitanum DK cfr. GIL II n, 35. JPtol 
115,6 I XLV G(D). XLVI llv{S) 17 Ro. unum Bos. 

^" ' i+i antiqua DF^BE^a 



A(ar.2)DPBE] NAT. HIST. IV 22 (35) 357 

Augusta Emerita, Anae fluvio adposita^ Metellinensis^ Pa- 
censiS; Norbensis Caesarina cognomine; contributa sunt in 
ea/72 Castra Servilia^ Castra Caecilia. quinta est Scalabis 
quae Praesidium lulium vocatur. municipium civium Ro- 

smanorum Olisipo^ Felicitas lulia cognominatum. oppida 
veleris Latii Ebora, quod i^em Liberalitas Julia, et Myrtilis iie 
ac Salacia, quae diximus. stipendiariorum quos nominare 118 
noD pigeat, praeter iam dictos in Baeticae cognominibus, s,i3 
Augustobrigenses, Aemin/enses, Aranditani, Arabricenses, 

loBalsenses, Caesarobrigenses, Caperenses, Caunenses, Colar- 
ni, Cibilitani, Concordienses, E/bocori, Intera/imenses, Lan- 
cienses, Mirobrigenses qui Celtici cognominantur, Medu- 
brigenses qui Plumbari, Oceienses, Turduli qui Bardili 
et Tapori. 

15 Lusitaniam cum Asturia et Gallaecia patere iongitudine 

§ 117 : (1) Mela II 88. — (6) ib. 8. 7. 8. — § 118 : Agrippa fr. 24R. 



1 anae v. ane F^ antae £. -te r | metellinensis U 88 ex It 
Ant p. 416. metall- ll.va.J 2 caesarina F'D. caessa- £^. 

cessa- A. caeca- (ceca- Ba) r. caesariana v 3 earn v. ea II \ 
sednilia AE*. itdia va.S \. scallabis (sail- F*) II. D. cfr. supra 
4 iulium AF*E*t?. in in- r 6 olysipo A. olisippo kG{D^) \ 

felicitate E^ -ate. L A. om.a | cognominatum — 6 iulia om.B^ 
6 ueteris Ar*R*E*t7. -resr | ii&oiH. periitinmara.'R^. idem 
rviP) I mirtilisse R. -lese a. myrtiles ae DE*. -li///// F^ -li ac 
Sut§116 8 in Baetica cognomines (P)D* 9 augustobri- 
censes /D* | aeminienses DcoU.§113. -nenses AF*/. aemie- 
DF*. ammie- B. emie- rv \ aranditani A'F^v{G). cfr.Ptol.II5,5. 
acra- R. ///ra- F*. era- r. arani- B | arabricenses He Ptol. 115^6. 
axa- (t(2>). -itenses RjB. taxa- rv. -icenses dTj" 10 cessaro- 
brigenses A. caesarrobrienses (-aro-E*) DFEa. sesarro-R | cape- 
renses A'E*v. caer- DFE^a. cer- dT. -renes B | canrienses D. 
caure- (ceure- A) II. v. cfr.Ptol.II5,6 11 cilibitani AF* | elbo- 
cori HePtol.115,6. et bocori (-coni B. -ccori v) ll.v. qui et 
boccori {B) C I interannienses H. -anenses a. -ansenses U. -ausen- 
ses V. -amnienses 2)^ | laccienses E^ -ntes a 12 mirobrienses 
Ed. -ntesDFE^a | medubricenses C(e7') 13 ocelenses AD. add. 
lancienses (lanti- F. qui et lanci- B) rv faUo iteratum ex 11. 12 \ 
bardili AD. -duli (pa- F) DFBE^v. -la E^a 14 et AE«t7. at r. 
ac S I iapori A. top- a 15 gallaeciae D. -llecia 'B^'Eva.L. 
-i§ a. -eti§ B. -llicia F'o 



358 C. PLmi SECVNDI [ADFRe 



DXL, latitudine DXXXVI, Agrippa prodidit. omaes autem 
Hispaniae a duobus Pyrenaei promunturiis per maria totius 

orae circuitu XXVIIIIiXXIIII coUigere existimantur^ ab 

aliis 'XXVfL 

119 (36) Ex ad verso Celtiberiae conplures sunt insulae^ s 
Cassiterides dictae Graecis a fertilitate plumbi^ et e regione 
Arrotrebarum promunturi Deorum VI, quas aliqui Fortunatas 
appellavere. in ipso vero capite Baeticae ab ostio freti 

p. XXV GadiS; longa, ut Polybius scribit, XII, lata III. 
abest a continente proxima parte minus pedes DCC, reliqua lo 

plus VII. ipsius spatium XV est habet oppidum civium 
Romanorum, qui appellantur Augustani Vrbe lulia Gaditana. 

120 ab eo latere, quo Hispaniam spectat, passibus fere C altera 
insula est, longa M passus, M lata, in qua prius oppidum 
Gadium fuit vocatur ab Ephoro et Phili^^fde Erythea, 15 
a Timaeo et Sileno Aphrodisias, ab indigenis lunonis. 



§ 119: Mela III 47. Sol. 28, 10. 12. Mela HI 46. Poljb. 
XXXrV 16, 3 Hultsch. cfr. Agathem. V 20 (GGrn n p. 481). — 
§ 120: Ephorus fr. 40 Miiller. Timaeus £r. 36 Muller. Silenus fir. 3 
Miiller. — (369, 2—8) Sol. 23, 12. cfr. Mela ELI 46. 47. Sail. hist. 



1 prodit A(?) 3 XXXVIHI DPat?q.g(g). XXXniI B | 

XXiffi AD. XXS rH. del.C. XH v 4 XXVI ll,v(S). XXV R. 

-Vn G 6 cassiterides AF'E't?. cassier- ro | a grecis ova.G 
7 promunturi AG. -ium r. -io i? | VI AF*E*t?. his (= HS 

= sest.) r. ireB Sol. \ aliquisDE. -quasF 8 capite A F*d (?(/). 

-te mox rv{SD) 9 p. ow.A | LXXV AT^va.H 10 pedes 

ll.v{H). passus G 11 spatium Ar*E*t?. stacim R. statim r 
12 qui AE*5. om.r. quod d(?)t? | appellatur ABat7a.5 I 

augustana (-sta 'FG)va.S \ urbi A. urbs "F^vclS \ gaditana d(?) (7. 

-ni ll.v. -nis Bos. 14 longa M eT"*. -ga in F*. -gu BBB'a. 

-g//// F*- -ga AdBrot -ga in G(S). M longa D, in longum E»o. 
-gum CC M V I M L3,tG{Brot.)D. M r. mille 0. del.H. XL M v 
15 et — 16 aphro T^inmarg. om.'F^ | philistide Bcolhind. 
philide A. phill- F*o. pill- Ba. phyll- B*v. pyll- B*. -dae D 
erythea l}lRBrot.{D). -tea A. -thia B{S). erithea F^Baov 
16 aphrodisias (apho- A*) At?, apphoro- a. aphoros (ow.F*. aphro 
F*) dyseas (disias B) r 



ADPBE] NAT. fflST. IV 22. 23. (36—37) 359 

maiorem Timaeus ^^'otinusam aput eos vocitatam ait; 
nostri Tarteson appellant^ Poeni GadiTj ita Punica lingua 
saepem signiticante. Erytkea dicta est^ quoniam Tyri 
aborigines earum orti ab Erythro mari ferebantur. in bac 

5 Ger}'ones babitasse a quibusdam existimatur^ cuius armenta 
Hercules abduxerit. sunt qui aliam esse earn et contra 
Lusitaniam arbitrentur^ eodemque nomine quondam ibi 
appellant. 

23. (37) Peracto ambitu Europae reddenda consum- 121 

10 matio est^ ne quid non in expedito sit noscere volentibus. 
longitudinem eius Artemidorus atque Isidorus a Tanai 

Gades |LXXXVII|-XIII1 prodiderunt. Polybius latitudinem 



Europae ab Italia ad oceanum scripsit {XII L esse, etiam 
turn incomperta magnitudine. est autem ipsius Italiae^ ut 122 



15 diximus^ X 'XX ad AlpeS; unde Lugdunum et ad portum s,43 



fr. II 29. Avien. descr. orb. 616. — § 121: (11) Agathem. Ill 10 
(GGm n p. 474). Polyb. XXXIV 16, 1 Hultsch. 



1 cotinnsam B e Dion, perieg. 456. pot- II. v. -mussam J \ 
apud eos B. a puteis (-eus E*) Ar*E*t;(e7). ac puteus E^ ae 
putei// F*. at poteius R. at put- D. ab oleis {P)SD^ 2 tar- 
taeson I", thaiteso B. tarieso DE^a | appellarunt A(?)jS^ | gadir 
ita Ge Sol. cadiritaAE*. cadyritaF*. dad-F^ tadiri-R. dad- r. 
gadirrutam B. cadirruta v 3 saepem B. -pe E'. -pae A. 

sepe F^ sae D. se F^B. s a. om.E^. septem v \ signiticante D. 
-tie ante a. owi.E* | erythea "D^Z^Brot. -thia B. -threa (Sol.) v. 
erithea a. -thaea B. eryntbea E'. erhinthea A. eerin- R 
4 aborigines (F)II. -gine (abiri- A) II. v \ earum DFEaCTSP. 
eurum AB. eor- va.D \ erythro S. -tro d. -thraeo v. eurythro 
DF. -tro A. -ritbro r 5 geriones FRaoi;a. (7 | existimatur 
cuius A6r(/S). -antur quorum rov{H) 6 abduxerit (add- E) 
AEt?. -xit 0. -xerint r 7 quandam U89. quon d- (co nd- B) 

ll.va.J 8 appellant U.v{S). -atam C 12 | LXXXVII | ego ex 

Agaihem. LXXVll AD^ LXXXII rS. -im v. -VI D^MEp.13. 

XXXII Brotcoll.11246 \ XIIII ll.v. XVIII DH.l. 13 scribit 



BFEat?a.6? | XIIL A2)«. XI Ji rv U_%^ill.S. eiujs^Est G. 
huius. Estt;. an sunt? 16 |x|.XX2>^ SEXXZZ.l?. XH-XXv. 
CDX D* ME p. U coll. Ill 44 \ unde per Bos. \ & ad ego, ad II v 



360 C. PLINI SECVNDI [Adfbe 

ilforinorum Britannicum^ qua videtur mensuram agere 



Polybius, XILXVIIII. sed certior mensura ac longior 
ad occasum solis aestivi ostiumque Rheni per castra legio- 



num Germaniae ab iisdem Alpibus derigitur^ XII|-XLIII. 
Hinc deinde Africa atque Asia dicentur. 5 



C. PLINI SECVNDI 

NATVRALIS HISTORIAE 

LIBER V 



(1) Africam Graeci Libyam appeliavere et mare ante 
earn Libycum; Aegyptio finitur^ nee alia pars terrarum 10 
pauciores recipit sinus^ longe ab occidente iitorum obiiquo 
spatio. popuiorum eius oppidorumque nomina vel maxime 
sunt ineffabiiia praeterquam ipsonim linguis^ et alias castella 
ferme inhabitant. 

1 . Principio terrarum Mauretaniae appellantur, usque 15 
ad C. Caesarem Germanici filium regna^ saevitia eius in 
duas divisae provincias. promunturium oceani extumum 



§ 1: (9. 10) Sol. 24, 2. — § 2: (17) Mela I 26. HI 107. — 
(361, 1—6) ib. I 26. Sol. 24, 1. 3. MCap. VI 666 extr. 



_ 1 morinormn v. bor- (por- F) 11 2 |XI|.LXVini AS. 

XI . LXVni G. Ill/ I LXVimr*. Xm . XVm rv (H) 4 dengitur F. 

dir- rv \ XH-XLIHI a. XV-XLOI H 

Lib. V. 9 ad (pro &) A. qua B^va.S 9. 10 anteam F*. 
-theum op 10 libycum incipiens J&^va.S \ dist.S \ aegypto 
o'pva.G{SD) 11 obiiquo Iitorum (later- E^a) DFBEaibi 
13 alia DF^Ea^p 16 principia Vi^ {0 cod.Giielf.) | mauritaniae 
AK*Eaopt?a./Sf(Z)*)jpasstm 16 regna saeuitia (se- F*a^ AE 
F«a*t7. -nasse uitia (-na initia »*) r 17 diuisae U.L, -sa a^. 
-sa est pi; 



ADFBE] NAT. HIST. IV 23 (37) — V 1 (1) 361 

Ampelusia nominatur a Graecis. oppida fuere Lissa et 
Cottae ultra columnas Herculis^ nunc est Tingi; quondam 
ab Antaeo conditum^ postea a Claudio Caesare^ cum coloniam 
faceret^ appellatum Traducta lulia. abest a Baelone oppido 

sBaeticae proximo traiectu XXX. ab eo XXV in ora oceani 
colonia Augusti luiia Constantia Zulil^ regum dicioni 

exempta et iura in Baeticam petere iussa. ab ea XXXV 
colonia a Claudio Caesare facta LixoS; vel fabulosissime 
antiquis narrata: ibi regia Antaei certamenque cuin Hercule 3 

10 et Hesperidum horti. adfunditur autem aestuarium e mari 
flexuoso meatU; in quo dracones custodiae instar fuisse 
nunc interpretantur. amplectitur intra se insulam^ quam 
solam e vicino tractu aliquanto excelsiore non tamen aestus 
maris inundant. exstat in ea et ara Herculis nee praeter 

i5oleastros aliud ex narrato illo aurifero nemore. minus 4 
profecto mirentur portentosa Graeciae mendacia de his et 
amne Lixo prodita qui cogitent nostros nuperque paulo 
minus monstrifica quaedam de iisdem tradidisse^ prae- 
vaiidam banc urbem maioremque Magna Cartbagine^ 

sopraeterea ex adverso eius sitam et prope inmenso tractu 



§ 3: Sol. 24, 4. 6. 6. MCap. VI 667. (cfr. Mela III 107. 106. 
Strabo XVH p. 826). — § 4 : Nepos fr. 50 H. 



1 lissa et Ar*E^. -ssia et Dd. -ssa opt;. lisc//e R. lis/// F^ 
lisei a 2 cottae ADFD*. cfr. XXXII 15. -tie ov(S). cocte Bp. 
co&e E. cete a. cotta H. cotes B e Strab. XVII p. 825 3 antheo 
a op I CL. (pro Claudio) H'Ek item v.8. centum quinquaginta 
miKa A | colonia FEaopt?. -ia r 4 b clone ll.va.D. cfr. Ill 7 

6 X? CX Tn (Sol MCap.) 2>* 6 zulU F*Eape7. ziilil DF^ 
zcilil B. zilil A. zilis Be Strab, zubil v 7 in AE*a*pi'(5). 

om.rH] ab ApJ". hab B. et ab rv \ eo Aapva.tr | XXXV AD. 
XXXn rv. om.o 8 lix Sol. {Md. or. XV 1,74). JPtol. 9 ab 
antiqtds E'ova.-H" 10 orti o. hori F^ in ortn E. -rum a. 

om.A I aut funditur B^ | autem om.B^^. autem huic E^t^ 
11 flnxuoso A I draconis BE^opi;a.2> 13 aliquanto AF't?. 

-ndo r I excelsiores va.B. -orem D^, sed cfr. Sol. et Strab. 
14 inimdant A'E^oviS). -dat rBas. | eo A { et om.op 16 iis 
BE(?)t?a.5 17 amni A | lixo AF*mras.E*v. xilo r \ cogitant 
JLS I que om.va.S. quae A. an nuper quoque? 



362 C. PLINI SECVNDI [Adfbe 

ab Tingi^ quaeque alia Cornelius Nepos aTidissime 

credidit. ab Lixo XL in mediterraneo altera Augasti 
colonia est Babba^ lulia Campestris appellata^ et tertia 

Banasa LXXV p., Valentia cognominata. ab ea XXXV 
Volubile oppiduni; tantundem a mari utroque distans. at s 

ill ora a Lixo L amnis Sububus^ praeter Banasam coloniam 
defluens; magnificus et navigabilis. ab eo totidem milibus 
oppidum Sala^ eiusdem nominis fiuvio inpositum^ iam soli- 
tudinibus vicinum elepbantorumque gregibus infestuni; 
multo tamen magis Autololum gente, per quam iter est lo 
ad montem Africae vel fabulosissimum Atlantem. 

E mediis hunc harenis in caelum attoUi prodidere^ 
asperum, squalentem qua vergat ad litora oceani^ cui cog- 
nomen inposuit^ eundem opacum nemorosumque et scatebris 
fontium riguum qua spectet Africam, fructibus omnium i5 
genenim sponte ita subnascentibus^ ut numquam satias 
voluptatibus desit. incolanim neminem interdiu cerni; 
silere omnia baut alio quam solitudinum borrore; subire 
tacitam religionem animos propius accedentium praeterquc 
horrorem elati super nubila atque in vicina lunaris circuli. «> 
eundem noctibus micare crebris ignibus, Aegipanum Satyro- 
rumque lascivia inpleri^ tibiarum ac fistulae cautu tym- 
panorumque et cymbalorum sonitu strepere. haec celebrati 
auctores prodidere praeter Herculi et Perseo laborata ibi. 



§ 5: (4. 6. 8) Mela III 107. — (8. 10) Sol. 24, 7. — § 6 : Mela 
in 101. Sol. 24, 8. MCap. VI 667. — § 7: Mela III 95. Sol. 24, 
10. 8. 10. 12. MCap. 1. 1. cfr. Plin. VI 197. 



4 ea XXV ap 5 tantundem AE^pt?. tand- (-d & B) r | ad 
DF^B. & ^va.L 6 sububus ll.v{J). subus a. -bar BePtol. 
IV 1,2. cfr. §9 9 gerigibus B^ graeci- A 10 autolorom Sol. \ 

gentem Bapt7a. (r | qua ter (t) B^ 12 e deLV* 13 aspectu 
op I uergit o 14 que AE^opt;. om.r \ et om.op 15 quas 
F^da. quo o | spectat BEaopva.^f 16 satietas adopva.S 

18 haut om.A | solitudinem A 19 animas B^ ] proprius 
ADF* I accidentium DF*. accedentia B* | praetereaque o 
20 uicinia op (-niam E'C) va.S 



ADFBE] NAT. HIST. V 1 (1) 363 

spatium ad earn inmensum incertumque. fuere etllannonis 8 
Carthaginiensium duels commentarii Punicis rebus floren- 
tissimis explorare ambitum Africae iussi^ quern secuti plerique 
e Graecis nostrisque et alia quidein fabulosa et urbes 
smultas ab eo conditas ibi prodidere^ quarum nee memoria 
ulla nee vestigium exstat. 

Scipione Aemiliano res in Africa gerente P o 1 y b i u s anna- 9 
Hum conditor^ ab eo aeeepta elasse serutandi illius orbis 
gratia cireumveetus; prodidit a monte eo ad oeeasum versus 
losaltus pienos feris^ quas general Africa; ad flumeu Anatira 

CCCCLXXXXVI, ab eo Lixum CCV. A grip pa Lixum a 

Gaditano freto CXII abesse; inde sinum qui vocetur Sagigi, 
oppidum in promunturio Muieiacha; flumina Sububam et 

Saiat, portum Rutubis a Lixo CCXXIIII; inde promunturium 

isSolis, portum Rhysaddir, Gaetulos Autoteles, flumeu Quo- 

senum^ gente^ Selatitos et Masatos^ flumen Masatbat; flumen 

Darat, in quo croeodilos gigni. dein sinum DCXVI ineludi lO 
moDtis Bracae promunturio excurrente in oeeasum^ quod 
appeiletur Surrentium. postea flumen Salsum^ ultra quod 

§ 8: Sol. 24, 16. — § 9: Polyb. XXXIV 16, 7 Hultsch. — 
(9.10) Sol. 24, 12. 11. MCap. VI 668init. Agrippa fr. 26 Riese. 

1 faerat et D^FBEap 2 punici/// B. -ci F*Ea 4 ae T\ 
a EJD^ I alio E^ | quaedem E^ -dam "R^va.H 6 existat A. 
cm. a 8 nrbis A 10 pimctum post Africa pos.D* \ Anam 
ami.D^ 11 CCCCLXXXXVI AD. -LXXXVIF. -VjnpJ agrippa 

lixum Av{S). agrippa F*. om.rH | dist.va.H 12 CXII lixu F* | 
sagigi A J. -gici DFa. -gyci E\ -gyti E*. -guti v. -gaci B 
13 muleiacba D'a. -ca D^B*. -eacha B* | subnbam n.v{D). -bn- 
bom fj, cfr.§5. subnr B 14 salat (-ath B*) II. J. -lam B 



CCXXim Ai>. -m F*. CCCXin Bt?. CCXIII tH it rhysaddlr 
KJ. rhisardir F^ ris- DF'Eat;. -ardis B. -adir F^ | autoteles 
1Lv(J). -ololes G. -olaleB B. cfr.§5,17 \ quosenum AE*D. uoa- 
(-nim E*. -nium a) r. cos- v 16 gentes H, -tern II. v | sela- 
ticos B. uelatitOB AD^ | mesatos B. mara- F' | marathat F^. 
Masath (Sieglin)D* 17 gignit B' 18 montis "EG. -tea (pm. 
H^ rv I bracae AD. breace D. -cae F. braeacae £. braeate B^. 
braete B^. brace a. barcae /. -ce v 19 appeiletur kS. -llatur 
apt?, -llat rH \ palsum F'a'va.B" 



364 C. PLINI SECVNDI [Adfbe 

Aethiopas Perorsos^ quorum a tergo PAarusios. his iungi 
in mediterraneo Gaetulos Daras, at in ora Aethiopas Dara- 
titaS; flumen Bambotuni; crocodilis et hippopotamis refeitum. 
ab eo montes perpetuos usque ad eum^ quern Theon 
6,197 Ochema dicemus. inde ad promunturium Hespeni navi- 6 
gatione;?} dierum ac noctium decern, in medio eo spatio 
Atlantem locavit^ ceteris omnibus in extremis Mauretaniae 
proditum. 

11 Romana arma primum Claudio principe in Mauretania 
beliavere^ Ptolemaeum regem a Gaio Caesare interemptum lo 
ulciscente liberto Aedemone^ refugientibusque barbaris 
ventum constat ad montem Atlantem. nee solum consulatu 
perfunctis atque e senatu ducibus^ qui turn res gessere, 
sed equitibus quoque Romanis, qui ex eo praefuere ibi, 

12 Atlantem penetrasse in gloria fuit. quinque sunt^ ut is 
2.5 diximus, Romanae coloniae in ea provincia, perviumque 

famae videri potest, sed id plerumque fallacissimum ex- 
perimento deprehenditur, quia dignitates, ^i indagare vera 
pigeat, ignorantiae pudore mentiri non piget, haut alio 
fidei proniore lapsu quam ubi falsae rei gravis auctor 20 
existit. equidem minus miror inconperta quaedam esse 
equestris ordinis viris, iam vero et senatum inde intrantibus, 
quam luxuriae, cuius efficacissima vis sentitur atque maxima, 

§ 10: (3) Sol. 24, 14. — § 12: (366, 2) Mela III 104. Sol. 26, 1. 



1 phanisios (B)H. -sos E'(t. pamsios II. por- dTt? 
2 in J. om.U.v | mediterraneos D{?)tk^va.J \ daris at in ora F*. 
darati- B^. -inos B^ | darathitas A 3 bambotum ^Sol.v. 

banb- a. -thum DF. bom- A. botum B 6 dicimus F* | hespem 
P. -rium E(?)G. -rum rv. cfr.II2B7 etVI197. 199 \ nauigatio- 
nem {sc. esse) ego. -ne ll.v. cfr.VI197 6 decern ll.v. H MPt 
p.734^coll.VI197 I 60 AF*E«t?. om.r 7 ceteris AS. a cet- 
(coet- F) rv{D) 10 ptolomaeum ABD*. ptho- ^o^pckssim) \ 
a om.A 13 dum FB | rages sere DF^ 15 in (ante gloria) 
om.o^va.G 17 famae — plerumque ow.A | famae 9,^v{S). 

-me FBE^ -maDE^apJ7| fallacissimum A 6r. -mo rt7 18 qua 
D. a FBa I dignitates si ego. -tes A p. -te v. -te si cum BFBa. 
-tes cum E(?)G^ 19 haut Av. aut r 20 quam AK'a*i7. 

quam ore (on a) r 21 et quidem FE6r. et equ- v 23 ui 
DFa I at A 






ADFBE] NAT. fflST. V 1 (1) 365 

fum ebori, citro silvae exquirantur, omnes scopuli Gaetuli 
muricibuS; purpuris. indigeaae tamen tradunt in ora ab 13 

Salat GL flumen Asanam^ marino haustu^ sed portu spectabile; 
mox amnem^ quern vocant Fut, ab eo ad Dirim — hoc 

senim Atlanti nomen esse eorum lingua conveuit — CC, 
inlerveniente fiumine; cui nomen est Ivor, ibi pauca 
extare circa vestigia habitati quondam soli^ vinearum 
palmetorumque reiiquias. Suetonius Paulinus^ quern 14 
eohsulem vidimus^ primus Romanorum ducum transgressus 

loquoque Atlantem aliquot milium spatio^ prodidit de excel- 
sitate quidem eius quae ceteris imas radices densis altis- 
que repletas silvis incognito genere arborum, proceritatem 
spectabilem esse enodi nitore, frondes cupressi similes 
praeterquam gravitate odoris^ tenui eas obduci lanugine^ 

isquibus addita arte posse quales e bombyce vestes confici. 
verticem altis etiam aestate operiri nivibus. decumis se 15 
eo pervenisse castris et ultra ad fluvium^ qui Ger vocatur, 

§ 13: Sol. 24, 13. — (4) Sol. 24, 16. MCap. YI 667 med. — 
(7) Sol 24, 11. — § 14: Sol. 24, 16. 8. 10. MCap. VI 667 extr. — 
§15: (17) cfr . Vitr. VIII 2, 6. 

I citroque pO | cetuli a. &iili T\ del.T^ 2 muricibus 
X(?)f. -cis r I ac pTirpuris E(?)va./S 3 salat AS. sala rv \ 
CL om.A I asanan A | haustum A | //et portu B. om.'D'F^V 

4 faut A^va.Bas. fait E^ fad F*. fot a | ad dirim AEd. -rin v. 
abd- DF. -rimi a p. ad darim B. ad Dyrin B. cfr. Strabo XVII 
V825.Vitruv.VIII2,6. Addirim 2>» 6 esse B(?)a»pv(I>). et 
esse AFV. est esse r \ CCC MPtp.579^ 6 est iuor AE*/. 
est uior v. om.r. est Diuor XJ90 coU.Ptol.IV 1,1 \ ibi pauca ego. 
ibi fauo AE*. ibe fabo (fab D) DF^E^a. ibi fabo suprctscr. uel 
morF*. ibi famaB(?)r. del.D^. locus adhtic cori-uptus 7 extare 
AP'E'J?. -tra r. estare p. existere v \ q: dam B^ qued- B-a. 
quaed- DF^E* | soli AF*Epv. sol r 9 ducum AF*E*v. ducu- 
menses E \ decu- a. ducumses B ^ ducum enenses (hen- p) D F ^B* o p. 
ducum emensus coni.J* \ transgressus E^pt;. -ssos Ao. egressusr 

II ceteris {om. quae) B 13 esse AE*(t. ow.raopv | cu- 
pressis B.{?)va.S \ similes om.'E^S 14 praeterquam AFdo/. 
-qua BBa. -que E{?)a^^B coll. XIII 95. praeter v \ grauitatem 
^ova.J. -te a' 16 e ow.F^BE^a^optJa. 6r 16 aestate om.o 

17 ger II. H. gerum o. sur p. niger v \ uocatur AE*opt?(2>). 
-caretur T^H. -cetur rS ' • 



■J 



366 C. PLINI SECVNDI [Adpbe 

per solitudines nigri pulveris^ eminentibus iaterdum velut 
exustis cautibus, loca inbabitabilia fervore^ quamquam 
hiberno tempore^ experto. qui proximos inbabitent saltus^ 
refertos elepbantorum ferarumque et serpentium omni 
genere^ Canarios appellari^ quippe victum eius animalis 5 

16 promiscuum iis esse et dividua feranim viscera, iunctam 
Aethiopum gentem, quos Perorsos vocant, satis constat, 
luba Ptolemaei pater^ qui primus utrique Mauretaniae 
imperitavit, studiorum claritate memorabiiior etiam quam 
regno^ similia prodidit de Atlante^ praeterque gigni herbam 10 
ibi euphorbeam nomine^ ab inventore medico sue appel- 
latam. cuius lacteum sucum miris laudibus celebrat in 
claritate visus contraque serperites et veiiena omnia privatim 
dicato volumine. et satis superque de Atlante. 

17 2, Tingitanae provinciae iongitudo CLXX est. gentes 15 
in ea: quondam praecipua Maurorum — unde nomen — 
quos plerique Maunisios dixerunt, attenuata beliis ad pau- 
cas recidit familias. proxima illi Masaesyiorum fuerat; 
simili modo extincta est. Gaetulae nunc tenent gentes, 
Baniurae multoque validissimi Autololes et borum pars so 
quondam Nesimi, qui avolsi iis propriam fecere gentem 

18 versi ad Aetbiopas. ipsa provincia ab oriente montuosa 



§ 15: (1) Sol. 24, 14. — (3. 4) ib. 10. — § 16: (8) Sol. 24, 15. 
— (10) ib. 9. cfr. Plin. XXV 77. 78. — § 17: (15) MCap. VI 668. 



8 experto 11. G {J), -tos op/S. -turn H. -tus v \ inhabitant 
Eaop. -nte DF*B. -nt ei dT. -tent ei va.G{S) 6 iis Ar. 
his rG I iuncta AFRop 7 gente AF*o 8 qui AE't?. om.rao 

9 imperauit £ a op t7a. 5 | et tamqua a. -quam de 

11 euphorbiam F'£aopt;a.Z> | ruo uic 14 athlante F. 

-tis A 15 tingitaniae ADE-pi?a.5 | est AE*pa't?. et r 
17 maunisios pv. -risios A. -rosios r 18 recedit DF*R*E^a. 
reddidit B^v a. ^ | masaesyiorum I) FD. massae-Ed(?)t7. mase- A. 
-sillorum a. -synorum B 19 sed simili ^*va.S 20 uaniure A. 

V. a mare F*. banurri B. bamurae v \ autolales F*. -tolodes a. 
-toles B. -toteles kDcoll§9. sed cfr. §5 21 nesimi ADFa«/; 
-suni El?, nisemi B. uesuni E*£ | auolsis DFBE*a | iis t?. his G. 
hiis AE*. om.r 22 montosa va.H 



ADFRB] NAT. fflST. V 1. 2 (1) 367 

fert elephantoS; in Abila quoque monte et quos Septem 
Fratres a simili altitudine appellant, freto imminent 
iuncti Abilae. ab as ora interni maris ^ flumen Tamuda 
navigabile, quondam et oppidum^ flmnen Laud^ et ipsum 

5 navigionim capax. Rbysaddir oppidum et portus^ Malvane 
fluvius navigabilis. Siga oppidum ex adverso Maiacae in 19 
Hispania siti^ Sypbacis regia^ alterius iam Mauretaniae. 
namque diu regum nomina obtinuere; ut Bogutiana appel- 
laretur extuma^ itemque Bocchi quae nunc Caesariensis. 

10 ab ea portus Magnus^ a spatio appellatus^ civium Roma- 
norum oppido. amnis Mulucha, Bocchi Masaesylorumque 
finis. Quiza Cenitana peregrinorum oppidum, Arsennaria 

Latinorum, III a mari; Cartenna, colonia Augusti legion ^ 20 
secunda, item colonia eiusdem deducta cohorte praetoria 
15 Gunugu. promunturium Apollinis oppidumque ibi celeber- 
rimum Caesarea, ante vocitatum lol, lubae regia a Divo 
Claudio coloniae iure donata; eiusdem iussu deductis ve- 
teranis Oppidum Novum et Latio dato Tipasa, itemque a 

§ 18: Sol. 26, 2. Mela I 27. 11 96. Sol. 26, 1. MCap. 1. 1. init. 
— § 19; (6) Mela I 29. Sol. 25, 16. MCap. 1. 1. — § 20. 21: Mela 
I 31. MCap. 1. 1. Sol. 25, 16. 17. Mela I 30. 31. 

1 abila A D F a t?. hab- B. aby la E Brot cfr. Ill 4 et Ptol IV1,3\ 
et quoDaH'a. (r. ex quoF^BEp 2 appellatDF^Ba. -ant ii G. 
-at ii a' | inminent G. -enti U.v. -ent US 3 abilae FBav. 
-leA. abylae rl^roi. | isB. his rG \ interne A. -nisDr*B*a. -msB*| 
amndaA. tbam-p. tamundaF^ 4 quodam A B. (nauigabile quon- 
dam, et MPtp.582^) I laud AF*t?. laut E*a«. aut r 6 rby- 
saddir K8. cfr. §9. rursus addir (adhirD) r. rusadir jET. -ardir v 
maluanaeA. -nat7a./S 6 sisi^LSol.MCap.v. sicaBE. sicca r 
maiacae T}*B{S). -ce A. malcae D'Fd. -lacte £^a. -lacta B. 
-lachte E*. -lacbae G 7 hispaniae DF^dp. -nie Ba | siti 

(«c. oppidi) ARE/*, titis a. ///it//// F^ situ F*. litus D. sitae 
p(?)J5. -turn v{D^) I sypbacis E(?)pi?. -agis D. sifagis a. sbii 
pacis A. gipagis R. ////pacis F*. s (= sunt) b§ pa- F* 8 bo- 
gudiana B{?)va.J 9 bocbi F. bocci A a | caesariensis E*v. 
-renais (cessa- A) r 11 oppidum E(?)a*2? 12 zenitana B. 
xen- E'jB | arsennaria lLv{J). -enaria rS 13 legione JMiiller 
emend. 1 10, -gio U.v 16 gunugu U.J. -gum S. -gi E(?)6r. 

-gii V 16 ante AEp. -tea rv 18 item Aa* 



368 C. PLINI SECVNDI [Adpbe 

Vespasiano Imperatore eodem munere donatum Icosium; 
colonia August! Rusgumae^ Rusucurium civitate honoratum 
a ClaudiO; Rusazus colouia August!, Saldae colonia eiusdeiU; 
21 item Igitgili; oppidum Tucca, inpositum mari et flumini 
Ampsagae. intus colonia Augusta, quae item Succhabar; 
item Tubusuptu, civitates Timici, Tigavae. flumina Sarda- 
bal, Aves, Nabar. gens Macurebi, flumen Vsar, gens 

Nababes. flumen Ampsaga abest a Caesarea CCCXXII. 



utriusque Mauretaniae longitudo X • XXXVIII, latitudo 

CCCCLXVII. 10 

22 3. (2) Ab Ampsaga Numidia est, Masinissae ciara 

nomine, Metagonitis terra a Graecis appellata, Numidae 
vero Nomades a permutandis pabulis, mapalia sua, hoc 
est domos, plaustris circumferentes. oppida Chullu, Ru- 

sicade, et ab eo ad XLVIII in mediterraneo colonia Cirta 15 

§ 21 : (8—10) MCap. YI 669. Die. 3, 1 extr. Div. 26. Dim. 25. 
— § 22: Sol. 26, 1. 2. MCap. VI 669. Mela I 29. 30. 33. 



1 icosio Lva.G 2 rusguniae Av{D). rnscon- rB | rusu- 
curium AH. ruse- V. rusucurum B. rusicor- (ruse- a) r. Rusuc- 
curu (CIL VIII p. 766) D*. cfr. MCap. 3 rusaius A. suzasus a. 
ruz- va.G \ saldae AF (s inras.) MCap. J. cfr. CIL VIII p. 7 60. 
-de rv I colonia v. -niae AD*, -nia (-nie B) angustis (-sti r*B) r 

4 item oni.'Rva.H \ gilcili A. igilgi a 6 ampsagae B£t\ 
-ge Fa. -ce A. amsagae B, (cfr. CIL VIII n. 5884) \ quae (que a) 
item II. V. an itemque? | succhabar DFBD. sucea- EajB(-ff). 
sucha-Apv. sueeub- (7 6 tubusubtu B. -uptusE*^. -umptu a. 
-tus E^ (Tupusuetu CIL VIII p. 754) \ sardaual — 7 flumen AF* 
E*pt?. om.r I sardabal E*£r. -bala B. -bale Mela, -aual rJ 
7 aues nabar (ina- p) AE^pjET. auema T^v. nabar B \ usar gens 
E*6r. -riens (ues-p) Apt?. isargegensDFa. -gesgensBd. gensE^ 
(Sisar Btol.IV2,2p.599) 8 nababaes E. -abe a. -ades va.S. 
nauauea A | CCCXXH A^B,MCap.S. -XXX n A^ CCXXn rH. 

-xxxm V 9 [xhgr. m- a. x- r. Dccc V I xxxvnn Fdap 

va.S 10 CCCLXVn DFda. -LXIII B 11 masinisae A. 

massinissae I)FEopt7a.5 12 nominaA | metogonitis | numi- 
diae AF. -die B. -dia a 14 domos AD. -mus raot? | chullu 
DFdTBaSoZ. cfr. CIL VIII p. 700. cuUu AEt? | rusicade a 5. cfr. 
CIL VIII n. 6710 al -chade v. -ccade ADE J. russicc- B. risicc- F 
15 ad llv{H)D. del.L{J) \ cirta F*J5. -tha v. chirta p. 



ADPBB] NAT. HIST. V 2—4 (1—3) 369 

SiUlanorum cognomine^ et alia intus Sicca liberumque 
oppidum Bulla Regia. at in ora Tacatua, Hippo Regius^ 
ilumen Armua^ oppidum Thabraca civium Romanonmi; 
Tusca fluvius^ Numidiae finis, nee praeter marmoris 

sNumidici ferarumque proventum aliud insign^ ei. 

4, (3) A Tusca Zeugitana regio et quae proprie vo- 23 
cetur Africa est tria promunturia^ Candidum^ mox Apol- 
linis adversum Sardiniae^ Mercuri adversum Siciliae, in 
altum procurrentia duos efficiunt sinus ^ Hipponiensem 

loproximum ab oppido quod Hipponem Dirutum vocant^ 
Diarrhytum Graecis dictum propter aquarum rigua. cui 
finitimum Theudalis inmune oppidum^ longius a litore. 
dein promunturium Apollinis et in altero sinu Vtica civium 24 
Romanorum; Catonis morte nobiliS; flumen Bagrada^ locus 

isCastra Cornelia, colonia Carthago Magnae in vestigiis Car- 
thaginiS; colonia Maxula, oppida Carpi, Mis^ua et liberum 
Clypea in promunturio Mercuri, item libera Curubis, Nea- 
polis. mox Africae ipsius alia distinctio. Libyphoenices 

Tocantur qui Byzacium incolunt ita appellatur regio CCL 
sop. cii'cuitu, fertilitatis eximiae, cum ceutesima fruge agri- 

§ 23. 24: Sol. 26, 2. 27, 1. MCap. VI 669. Mela I 33. 34. 
Sol. 27, 7. 5. 8. — § 24: (18) MCap. VI 670. Sol. 27, 6. 

1 sittianorum B,(?)B. siti- U.S. sici- a. sati- p. sitta- v \ 
sicca At?, si^ca B. sica r 2 bulla — 3 oppidum om.'E \ hippo 
Apv. -ppoB r 3 Tha,hTQ,ca. ego eCIL VIII p. 513 t&h- AH. 
-cha r*B(?)jB. tachabraca (taca- a) P^Ta. -bra r. -bracha v 

4 finis om.BE^aop 5 numidii et A- | prouentu DFBp | 
insigne ei D. -nei A. -nae o. -ne rv 8 aduersus DF^a 
9 duo AS. sedcfr.msS | hipponiensum Da. -nensem Et?a.J 

10 dilutum coni.B. Diarrutum. Zarytum H 11 a graecis 
Ept?a.5 I irrigua AF*a^pi?. inr- E'iS. cfr.§6 etvol.IVp.499 ad 
XVIII 29 16 [earthajgo — cartha[giniB] am. A \ magnae DB 
Ev. -na a. -na et 'E^inras. 16 colonia Et;. -nia et r | maxula 
AEa(r(/S). -xila r. -xulla v{L) \ missua D*coll. messua (MCap.) 
et CIL VIUjp. 129. misua AE^a^t?. -su r 17 clyppea a. chy- 
phea A. clioea B. clupea pt; | neapolis "EB. -li A. -linis a. ne 
apollinis rv 19 byzacium HB. biz- A. -atium F'B. -antium 
<byz- a) rv \ colunt DFBa^ 20 p. Ad6r(Z)). p. r. pass, per 
ov(JE[) I circuitu dG{D). -tu ita A. -tum raov(&) 

PX<nn KAT. HI8T. I. 24 



370 C. PLINI SECVNDI [A(-r.9)DFBE 

25 colis faenus reddente terra, hie oppida libera Leptis^ Ha- 
drumetum; Ruspina^ Thapsus. inde Thena^^ Aves^ Maco- 
madeS; Tacape^ Sabrata^ contingens Syrtim Minoreni; ad 

quam Numidiae et Africae ab Ampsaga longitudo DLXXX 

latitude^ qua cognitum est; CC. ea pars^ quam Africam 5 
appellavimuS; dividitur in duas provincias, veterem et no- 
vani; discretas fossa inter Africanum sequentem et reges 
Thenas usque perducta^ quod oppidum a Carthagine abest 

ccxvi. 

26 (4) Tertius sinus dividitur in geminos, duarum Syr- 10 
tium vadoso ac reciproco mari diros. ad proximam^ quae 

minor est^ a Carthagine CCC Poly bins tradit, ipsam cen- 
tum milium passuum aditu^ trecentorum ambitu. et terra 
autem siderum observatione ad eam per deserta .... 
harenis perque serpentes iter est. excipiunt saltus repleti is 
ferarum multitudine et introrsus elephantorum solitudines; 
mox deserta vasta ultraque Garamantes^ ab Augilis dierum 

27 XII itinere distautes. super illos fuere gens PsyUi, super 
quos lacus Lycomedis^ desertis circumdatus. Augilae ipsi 
medio fere spatio iocantur^ ab Aethiopia^ quae ad occi- 2^ 
dentem vergi^ et a regione^ quae inter duas Syrtis inter- 
iacet; pari utrimque intervallo^ sed litore inter duas Syr- 

§ 25: MCap. 1. 1. (cfr. Sol. 27, 6). Die. 3, 2. Div. 25. Dim. 26. 
— § 26: MCap. VI 671. Sol. 27, 8. Polyb. XXXIV 16, 8 Hultsch. 
Agathem. Ill 8 (GGm II p. 473). Mela I 86. Sol. 27, 88. — 
§ 27: MCap. 1. 1. Sol. 27, 41. 40. Mela I 37. Agathem. 1. 1. 

2 thenae tk^Be MCap. -ne f. -nco B^. then B^ thaena F. 
thena rv(J). cfr. CIL VIII p. 10 \ aues U.v(J). om. Verc. 4 am- 
saga DFBa. cfr. §21 6 et Aov{J). ac rS 7 fossae DFBa ' 
sequente AF 8 thaenas usque F. tenasque B^thenam usqne 
/ I producta Eop | a AoB(?)t?. om.r 9 CCXVH t^'va.H 
11 dorsoB F*. disros op. disyros a. disrhoos va.G \ ad F*E(?) 
opt?. //// F*. a r 14 lac. ego indicavi; exciderunt operta vel 

operientibus uestigia: c/r.^ 58 c* F/i^^ 17 uastaF'Epr. -tae 
F*B. -te r I utraque FB*a. -aeque B* | augylis E(?)t?a.«/'(t<efw 
infra) 18 psylUs DB. p////i F*. psiUis a 19 ///comedis F*. 
hisc- B. isc- D. -odemis a 20 uocantur DF^Ba | qua U93 

21 inter p. om.U.v. cfr. IV 60 



DPBEa] NAT. HIST. V 4 (3. 4) 371 



lis CCL. ibi civitas Oeensis, Cinyps fluvius ac regio, 
oppida Neapolis^ Tapbra^ Habrotonum^ Leptis altera^ quae 

cognominatur Magaa. inde Syrtis Maior, circuitu DCXXV, 

aditu autem CCCXII^ [inde] accolit gens Cisippadum. in 28 
sintimo sinu fuit ora Lotophagon^ quos quidam TKfachroas 
dixere^ ad Philaenorum aras; ex harena sunt hae. ab 
fis non procul a continente palus vasta amnem Tritonem 
Domenque ab eo accipit^ Pallant/as appellata Callimacho 
el citra Minorem Syrtim esse dicta, multis vero inter 
loduas Syrtis. promunturium, quod Maiorem cludit, Borion 
appellatur. ultra Cyrenaica provincia. 

Ad hunc iinem Africa a fluvio Ampsaga populos 29 
DXVI habet, qui Romano pareant imperio, in his colonias 
sex, praeter iam dictas Vthinam, Thuburbi. oppida civium H 
uRomanorum XV, ex quibus in mediterraneo dicenda Ab- 
suritanum, Abutucense, Aboriense, Canopicum, Cbiniavense, 
Simithuense, Thunusidense, Thubu mice use, Thinidrumense, 

§ 28: Sol. 27, 43. Mela I 36. Callim. fr. 398 B. Sol. 27, 7. 
Mela I 37. MCap. VI 671 extr. 

I cynyps DF. -nips Kva.H 2 taphra Zv{D). -phsa F* 
inras. tafra B'. tha- Ba. tra- TL^J\ Graphara S e Scylace 110. 
Gaphara MGGm Ip.86. 462. Ftol.p.628^ \ abrotonum KaJ?. 
-nium B 3 inde F*E(?)ilfCap.t;. om.r \ DCXXV lR*MCap.C. 
CXXV rv 4 imcos ego posui. cfr.§32. {aliter YI7T) \ cisipadum 
dta.5. cis pa- a 6 Machioas (MPtp.SSS*) B*. aJach- (-ohas B. 
-croas s,) U.v 6 he§ dp. eae va.D 8 pallantias v. -teas 
^-tehas B) II \ appellata a, yva.G 9 a multis j^'E^va.S 

10 claudit p. includit K't; | borion ^' Be Sol. byr- Ea. bur- rv 

II pronincia B(?)t;. promunturia {vel -nctoria) prouincia r 
13 DXm B. DXXVI D. XXVI va.H \ parent l&yva.S 

U iam supra E(?)t;a.f7' | thuburbi FaD^ tub- rS. -bin a^i?. 
cfr.CIL VIII p. 106. 148 16 XII B | absuritanum 11. v (J), assu- 
^{S). azu- G 16 aboriense Ea'JBa^. -nte (abb-F^)r« | cano- 
phicum FBva.O. -obicum J {item infra 372,5) \ chiniauense DF. 
cinia- B. chima- EaD. -anense pt?. cimauense TcT'. chilma- Be 
^IIV3,9. cilma-5 17 simittuense E B. simitu-F*. rhim-v. 
8imi/////cn//// F*. -ttemse D. -tiemse B. -thimse a | thunusidiense 
^^a.B. cnu- F*. thumis- a. tusimid- B*. tumid- B^ | thubur- 
lucense DFBaD. tub- EB. -rbiense v \ thinidrumense E'D 
^i- B. thibi- E^a. tibi- r. tybi- v 

24* 



372 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

Tibigense, Vcitana duo, Maius et Minus, Vagense. oppi- 
dum Latinum unum Vzalitanum. oppidum stipendiariuni 
30 unum Castris Corneliis. oppida libera XXX, ex quil)us 
dicenda intus Acliollitanum, Accarilanum, Avi^tense, Ah- 
ziritanum, Canopitanum, Melizitanum, Materense, Salaplii- a 
tanum, Tusdritanum, Thisicense, Tunisense, Thewdense, 
Tagesense, Tlg/cnse, Vlusubburitanum, Vagense aliud, . . . 
ense, Zamense. ex reliquo numero non civitates tantum, 
sed plerique etiam nationes iure dici possunt, ut Nattabu- 
ies, Capsitani, Musulami, Sabarbares, Massyli, Nicives, Va- lo 
macures, Cinithi, Musuni, Marchubi et tola Gaetulia ad 
flumen Nigrim, qui Africam ab Aethiopia diilmit 

§ 30: (12) Sol. 27, 6. 30, 1. 



1 uchitana F' 4 accbollitanmn B. adcbo- E. adco- a. 

acolit- va.S \ accaritannm B F d a 2>. agga- B S. accba- E. acha- p t^ 
auittense (B)n\ cfr.PtolIV3,8. CIL VIII p. 100, 148. -inense 
U.v I Abdiritanum Ptol.IV3,9 5 Melzitannm va.S \ mate- 
rense II. H. mathar- p. madaur- B. marer- v 6 thilicenfe 
DF(J?)2)«. tifi- d. tifi- a. thifdi-B. tiphi-E(?)t?. cfr.PtolIV3,S\ 
tunisense (tmros.) F*t;(i)). thuni-dE*. thimi- -p. cfr.Ptol. IV 3,9. 
thuniense BE^a. -icense B. tnn- G | theudense E'JB. theod- B 
EaD*. thaeod- F. stlieod- Bd. scheod- p. schoed- v 7 tage- 
sense BF^EJ. -gensense F^. -gense a. -gestense E^6r. -gastense 
ScumB. -gasense v. cfr.CILVIIIp.508 \ tigiense egocoU. CIL 
VIII p.21. //ig////eTiBQ ¥\ Bigense rv{J). tig- J?(D*) | ulusubbu- 
ritanum BFdai). -uburitaniun BEt; {iterat ubur-B). -nbritanum 
Dal. 7.8 sienseBF^BEa./. sige-F'i?(D^). uise- fi (!>•). nige- 
IR^G cum B^. zige- B*. (an Vzitense e CIL VIII p. 17 vel Ziquense 
ex Augibstmi ep. 78, 4? Vagense aliud Sigense in unum coniungit 
OCuntz) 8 zamense Z^B(D). zia- (zya- F) U.J. zianie- v 

9 plerique F^dBEapiS. -raeque (D?)F'a^t?(D) | nattabutes 
ego. -udes D^. nattha- B. natra- a. natha- B. nata rv. cfr.Ptol. 
IV 3,6. CIL VIIIp.484 10 musulami {B)S. -ani F'inrcw.Er. 
musinsulami r. misulani G. cfr. Ptol. 1. 1. | sabarbates B. -babares 
F. Saburbures Ptol. 1. 1. Sub- CIL VIII n. 8370. 10335 | maasili 
FBaX I niciues U.v{D). nisi- BePtol.l.l. \ uacures DF*E*a^ 
{cfr. Maccurae P/oZ./F ^,5 etAstacures tb.3,6) 11 cinithi Dd 
'&S.cfr.PtolIV3,6. om-a. ci//////FV cithiniF*. eth- E« mras.pt? . 
musuni U.S. cfr.Ptol.l.l. -ssini pt?. misuni B. Mucuni {Sxeglin\ 
D^ePtol.IV2,5 I marchubi E*i). -bii E»t?. -ui F«, macchui E»d. 
machui r. {cfr. Malchubii Ptol. IV 2,5 et Machyni %b.3,e) 
12 nigrym F*. -gym F^ -gru Ea 



DPBEaj NAT. mST. V 4. 6 (4. 6) 373 

5. (5) Cyrenaica, eadem Pentapolitana regio, inlu- 81 

stratur Hammonis oraculo^ quod a Cyrenis abest CCCC p.^ 
fonte Soils ; urblbus maxime quinque^ Berenice^ Arsmoe^ 
Ptolemaide; Apollonla , ipsaque Gyrene. Berenice In Syrtls 
sextimo cornu est, quondam vocata Hesperldum supra die- s 
taruffl, vagantlbus Graeciae fabulls. nee procul ante op- 
pidum fluvius Lethou, lucus sacer^ ubl hortl memorantur. 

abest ab Lepti GGCLXXV. ab ea Arsinoe, Teucbira vo- 32 

citata, XLIII et delude Ptolemals, antiquo nomine Barce, 

10 XXII. mox XL promunturium Phycuus per Creticum 

mare excurrit, dlstans GGGL p. a Taenaro Laconlcae pro- 

munturio, a Greta vero ipsa GXXV. post id Gyrene, ab 

marl XI passuum, a Phycunte Apolloniam XXIIII, ad 

Cherronesum LXXXVIII, unde Gatabathmum GGXVI. ac- 33 
"colunt Marmaridae, a Paraetonl ferme regione ad Syrtim 
Maiorem usque porrecti. post eos Acrauceles ac iam in 
ora Syrtis Nasamones, quos antea Mesammones Grai ap- 
pellavere ab argumento loci, medios inter harenas sitos. 

Cyrenaicus ager XV p. latitudine a litore et arborlbus fer- 

§31: MCap. VI 672. Sol. 27,46. Mela 1 39. 40. Sol. 27,44. 64. 
— § 32: MCap. VI 672. — (10) Sol. 27, 2. cfr. Mela I 37. (Plin. 
IV 60). Strabo XVII p. 837. Agathem. V 24 (GGm II p. 485). — 
(14) Sol. 27, 3. — § 33: MCap. VI 672 med. 

2 a oni.tL 4 que del.G 7 lethon &v. loeton E. leton 
rJ I lucus Kt?. locus r | ubi FBEa. ubi hesperidum E^(D?) v 

8 a t?a.S I lepti E»r. leti d. lecci r | CCCLXV a. -XXVI B. 
-XXXV va.H \ arsinae R | teuchira D'EBas. theucira F. theutra 
a. tecira B*. tuelcira B*. tauchera BeScylacelOS 9 polemaia 

B. ptolom- E*aD«. pholom- E^ 10 XL BEJff. a. 1. Da. CCL 
t'inras.v \ phycuus (phic- B. -uis a) U.D 12 crate B 

CCXXV Brot sedcfr.IVeO | a E(?)t? 13 XVI a | sh'Serrore 
pychunte a. pichuntae F. -cunte B | apollonia DB | inde ac 
MGGmIp.446^ 14 LXXX-ILX FaT. LXXXX B | CCXVI 
E'r. CCYIU. cfr.MGOmlJ. 16 acrauceles D BE at? (e/^. -aceles 
F». -avciles F*. ararauceles BePtol.IV4,6 17 graeci BE(?) 
va.S 19 XII MPtp.671* \ litori DF^Ba | et ow.B(?) | arbori-- 
bus E*d*v. -re F*. -ri r 



374 C. PLINI SECVNDI [DPBEa 

tills habetur^ intus eodem spatio frugibus tantum^ mox 

34 XXX latltudine et CCL longltudine las^r^ modo. post 
Nasamonas Asbytae et Macae vivunt; ultra eos Amantes 
XI dierum itinere a Syrtibus Maioribus ad occidentem et 
ipsi versus harenis circumdati; puteos tamen haut difficile s 
binum ferine cubitorum altitudine inveniuDt ibi restagnan- 
tibus Mauretaniae aquis. domos sale montibus suis ex- 
cise ceu lapide construunt. ab as ad Trogodytas hibemi 
occasus plaga dierum septem iter, cum quibus commer- 
cium gemmae tantum, quam carbunculum vocamus^ ex lo 

35 Aetbiopia invectae. intervenit ad solitudines Africae super 
26 Minorem Syrtim dictas versa Phazania, ubi gentem Pha- 

zaniorum urbesque Alelen et Cillibam subegimus, item 
Cidamum e regione Sabratae. ab ns mons longo spatio 
in occasum ab ortu tendit, Ater nostris dictus a natura, i5 

36 adusto similis aut soils repercussu accenso. ultra eum 
deserta, Matbelgae oppldum ' Garamantum itemque Debris 

§ 84: (3) Sol. 28, 1. — (7) Sol. 1. 1. cfr. Plin. VI 147. XXXI 18. 



1 eosdem Da 2 lasere C. -liv. lasari II. J. cfr. XVII 259, 
3ed contra XXX VII 204 (B) 3 asbytae Ptol.IV4,6. arb- F. 
hash- v{D). -bitae RJBas.(J). haspite £a. asbystae 'D{B)H \ 
mace Ea | uiuunt E'v. uiuont D(?)iSi. uint R*. ni R*. ui non 
-{noni F*) F. ni n E^a I amantes "RSol.S. manantes F^d^ ama- 
mantes F'. manentesE'ad^ mon-E^ amanien-a^ bammanien- 17. 
Atlantes {Sieglin ex Herod. IV 184) D*. cfr. §44. 4 XII TtJ \ 
maioribus F*E*ot;. om.r 5 quaquauersus E'va. J"(Z)*) | diffi- 
ciles FEaot;a.iSi 6 fere F^Baot;a. G^ | post altitudi (-dine F. 
-dini a) m BFEEa traiecta leguntur dri de quo diximus (11 187) 
— quam anticlides (TV 67) | [altitudijnem BEa | inuentunt DF*. 
-turn Ba I restagnantibus F*oE(?)t;. restant- r 7 domos F*E*or. 
-mus rS I salem DF^Ba | suis om.o 8 is a. his rv \ ad F'E^r. 
om.r 9 im va.H 11 supra "EG 12 syrtim 'F*inras.'E*v, 
-tas r I dicta/// F* | phazania (-na F*) — 13 urbesque F'mros.E*©. 
paganioium urbes ubi (aubi Ba) gentem phazania (-zani Dd. 
-zini E^a) r 13 cyllybam F\ cvllvb- F*. cillab- va.S 

14 cydamum E(?)C 16 ater Ed*t?. aeter B. -tae F. ac ter a. 
eter Bd^ | a del. Dal. 16 repercussa DFBa J accensu Fda. 
-BUS coni.JDal. 17 mathelge E*. -telge ov. mox tnelgae (thelie a. 
beige El) riB). mox talgae tS \ debris J^-R^ B e Sol.29,1. dedris 
ro. detris v 



DFKEa] NAT. HIST. V 6 (6) 375 

adfuso fonte a medio die ad mediam noctem aquis fer- 
ventibus totidemque^ horis ad medium diem rigentibus^ 
clarissimumque Garama^ caput Garamantum^ omnia ar- 
mis Romanis superata et a Cornelio Balbo triumphata, 

5unius omnium curru externo et Quiritium iure donato; 
quippe Gadibus genito civitas Romana cum maiore Balbo 
patnio data est. et hoc mirum^ supra dicta oppida ab eo 
capta auctores nostros prodidisse^ ipsum in triumpho 
praeter Cidamum et Garamam omnium aliarum gentium 

lourbiumque nomina ac simulacra duxisse^ quae iere hoc 
ordine: Tabudium oppidum^ Niteris natio^ Miglis Gemella 37 
oppidum^ Bubeium natio vel oppidum^ Enipi natio^ Thuben 
oppidum^ mons nomine Niger^ Nitibrum^ Rapsa oppida^ 
Viscera natio^ Decri oppidum, flumen Nathabur^ Thapsagum 

isoppidum^ Tamiagi natio^ Boin oppidum, Pege oppidum^ 
flumen Dasibari^ mox oppida continua Baracum^ Buluba^ 
Alasit^ Galsa^ Balla^ Maxalla^ Cizania^ mons Gyri, in quo 
gemmas nasci titulus praecessit ad Garamantas iter in- 38 
explicabile adhuc fuit^ latronibus gentis eius puteos — 

§ 36: (1. 2) Sol. 29, 1. — (3—8) Sol. 29, 7. cfr. Plin. VII 186. 
— § 38: Sol. 29, 6. 6. — (376, 6) cfr. Sol. 27, 8. — Mela I 40. — 
cfr. Dim. 27. 



1 media die o 3 clarissimumque oppidum Z^va.S{D^ 
garama F'£^(?)(r. car- DF^Ba. garadana o. -dama E^ -mum v 

5 uni coni. B. uni huie H \ externo curru E (?) G cum B 

6 balbo maiore E(?)t? 7 patruo om.B 9 cidamum 
DBav. cyd- rC \ caramum DFBa. cfr. supra 10 ire DFBa. 
fneiQva.G 11 tabidiumEva.iS | nitiebresE*. nici-B*. niteris 
natio deI.F* | miglis B*J*. milgis F'D*. niglis E'D*. ow.E^ 
nis glis (-glir B) r. nisdi va.B \ gemella F*B*Et?(D). -melaDB^ 
-lema a. -male d. bubeium oppida F*. (Nigligemela B [S]. Ne- 
glig- G) 12 bubeium E* (suprascr.) v. nuptium r \ thuben Ev. 
ta- r IS rapsa oppidu BFEa 14 discera B(?)t7a.i) | detri 
dv. debris E'C. c/r.^ 3^ 15 damiagi F. taminagiB^ tamyaci 
H*. namiagi E'. nannagi va.D 16 desibari B | buluba Bt;. 
-Iba DFa. -lla E^ -lluba E*D*. c/r. MP* p. ^55* 17 halasit 
DFa. alasi Bt?a.5(D*) | galsa F*E*D. balsa E^{?)v, galia rS 
balla U.S. galla v \ maxilla E^ -il a. -xala C. mazaUa E'D^ 
cizaniam DB. -ama J. zizaniam a. -zama v \ giri in B. gyrim 
F^a. gir- Bd. gar- o 18 praecessit II, Baa. prodidit ozv 



376 C. PLINI SECVNDI ppEEa 

qui sunt non alte fodiendi; si locorum notitia adsit — 
harenis operieutibus. proxumo bello^ quod cum Oeen- 
sibus gessere initiis Vespasiani Imperatoris^ conpeDdium 
viae quadridui deprehensum est. hoc iter vocatur Praeter 
Caput Saxi. finis Cyrenaicus ^'atabathmos appellatuF; oppi- s 
dum et vallis repente convex a. ad eum terminum Cyre- 



naica Africa a Syrti Minore X LX in longitudinem patel, 

, in latitudinem^ qua cognitum est, DCCCCX, 

39 6. (6) Quae sequitur regio Mareotis Libya appella- 
tur, Aegypto contermina. tenent Marmarides, Adyrmachi-io 
dae, dein Mareotae. mensura a Catabathmo Paraetonium 

LXXXVI. in eo tractu intus Apis interest, nobilis reli- 

gione Aegypti locus, ab eo Paraetonium LXII-D, inde 

Alexandriam CC. latitudo CLX Villi est. Eratosthenes 

a Cyrenis Alexandriam terrestri itinere DXXV prodit is 

40 Agrippa totius Africae a mari Atlantico cum inferiore 

Aegypto IXXX'XXXX longitudinem, Polybius et Era- 
tosthenes, diligentissimi existimati, ab oceano ad Car- 

thaginem magnam ;Xf', ab ea Canopum, Nili proximum 



ostium, XVI|LXXXVIII fecerunt, Isidorus a Tingi Ca- 20 

§39. 40: MCap. VI 672. — § 39; Ei;atosth. fr. p. 307Berger. 
— § 40: Agrippa fr. 26 Riese. Polyb. Ill 39, 3. Eratosth. fir. p. 157 
Berger. Agathem. HI 10 (GGm II p. 474). 

2 ocensibus Ba 4 quatriduo ova.G 6 athabatmos /2 

7 decies II. -ies centena va.J\ LX milia ll.va.D. LX minus 
MPtp.664^ I longitudinem II, v (J), -ne dC 7. 8 patet in lati- 
tudinem (-ne r«R»i?) r«B»KV. om.r 8 DCCCCX B^eVI209. 
DCCC///E^v. DCCCXrD^ CCCC JfP^Z.Z. 9 ea quaeE'ova.B 

10 marmarides (amann- DF) llv{D). -dae L. {cfr.§33, Paus, 
17,2) I adirmacidaeDBa. irm-F 11 deindeDFBajS | aom.F^ 
e Da I cathbathmo BFa. chathmo B | ad paraetonium "B^va.SiB^ 

12 CXXXVI MGGhniIp.435 \ intus omJ&\ inter nUnras. 

uicus B e Strdb. XVII p. 799 JKih^Y]) 13 LXII-D DFaD^ LXII 
rMCap.v{H), XH-D BeStrabJ.l 14 C va.H 17 IXXX • 



XXX X GeMCap. IXXXLJ^. XXX n\ L XXX U. LXXXY v 

19 LXVI F«. XVi va.H 20 XV Elf | LXXXViU MCap. 
D\cfr.StrahoIp,64. XX VIE U.H. XXIX v 



DFBBa] NAT. HIST. V 5—7 (5—7) 377 



nopum |XXXV/ XCVn, Artemidorus XL M minus quam 
Isidorus. 

7, (7) Insulas non ita multas complectuntur haec 41 

maria. clarissima est Meninx^ longitudine XXV^ latitudine 

sXXII^ ab Eratosthene Lotophagitis appellata; oppida 
habet duo, Meningen ab Africae latere et altero Tboar, 
ipsa a dextro Syrtls Minoris promunturio passibus MD sita. 

ab ea C p. contra laevum Cercina cum urbe eiusdem no- 
minis libera, longa XXV, lata dimidium eius, ubi plurimum, 
10 at in extremo non plus V. huic perparva Carthaginem 
versus Cercinitis ponte iungitur. ab as L fere passuum 42 

Lepadusa, longa VI; mox Gaulo5, Galata, cuius terra scor- 
piones, dirum animal Africae, necat. dicuntur et in Clupea 
emori, cuius ex adverso Cossyra cum oppido. at contra 
15 Cartbaginis sinum duae Aegimoeroe, Arae autem scopuli 
verius quam insulae, inter Siciliam maxime et Sardiniam. 
auctores sunt et bas quondam babitatas subsedisse. 

§ 41 : Mela 11 105. — Eratosth. fr. p. 308 Berger. Strabo XVII 
p. 384. Agathem. V 22. 21 (GGm 11 p. 483). — § 42 : Sol. 29, 8. 
cfr. Plin. m 92. XXXV 202. — (15) Liv. XXX 24, 8. Strabo 11 p. 123. 



XXXVII -XCVn ego coll Agathem, XXXV-XCVmi U.v. 



,XXXVn XCVmp* MEp. 11 4 meninxE*^. -ixF*B«t?. me- 

trir 4.5 XSTV ..XXV va.H 5 lotophagite8DrBKit?a.G^. 
-tas a 6 thoar r*(y. thoiar v. troiar E. -ia a. troar r. Phoar 
MPtp.66^'' 7 M DF. CC va.H 12 lepadusa B*. lop- K» J?\ 
lip- DFdEav. lypid- R*. lapidia B^ cfr. Ill 92 \ gaulos ego. 
-lo// F^ -loe ro. -los et B. -lee v \ scorpionem o. sed cfr. vol. V 
p.487adXXXII59 13 negatDF^B | &hincF*m?'as. I clupea 
Bot?(D). -ppea a. lupae F*. glupea DdB. -pae F^ clypea S 
coll. §24 14 cossyra D. cosyra Bas. cossora U. -ssiria E^ 
-esyria v \ turn oppido (-du F*B*) FdBa 15 duo FdE^atja.jff | 
aegi (aege F*K*) moere (-ra B*. mere F^d) II. aegimoroe S. 
-moerae D. -mori G. -muros B e Strab. \ Arae H. eg ar§ F*. 
i/////// F\ aea Re E*. ca Rae D. ca Re B*E*a. ca ea Re B*. 
caref d. a re G^. arae, re uera v. cfr. Serv. Aen. 1 109. an potius 
Chyarae {olim seriptum ciarae), ut ap. Melam II 105? | autem 
n.v{S). del.Y^G{n') 



378 C. PLmi SECVNDI [DrBB^ 

43 8. (8) Inleriore autem ambitu Africae ad meridiem 
versus superque Gaetulos^ intervenientibus desertis, primi 
omnium Libyes Aegyptii^ deinde Leucoe Aethiopes habitant 

80 super eos Aethiopum gentes Nigritae a quo dictum est 
llumine; Gymnetes Pharusi; iam oceanum attingentes quos 5 

10 in Mauretauiae fine diximus Perorsi. ab his omnibus 
vastae solitudines orientem versus usque ad Garamantas 
Augilasque et Trogod^as^ verissima opinione eorum^ qui 
desertis Africae duas Aethiopias superponunt, et ante omnes 
Homeri^ qui bipertitos tradit AethiopaS; ad orientem lo 

44 occasumque versos. Nigri fluvio eadem natura quae Nile, 
calamum ac papyrum et easdem gignit animantes isdemque 
temporibus augescit. oritur inter Tarraelios Aethiopas et 
Oechalicas. horum oppidum Magium. quidam solitudinibus 
interposuerunt Atlantas^ iuxta eas Aegipanas semiferos et is 
Blemmyas et Gamphasantas et Satyros et Himantopodas. 

45 Atlantes degeneres sunt humani ritus; si credimus. nam 
neque nominum uUorum inter ipsos appellatio est et solem 



§ 43. 44 ; MCap. VI 673. ~ § 43 : (4) Mela III 104. — Homer, a 23. 
— § 44: (11—13) Sol. 30, 1. cfr. Mela III 96. — § 46. 46: MCap. 
VI 673. 674. — § 45: Mela I 43—46. Sol. 31, 2. 3. 30, 2. 31,4. 5. 



1 interiors F^K* a. Iter E. interiore D. -lirv 2 getulosF*. 
gaetulo B. get- BF^. gent- a 3 lybiaes (-i§ F) aegypti SF. 
Tybieseg- B. lybyes eg- a. Libyaegyptii B \ leucoe Seeodd. 
MCap. laeucae F*. -uae F*. leuc D. -ce r, -cae va.B. (Leucae- 
thiopes B) 4 nigrate E^ao | qnibus o 5 flumina DF^Ba. 
-men a o [ pbanisii iam 'E{?)H{J). -si etiamB'v. -starnDF^B^o. 
-sta a. -sii F'. -si et iam 0(8) | et quos H 6 perossi DF^Bao 

7 ad orientem uersus MCap 8 augilasque F'/. augyl- 
E(?)t;. angel-B\ angil-(abg-F*)ro 9 duasom.B 11 nereus 
FdE^a 13 taraelios Ed. -rraelyos F\ -relios o. -lyos F'a. 

-leos va.S 14 oechalicas (oeth- F*) D. -igeas B*. oecalicas 
(eoc- o) Bot?. oe////ali////a F^ oe///calicea B*. oeacaluea (eac- a) 
Ba I magnu a. Mauin va.S \ di&i.oD 15 impo8uerantE(?)(r | 
iuxta eas (eos v) E^ov. eosque iuxta F'2>. iuxiaque eos 1 eosB. 
eosque r 16 blemmias Fact; a. 6^. -mas B | gamphasantas 

(gram-o)v. -thasF*. campa-r | satirosB'o. -^/rosF*. sachrosD. 
Bathos B'. sachos E*a 17 rituus F^D 18 inter ipsos (eos «) 
B*E»o5f. om.r 



DFBBa] NAT. mST. V 8. 9 (8. 9) 379 

orientem occidentemque dira inprecatione contueatur ut 
exitialem ipsis agrisquC; neque in somno visunt qualia 
reliqui mortales. Trogodytae specus excavant; hae illis 
domus, victus serpentium carnes, stridorque, non vox: 

sadeo sermonis cofflmercio carent. Garamantes matrl- 
moniorum exortes passim cum feminis degunt. Augilae 
inferos tantum colunt. Gamphasantes^ nudi proeliorumque 
expertes, nulli externo congregantur. Blemmyis traduntnr 46 
capita abesse, ore et oculis pectori adfixis; Satyris praeter 

lofiguram nihil moris humani; AegipaDum qualis vulgo 
pingitur forma; Himantopodes loripedes quidam^ quibus 
serpendo ingredi natura sit; Pharusi^ quondam Persae^ 
comites fuisse Herculis ad Hesperidas tendentis. nee de 
Africa plura quae memorentur occurrunt. 

» 9. (9) Adhaeret Asia, quam patere a Canopico ostio 47 



ad Ponti ostium Timosthenes XXVI I XXXVII I p. tradit, 

ab ore autem Ponti ad os Maeotis Eratosthenes XV -XLV, 
universam vero cum Aegypto ad Tanain Artemidorus 

et Isidorus Il|XIII-DCCL. maria eius conplura ab 
soaccolis traxere nomina: quare simul indicabuntur. 



§ 46: Mela I 47. 48. HI 103. Sol. 31, 6. 6. -— § 47: MCap. 
VI 676. cfr. Sol. 40, 1. — Eratosth. fr. p. 339. 328 Berger. Aga- 
them. m 10 (aOm 11 p. 474). 



1 intuentur o. cu tu- F 2 inBOmnio a. -nia va.S \ uisi 
Bust E^a 3 specuus F^D | haec BF^B^aOiS. om.B^ 4 an 
stridor quoque? 6 augiles o. -gylae va.J. cfr. §43 7 gram- 
phasantes o 8 blemmiis F'ao. -mmis B -mDis F^ 12 est 
£aova.5 | pharosi K* 13 fuisse dicuntur o (^^ suprascr.) v, 

supple traduntur e v.8 14 memorantur DF^E^B* 16 cano- 
bico J (semper) 16 timostlienes (dem-B*) BEi?. -nus (thym- a) 

DFia. -othenusF*. thimostines o | XXXVlfl Z2.t?(D).ow.o. -Vffll 



E*X I tradidit YK^Ha.S{n) 17 |XVI LXXY MCap. XVI- 

XLV-M £■ 19 et isidorus (ysi- o) D(?)E*ot?. om.r \ |L|.Xln. 

DCCL D» MEp.lO. cfr, VI 209. |LX|.In.DCCL2)^ LXm-DCCL 

n. LXm . LXXV JEZ LXXXVIH . DCCL {del G)v 20 in qua re 
BF»d»Eao 



380 C. PLmi SECVNDI [DPEBa 

48 Proxima Africae incolitur Aegyptus, introrsus ad 
meridiem recedenS; donee a tergo praetendaotur Aethiopes. 
inferiorem eius partem Nilus dextera laevaque divisus 
amplexu suo determinate Canopico ostio ab Africa^ ab Asia 

Pelusiaco^ CLXX passuum intervallo. quam ob causam 5 
inter insulas quidam Aegyptum retulere^ ita se findente 
Nilo, ut triquetram terrae figuram efficiat^ ideoque multi 
Graeeae litterae vocabulo Delta appellavere Aegyptum. 
mensura ab unitate alvei, unde se primum findit in latera^ 

ad Canopicum ostium CXLVI, ad Pelusiacum CLVI est lo 

49 summa pars contermina Aetbiopiae Tbebais vocatur. divi- 
ditur in praefecturas oppidorum; quas v6|liouc vocant: 
Ombiten, Apollowopoliten, HermontAiten, TAiniten, Pbaturiteii, 
Coptiten, Tentyriten, Dio^politen, Antaeopoliten^ Aphrodito- 
politen, Lycopoliten. quae iuxta Pelusium est regio nomos is 
babet PharbaetAiten, Bubastiten, Sethroiten, Taniten. reliqua 
autem Arabicum, Hammoniacum tendentem ad Hanmionis 
lovis oraculum, Oxyryncbiten, Leontopoliten, Athribiten, 



§ 48: MCap. VI 676, Sol. 32, 1. (Mela 1 49). Die. 6, 2 (cfr. 6, 6). 
6, 3. cfr. Dim. 28. — § 49. 50: (12. 381, 4—8) MCap. VI 676. 



1 colitur E^adDtc. coligitur F 3 dextra do Die. v a. S 
diuisuB F'E(?)ot?. cfr. MCap. Die. -su r 4 canobico DFB/ 

{item infra) 6 CCLXX Die. 6 quidem DF^Ka | findentes 
DF^. fundente o. -tes a 7 utrique (-rumque Die.) iam DdB^a 
Die. ///trique//// F* | terrae de^.B* | ideo va.S 8 delta Boca. (? 

9 findit lR*Dic.v{D). fandit rJ | altera DF^da 10 CliVI 
(Kiilb) D. CLXVI SeDic. CCLVI II. v 11 et thebaidis o 

12 quos a | nomus DFdTEa. nom B^ -mos B^itfCop.v 

13 ombiten ll.H. -ten phanturiten (phatniten B) codd.recc.v 
apoUonopoliten (Parthey) D. apoUop- U.v \ hermonthiten B. 
-motiten U.v \ thiniten B. tin- F'E't?. tinien r 14 coptiten 
E*JB. copiten (conp- a) r. -pititen v \ diospoliten Ba8.{D). -tern 
El diop- rv{S) 16 pharbaethiten {B)S. -titen G. -betitenE'. 
parbet- F*. paruaet- BF^da. paruet- BE. barbet- v 17 ad 
F*E*t;. om.r \ amonis Y^inras. hammonios DE*a 18 oxyiyn- 
chiten E*J5. -rychite E^ -chyrite a. -richiten B*. -te B^ oxiri- 
chiten F*mra«. -te D I atribithen F*B. -iten F*a. atharrabiten 



I 



DFBEa] NAT. HIST. V 9 (9. 10) 381 

Cynopoliten, Hermopoliten, Xoiten, Mendesiuni; Sebeimyten, 
Cabasiten, Latopoliten, HeliopoliteD; Prosopiten, Panopolitew, 
Busiriten, Onuphiten, Sailen, Ptenethum, Ptemphum, Naucra- 
titen, Meteliten, Gynaecopoliten, MenelaiteD; Alexandriae 
sregionew, item Libyae, Mareotis. Heracleopolites est in 60 

insula Nili longa p. L, in qua et oppidum, Herculis appel- 
latum. Arsinoitae duo sunt; hi et Memphites usque ad 
summum Delta perveniunt, cui sunt contermini ex Africa 
duo Oasitae. quidam ex /is aliqua nomina permutant et 
10 substituunt alios nomos, ut Heroopoliten et Crocodilopoliten. 

inter Arsinoiten autem ac Memphiten lacus fuit circuitu CCL 

aut; ut Mucianus tradit^ CCCCL et altitudinis quinquaginta 
passuum, manu factus, a rege qui fecerat Moeridis ap- 

pellatus. inde LXII p. abest Memphis^ quondam arx Aegypti 
isregum^ unde ad Hammonis oraculum XII dierum iter^ ad 

scissuram autem Nili, quod appellavimus Delta, XV. 48 

(10) Nilus incertis ortus fontibus, ut per deserta 61 

§ 60: (11) cfr. Mela I 65. — § 51: MCap. YI 676 med. Sol. 
32, 1—3. cfr. Vitr. VHI 2, 6. 7. Amm. Marc. XXH 15, 8. Die. 6, 7. ' 

1 fynopoliten "DYva.G. fin- Ba | thennopoliten F* | men- 
destum DBa. -tbum F | sebenniten DFKa 2 cabasiten He 
Ptol.IV5,19. -stiten II. B. sab-v | laetopoliten F. let-Ba. letap- 
va.B I beliopoliten — 3 saiten om. a | prosobiten Y'RZ^va.B \ 
panopoliten (r. -teE*. om.r. cynop- v. aSd. thermopoliteE^va.H 

3 busiriten D (?) F* E' J5. -sfriten F ^R. brusfiten E. -sophiten v \ 
oniphiten DF^E. oriph- F*. omph- va.B \ ptenethum F'*E^t7(J"). 
-thu G. penethum r \ ptemphum II. v (J), phthemphu J5 | nauera- 
titenDFB^a. {add. ueratiten va.B. nitriten GcumB) 4 me- 
teliten B{H). -Uiten DFdBZ). melentiten Ea. -etiten v. del.G \ 
oynecopoliten B. -litn a. -lyfcen (cyn- F*) F 5 regionem {1195 
coll. MCap) J. -ne U.v 7 mempites F^ -ides B 9 easitae 
DFda. oeas- va.H 10 alios B(?)E*t?. -ias r | nomus F*E^T. 
nuinus DF^Ba | et crocodilopoliten F*E* {om. et v) D. om.r 
11 autem item ac DdE^a. au ////// ac FB 12 tradidit a | 

CCCL DF^dE^a 13 passus DFBa ( q. F^ ow.D 14 LXV F«. 

LXXH va.H \ p. ////// Y^G{D). prope r. p. prope v{S). demendo 
cfr.ini52. IV 14. 69 \ ars B. arsa D. ar F 15 iter est E« 
va.S{J) 17 ut llv{S). it C 



382 C. PLINI SECVNDI tDPBEa 

et ardentia et inmenso longitudinis spatio ambulans famaque 
tan turn inermi quaesitus sine bellis^ quae ceteras omDes 
terras invenere; origineni; ut luba rex potuit exquirere, 
in monte inferioris Mauretaniae non procui oceano habet 
lacu protinus stagnante^ quern vocant Nilidem. ibi pisces s 
reperiuntur alabetae^ coracini^ siluri. crocodilus quoque 
inde ob argumentum boc Caesareae in Iseo dicatus ab eo 
spectatur hodie. praeterea observatum est, prout in 
Mauretania nives imbresye satiaverint, ita Nilum increscere. 

62 ex hoc lacu profusus indignatur fluere per harenosa etio 
squalentia conditque se aliquot dierum itinere^ mox alio 
lacu maiore in Caesariensis Mauretaniae Rente Masaesvlum 
erumpit et hominum coetus veluti circumspicit, isdem 
animalium argumentis. iterum barenis receptus conditur 
nirsus XX dierum desertis ad proximos Ae^iopas atque^is 
ubi iterum sensit bominem, prosilit, fonte, ut verisimile 

53 est, illo quern Nign'm vocavere. inde Africam ab Aethiopia 
dispescens, etiamsi non protinus populis, feris tamen et 
beluis frequens silvarumque opifex, medios Aethiopas secat^ 

§ 52: Sol. 32, 4. 5. (cfr. 30, 1). Die. 6,8. 9. Mela IE 96. 
Plin. Vm 77. — § 53: Sol. 30, 1. 32, 5. 6. 7. 8. Mela I 50. 
Yitr. YIII 2, 6. Amm. Marc. XXII 15, 11. — Homer, d 477. 



1 famaque K*opt?(e7'). quae fama T^D\ que (///// B*) fani« 
BE^a. quae famaeDF^d. famaeiS 2 quaesikisDF^TB^EapS. 
-turn 0. -tu E*d. que situ F*. quaesitu cognitus 'E*v{D'). -tu 
cognita sunt D*. quae situs J 3 inuenere F*i7(2)). -niret r/. 
-nerint S \ originis B 4 monte B^oSol.v, fonts r 6 lacu . . 
stagnante F^dBEao | uocat a | nilidem ibi B'ecorr.E'JB. bil- 
ibi V. nullidem ibi o. nulli ibidem DF^a. -Hi; lb- F«. m//li/////de 
E* 6 quoracinlDFB | crocodillusFB. corcodri- a. cocodri- o , 
dist.H 7 caesarea DFBa. om.o | bis eo Ba. beseo va.B 
10 perfusus o. praef- DF^a. rursus va.Bas. 12 maiori Fao | 
masaesylum D. massae- E G. masaesilum (ae in ras.) Y*. mases- 
B^. -sylam v. massilum o. masu (asu B^) silum r 13 hominis 
FEao I cetus E^o. caet- F. cecus E^ caecus DB. cetus uetus a | 
circuit 14 receptusq. F^BEa. -tis o 16 senseritD^ova.iSi 
fonte ut F*E*ov. -tern D. -te ut d. -te qui r 17 nigrim d5o/. 
-rin B collVIII77. -rum lloBic.v{S). cfr.§30. 43. 44 18 dis- 
pescens uel dissocians o 



DPBEa] NAT. HIST. V 9 (10) 383 

cognominatus Astapus^ quod illarum gentium lingua signifi- 
cat aqnam e tenebris profluentem. insulas ita innumeras 
spargit quasdamque tarn vastae magnitudinis^ quamquam 
rapida celeritate, ut tamen dierum V cursu^ non breviore^ 
5 transYolet^ circa clarissimam earum Meroen Astabores laevo 
aiveo dictus^ hoc est ramus aquae venientis e tenebris^ 
dextra vero Astosapes^ quod lateris significationem adicit^ 
nee ante Nilus quam se totum aquis rursus concordibus 
iunxit; sic quoque etiamnum Giris ante nominatus per 

10 aliquot milia et in totum Homero Aegyptus aliisque 
Triton, subinde insulis impactus^ totidem incitatus inrita- 54 
mentis^ postremo inclusus montibus^ nee aliunde torrentior, 
vectus aquis properantibus ad locum Aethiopum^ qui 
Catadupi vocantur^ novissimo catarracte inter occursantes 

i5Scopulos non fluere inmenso fragore creditur, sed mere, 
postea lenis et confracti3 aquis domitaque violentia; aliquid 
et spatio fessus^ multis quamvis faucibus in Aegyptium 
mare se eyomat^ certis tamen diebus auctu magno per 
totam spatiatus Aegyptum fecundus innatat terrae. 

to Causas huius increment! varias prodidere^ sed maxime 55 
probabiles etesiarum eo tempore ex adverse fiantium 
repercussum^ ultra in ora acto mari^ aut imbres Aethiopiae 
aestivos^ isdem etesiis nubila illo ferentibus e reliquo orbe. 

§ 54: (14) Sol. 32, 7. 8. Amm. Marc. 1. 1. 9. 10. cfr. Sen. NQ 
IV 2, 6. — Mela I (49) 62. — § 56: Sol. 32, 10. 9. Sen. NQ 
IV 2, 22. (Amm. Marc. 1. 1. 5—7). — (384, 1) Sol. 32, 11. 

3. 4 ut quamqnam . . tamen P 4 non om. o 6 trans- 
uolet Eaov. trau- rJ \ clarissimam F'E'ov. car- r \ astabores v, 
cfr.Sol,MeJa,Jid.Hon.45{p.48Ei€8e). astob- II. S 7 dextra 
(-rae E*) llv{S). -ro d(?)G^ | astosapes Bd/Sf. c/^r. jSo2. astus- 
rv(p^) I latentis va.S 9 etiam non £^ et in annu Fa 
girig DdBB'oDic.J. gyris FE^at?. Siris B. CSris Tonxaschek 
vt ante E'JB 11 impactus F*B*t?(Z)). pactus rJ 14 catba- 
dupla 0. catadnpa P | uocatur F'P 16 pluere BF^Eao | cre- 
ditur 'E^%nra8.8ohv(D). queritur DdBa5. quaer- Bo. quaerit 
JcoU.VIII214 16 leuis et confractns o 18 euocat a. -omit 
ova,8 I certis F't?. ceteris r \ anctu ov. actu II 19 foecundus 
(fo tnrctf.) V^va.H. fee- Dao 22 repercussu o | nt D' 



384 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

Timaeus mathematicus occultam protulit rationem: Phialaro 
appellari fontem eius; mergique in cudIcuIos ipsum amnem 
vapore aDhelantem^ fumidis cautibus ubi condilur. venim 
sole per eos dies comminus facto extrahi ardoris vi et 

56 suspensum abundare aC; ne devoretur, abscondi. id evenire s 
a canis ortu per introitum solis in leonem, contra perpen- 
diculum fontis sidere stante^ cum eo tractu absumantur 
umbrae^ plerisque e diverso opinatis largiorem fluere ad 
septentriones sole discedente, quod in cancro et leone 
evenit; ideoque tunc minus siccari^ rursus in capricomum lo 
et austrinum polum reverso sorberi et ob id parcius fluere. 
sed Timaeo si quis extrahi posse credat, umbrarum de- 
lectus iis diebus et locis sine fine adest. 

57 Incipit crescere luna nova^ quaecumque post solstitium 
est; sensim modiceque cancrum sole transeunte^ abundan- is 
tissime autem leonem^ et residit in virgine isdem quibus 
adcrevit modis. in totum autem revocatur intra ripas in 
libra^ ut tradit Herodotus^ centesimo die. cum crescit^ 
reges aut praefectos navigare eo nefas iudicatum est. 
auctus per puteos mensurae notis deprehenduntur. iustum 20 

58 incrementum est cubitorum XVI. minores aquae non 
omnia rigant^ ampliores detinent tardius recedendo. hae 
serendi tempora absumunt solo madente^ illae non dant 
sitiente. utrumque reputat provincia. in XII cubitis famem 
sentit; in XIII etiamnum esurit^ XIIII cubita hilaritatem ss 

§ 67: Sol. 32, 11—13. (Die. 6, 4. 6). — Herodot. U 19. - 
§ 58: Sol. 32, 14. 15. 16. Die. 6, 6. — Amm. Majrc. XXII 15, 13. 

1 phialam r*Kav. pi- r. (Phialus Sol.) 3 uapore FE*t;. 
-re (fetore a) r 6 ad canis ad | ortus DF^dB 7 fontes 

DF^Ra I in eo KH'a. ^(2)*). e E^a. K* | adsumantur DF^E^ 
adsaematur B 8 e om.DFdE^a 9 septemtrioneni 'D'E*va.S 

10 tunc F'Kv. -nee a. tone F^ -ne D. tene B Hi urgeri 
B.* suprascr. \ obiti B | parcitius F^ partim nsque Ea 12 ti- 
maeos F^B^a 13 loens BF^a 14 erescera B. -re a Die. 

16 leone F«o | residet ¥*Aova.Bas. cfr. XVIII 167 17 re- 
uocantur B 22. 23 hae serendo DF*a. herendo codd.Dk. 
23 adsumunt DF. assu- aDtc. 24 utrimque F^dB^EaDic. 

^^ sentiti D | in F*B* m row. Eot?. ait D. aut a | etiam non 



DFEBa] NAT. mST. V 9 (10. 11) 385 

adfenint, XV securitatem, XVI delicias. maximum in- 
crementum ad hoc aevi fuit cubitorum XVIII Claudio 
principe, minimum V Pharsalico hello, veluti necem Magni 
prodigio quodam flumine aversaDte. cum stetere aquae^ 
sapertis molibus admittuntur. ut quaeque liherala est terra, 
seritur. idem amnis unus omnium nuUas exspirat auras. 

Dicionis Aegyptiae esse incipit a fine Aethiopiae 69 
Syene; ita vocatur paeninsula M passuum amhitu, in qua 

castra sunt, latere Arahiae, et ex adverse insula e^^ IIII, 

loPhilae, DC p. a Nili fissura, unde appellari diximus 
Delta, hoc spatium edidit Artemidorus et in eo CCL 48 

oppida Msse, luha CCCC p., Aristocreon ah Elephan- 

tide ad mare DCCL. Elephantis insula intra novissimum 

catarracten IIII p. et supra Syenen XVI habitatur, navi- 

i6gationis Aegyptiae finis ^ ah Alexandria DLXXXV p.: in 
tantum erravere supra scripti. ihi Aethiopicae veneunt 
naves; namque eas plicatiles umeris transferunt, quotiens 

ad catarractas ventum est. 

(11) Aegyptus super ceteram antiquitatis gloriam XX 60 

sourbium sibi Amase regnante habitata praefert, nunc quo- 

§ 69: (11) MCap. VI 676. — § 60: Mela I 60. — (386, 2) Sol. 
32, 40. — (6. 6) ib. 41. 

2 ad r*Eot?. ab rDic. \ hoc aeuoDic. hoc XVI a. hoc/////r^ 
h/////D I XVm FBao^oZ.v. XXVIH E. XVUH d. Xy//// D. XVH 
Bk. 3 farsalico R^oDic. par- r\ para (prasR^) aliquoB^ad | 
magno 2k Die, 6 aemittuntur F*. em- fP 8 paeninsulae 

DF^ -las a I M KadTS: oo m B^ ow.DF^Ri. C F«. CM v \ 
pasBum F. pedes D(?) | ambitum F^ o?w.K 9 insula est J. 

-lae FdKat?(5). -la r{^)H. del.F \ Ilff(P)fi. mill.v{S). dehJ 
10 philae D(?)E*J3. pi- rt? | de p Fa 12 p. dS. passuum 

D(?)t?. ped. B. pedes FKa (c^r. v. S). om.D 14 nH BdRZH, 
MMMM a. inTspatvac. lEM G. CCCCM v 16 aegyptie 
F*E«. -til r I DLXXX ZH. -XVI C 16 aethiopiae FB^K^. 
-pie a I ///// ueneunt FD*. ueniunt dBE*. euen- K^a. aeuen- D. 
conuen- v 17 umeris S. hum- F*B*E't?. -ilea (urn- D) r 
18 cataractas F^. carta- F'B 20 amase (-sae F^ "Eov. amm- 
(-BaeF^)DF^BJ. -assead | habitata om.o | praefert F'Eot?. -rrir 

Plxsti hat. hibt. I. 26 



386 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

i 

que multis etiamsi ignobilibus frequens. celebrantur tamen 
Apollinis^ mox Leucotheae^ Diospolis Magna^ eadem Thebe 
portarum centum nobilis fama; Coptos^ Indicanim Arabica- 
rumque mercium Nilo proximum emporium, mox Veneris 
oppidum et iterum lovis ac Tentyris, infra quod Abydus, 5 

Memnonis regia et Osiris templo inclutum, YIID p. in 

61 Libyam remotum a flumine. dein Ptolemais et Panopolis 
ac Veneris iterum et in Libyco Lycon, ubi montes fiuiunt 
Tbebaidem. ab iis oppida Mercuri, Alabastron, Canum et 

50 supra dictum Herculis. deinde Arsinoes ac iam dicta 10 
Memphis, inter quam et Arsinoiten nomon in Libyco tur- 
res quae pyramides vocantur, et labyrinthus, in Momdis 
lacu nullo addito ligno exaedificatus, et oppidum Crialon. 
unum praeterea intus et Arabiae conterminum claritatis 
magnae, Solis oppidum. 15 

62 10. Sed iure laudetur in iitore Aegyptii maris Ale- 
xandria, a Magno Alexandro condita in Africae parte ab 

ostio Canopico XII p. iuxta Mareotim lacum, qui locus 
antea Rhacotes nominabatur. metatus est eam Dinochares 

architectus pluribus modis memorabili ingenio, XV p. laxi- sc 
tate insessa ad effigiem Macedonicae chlamydis orbe 

§ 61: (12) cfr. Plin. XXXVI 84Bqq. — § 62: Sol. 82, 41. 42. 
MCap. VI 676 extr. — (19) cfr. Amm. Marc. XXII 16, 7. 



1 celebratnr F*o 2 mox — 8 nobilis am.'Si^ | leucotheae 
(-taeae F. -tee a) & DP da | thaeb§ Y 3 nobilis periitinmarg, 
B' I copies r^B. -osa Kva.G 5 abidus F'B. aui- BF^a 
7 ptolomais P'B'EZ>*. -ma//is F*. -meis a | panonpolis FB'a. 
ponon- B* 8 libyco lycon v. libicolicon F'E*. libicon (lyb- a) r 

9 thebaido Da. -d§ d. thaebaides F*. -d/// "F^ 10 arsino- 
es F'dt7(J'). -noe E(?)C -nues r \ aeiam B. & lam va.S 12 et 
laberintus 0. labyrinthus E(?)t7. -thus et BT. laberinthns (-tus a. 
-birinthiuB F. lybirinthus B*) et (est B*) r | in F*Edc(2)). am.r, 
ad {P)S. e / I moeridis B. mir- Eav. myr- DFd. -das B 
13 lacus B*. -um {P)S \ crialolnB. crocodilon jBTexjHerod./Tiir 
{U96) 14 nnde 18 lacns Fava. G 19 rhacotes Janu^ 
Parrhasius ap. P e Strcib. XVII p. 792. archo- F*. erapo- B*a. 
"-•DO- rva.G \ dinocares Fa. -ros B. -crates zSolva.G. cfr. 
Marc, et Vitr. Ilpraef. 1 ; contra Plin. VII 125. XXXIV 14S 



DFBB»] NAT. HIST. V 9—11 (11. IT 387 

gyrato lacioiosam, dextra laeraque angnloso procursa^ iam 
turn tamen quinta situs parte regiae dicata. Mareotis 63 
lacns a meridiana urbis parte euripo e Canopico ostio 
mittit ex mediternmeo commercia, insnlas quoque plures 

samplexus, XXX traiectu, CCL ambitu, ut tradit Claudius 
Caesar, alii schoenos in longfitudinem patere XL faciunt 

schoenomque stadia XXX: ita fieri loogitudinis CL p., tan- 
tundem et latitndinis. sunt in bonore et intra decursus 64 
Mii multa oppida, praecipne quae nomina ostiis dedere, 

lonon omnibus — XII enim reperiuntur superque quattuor, 
quae ipsi falsa ora appellant — , sed celeberrimis VII, pro- 
ximo Alexandriae Canopico, dein Bolbitino, Sebennytico, 
Phatmitico, Mendesico^ Tanitico ultimoque Pelusiaco. prae- 
lerea Butos, Pharba^tAos, Leontopolis, At^ribis, Isidis 

i&oppidum, Busiris, CynopoliS; Aphrodites, Sais, Naucratis, 
unde ostium quidam Naucratiticum Dominant quod alii 
Heracleoticum; Canopico, cui proximum est, praeferentes. 

II. (12) Vltra Pelusiacum Arabia est, ad Rubrum 65 
mare pertinens et odoriferam illam ac divitem terram et 

§ 63: (4) MCap. VI 676 extr. — § 64: (11) Sol. 32, (8.) 42. 
Mela I 60. — (16) cfr. Sol. 32, 42. Tac. ann. 11 60. — § 66: Mela 
I 61. ni 79. Sol. 33, 1. 2. 4. MCap. VI 678init. cfr. Plin. VI 143. 
— Mela m 74. — (388, 7) ib. 80. Plin. VI 166. — Ajjrrippa 
fr. 27 Biese. — Sol. 33, 2. MCap. VI 677 extr. Herodot. IV 41. 



1 dextra BF^a 2 regia DFda | dicato Ba. -t§ d { mare- 
otes P*a 3 a/// 'FG(D). ad rv{S) | meridiana . . parte £a 
va.G{8) I euripo e (D?)E*t7(/). -po & Y^inras. -pi e (e a) Sa. 
-pre B. -pum S \ canobico P^dBS/ 4 mittit ex BFB/S. -ttat 
ex Ea. -ttitur G. -ttitur ex E^v \ commercia D. -cio ll.v 

bCD MCap. I traiectu T*v. -tus rMCap. \ CCL {F}D. CD II 

CL H{eMCap.) W v 10 XI va.H 12 deinde B(?)t?a.fif | 
sebenitico FBa 13 phatmitico PEa. phanmi- B. phatni- 

B(?)B. phanni- v. cfr.MPtp.681 14 pharbaethos H. -baetoB 
P. -botos U. -boetos v \ athribis P. atr- llva.L \ issidis F^a. 
Bidis B 15 cbynopolis a. cbin- FB | aphrodites P. -tos (apho- 
B,)ll.va.G 16 naucraticum F ' (B ^ ?) t; a. ^. nauueratis (nauf e- a) 
nnde ostixmi B(F^)da 17 canobico F^B/ { praeferentis DF^a 
19 terram ego e MCap. om.ll.v 

26* 



388 C. PLINI SECVNDI [DPBEa 

Beatae cognomine inclutam. haec (7atabanum et Esboni- 
tarum et Scenitamm Arabum vocatur, stefilis, praeterquam 
ubi Syriae confmia attingit; nee nisi Casio monte nobilis. 
bis Arabes iunguntur^ ab oriente Canchlei, a ineridie 
Cedrei, qui deinde ambo Nabataeis. Heroopoliticu^ vocatur 5 
alterque hditaniticus vel ^daniticus sinus Rubri maris in 

Aegyptum vergentis^ CL intervallo inter duo oppida^ Lae- 
ana et in nostro mari Gaza;?}. Agrippa a Pelusio Arsi- 

noen, Rubri maris oppidum^ per deserta CXXV p. tradit: 
tam parvo distat ibi tanta rerum naturae diversitas. 10 

66 12. (13) luxta Syria litus occupat, quondam terra- 
rum maxuma et plurimis distincta nominibus. namque 
Palaestine vocabatur qua contingit Arabas^ et ludaea et 
Coele, dein Pboenice et qua recedit intus Damascena, ac 
magis etiamnum meridiana Babylonia, eadem Mesopotamia 15 
inter Euphraten et Tigrin quaque transit Taurum Sopbene, 
citra vero earn Coramagene et ultra Armeniam Adiabene, 
Assyria ante dicta , et ubi Ciliciam attingit Antiochia. 

67 longitudo eius inter Ciliciam et Arabiam CCCCLXX p. est, 



§ 66: Mela I 62. 63. MCap. VI 678. — § 67: MCap. 1. L 
Div. 19. Die. 2, 4extr. — (389,11) Mela I 66. 

1 catabanum B. atab- E. attab- r. cattab- / | hesbonitarum 
F*. herb- P* 2 uocantur Ra^, 3 ibi P^dBa | syria et & 

4 arable P^a | canchlei £(?)J3. -laeis (cancl- a) DFa. -leia 
dTi7. calchlaeis B 5 cedrei £(?)£. -reis rv \ heroopoliticus 
(-loticus V) B. -cu (berop- E*) ZZ 6 laeaniticus uel aelaniticns 
egocoll.VI156. 165. laelani- DEE. lelani- dv. laenali- a. aelani- 
B(?)6^ 7 laeana DFt;. laetina E. l§an B. len a. aelana G 

8 gazam Bas. -za v. gala P'E^ zaza r. (mara) zizana a \ 
a om.DP^B^a | areinoi E^ -oem e B,*ecorr. 11 siriam 
12 plnribus B(?)va.D 13 palaestinae DEd. -na B(?)oa.Z) , 
uocabatur F^Eov. -bantur r \ et indeam 0. om.E 14 celeSa | 
dein ov. set in DdE. sit in a. s//^/// F*. s. exin F*. exin tS. 
deinde B'D*. om.B^ | poenice B. ////nicae F^ phenice a. fenicen 1 
et F*E*o(D?)i?. et in r 15 meiditerranea coni.Littre \ eadem 
ego. et ead- D(?)i;. ex ead- r 16 quoque Eao 17 earn 

FBa«S. etiam r \ cum magene B. cu magiaene DF^ | adiabane 
F^Bao 18 antea Fao 



D : BE*] NAT. HIST. T 11—13 (12—14) 389 

latitudo a Seleucia Pieria ad oppidum in Euphrate Zeugma 

CLXXV. qui subtilius diridunt^ circumfiiDdi Syria Pboe- 
nicen Tolunt et esse oram maritimam Syriae^ cuius pars 
sit Idnmaea et ludaea, dein Phoeniceu, deiu Syriam. id 
5 quod praeiacet mare totum Phoenicium appellatur. ipsa 
gens Phoenicum in magna gloria litterarum inrentionis et 
siderum nayaiiumque ac beilicarum artium. 

(14) A Pelusio Chabnae castra^ Casius mons^ delu- G8 
bmm lovis Casii, tumulus Magni Pompei. Ostracine 

10 Arabia finitur^ a Pelusio LXV p. 13. mox Idnmaea in- 
cipit et Palaestina ab emersu Sirbonis lacus^ quern quidam « 

CL circuitu tradidere. Herodotus Casio monti adplicuit, 
nunc est palus modica. oppida Rhinocolura et intus 
RAaphea, Gaza et intus Anthedon^ mous Argaris. regio 
15 per oram Samaria; oppidum Ascalo liberum^ Azotos, lam- 
neae duae, altera intus. lope Phoenicum, antiquior terra- 69 
ram inundatione, ut ferunt; insidet collem, praeiacente 
saxo, in quo vinculorum Andromedae vestigia ostendit. 

§ 68: Sol. 34, 1. MCap. VI 679. — Herodot. n 6. Ill 6. — 
1 13; cfr. Amm. Marc. XXII 16, 3. Mela I 64. Sol. 34, 1. — 
§ 69: Sol. 34, 2. cfr. Plin. IX 11. Mela I 64. Strabo XVI p. 769. 
— (390, 1. 3) MCap. VI 679. 

1 epieria T^ova.B. epte- DP^E^a. apte- R*. om.MCap. \ 
zengmaE^C. -mamr. zeumaJS. -mamot? 2 circum euphraten 
siriam 0. circa eufraten. syriaa 3 etdel.Ti^Bas \ coramDP^a| 
mariumaixi D. mar//////P^. maria am B^ mauru am a 4 deinde 
Eaoro.iS I phoenice D(?)G | deinde va.S \ syria D(?)G^ 

7 et {pro ac) E*. e E\ a/// P^ om.a 8 cassius DE^oL 
V a. G {item infra etiamYvkO) 9 ostracene F^ tracinus a 

10 LXVI MCap, 12 circuitus DFdao. -tu r(?)t?. 13 non (n) 
F*E*a I rchino coluraa. ///bin- F^ rinocorura o 14 rhaphea JS. 
rapheae P*. -phaeae E*. -fegiaR*. -phace ov. -paeaD. -peaeE^ 
-pee a. -paeae E\ -p^aaeF^ | gaza oi;. gaiaF^E^ del.'B^. zaza r. 
cfr. §65 I angaria ova.H 15 per oram II. v. perea o | ascalon 
E* I azotos E*at;(J). -tusE^oCr. azostosr | iamneae -ffcwm^aZm. 
p.401^DeStrab.{J). -niae ScumB^. -nes "F^BK hiomnes E^ 
ham- D. ///om- F. am- r. sam- v 16 duo B*d | uicus coni.Be 
Strah. I ioppe 'B.{?)Sol.va.S{D*) 18 in quo 11. v. quod o (proft. 
Bilck3p.242) \ ostendit DFdEao (sc. lope: cfr. Sol.). -duntE(?)p«; 



3i)0 C. PLINI SECVNDI , ppBEa 

colitur lUic fabnlosa Ceto. inde ApoIloDid; Stratonis Turris, 
eadem Caesarea ab Herode rege condita, nunc colonia 
Prima Flavia a Vespasiano Imperatore deducla, finis Palae- 

stineS; CLXXXVIIII p. a confinio Arabiae. dein Phoenice; 
intus autem Samariae oppida Neapolis^ quod antea Mamortha 5 
dicebatuF; Sebaste in montC; et altiore Gamala. 

70 14. (15) Supra Idumaeam et Samariam ludaea longe 
lateque fuuditur. pars eius Syriae iuncta Galilaea vocatur^ 
Arabiae vero et Aegypto proxima Peraea, asperis dispersa 
montibus et a ceteris ludaeis lordane amne discreta. lo 

^ reliqua ludaea dividitur in toparchias decern quo dicemus 
ordine: Hiericuntem palmetis consitani; fontibus riguam^ 
Emmauni; Lyddam^ lopicam, Acrabatenam^ Gopbaniticam^ 
Thamniticani; Betbolej9tephenen^ Orinen, in qua fuere 
Hierosolyma; longe clarissima urbium orientis^ non ludaeae is 
modo^ Herodium cum oppido inlustri eiusdem nominis. 

71 15. lordanes amnis oiitur e fonte Pan^ade^ qui cog- 

§ 70: (7—10) MCap. 1. 1. — (12. 16) Sol. 35, 4. 



1 fabulis a R. famulos (-lus a) da. fa///ul////a P* | derceto G. 
cfr.§dl I apollonia (app- o)P*oi?. -ll////iaP^ -UiniaE*. -nia aB*. 
-nis a r 2 cesaria P. -ri a 3 flauia E't;. phabia (jsupr, 
\ flania) F'. flabia B*. pa- P^ fa- r | palestiiiis P^ado. phiJe- 
stine R 4 CLXXXVIII dTJIfCop. | a om.DP^Ea | phoenices 
(fen- a) PdBE^aova. (r 5 samaria P£t;a. (t(D) | mamortha 
E(?)i?. -ta P*. amam- r 6 et altiore ll.P{H). -or ea G. altiore v 

7 samariam v{D). -ntimB,* J coll. StByz. «.i7.ZcpacTf|. -ridim 
(-de a) r 9 perea o. pere P*Ea. parea va.B \ asperi F^E^a 

10 a om.E^ 11 XII o 12 hiericontem d.va.G. ier--ao 
eriguam E. irrij?- ova.S 13 liddam E*o. hydd- D. ///ydd- P^ 
chid- E^ I iopeticam E' | acrabatenam (-thenam v) oG. -tennam 
E*. acrebitenam P*/. -nnam DP^Ea. -epitemiam E^ cfr.ItuckS 
jp.242 I gophaniticam oJ. gophn- G ex losepho. zophani- U.v 

14 thamniticam (ta- o) P'E'o (r. -nicam E^ thanicam (ta- a) r. 
thami- v' \ betholeptephenen /*. bethl- HexIo8.h.Iud.IV8,l. 
betholet P. -le et ov. -len C. -lenen G. betolet DE'. -leth d. 
-le E. -le E^ betelo a et thephene P'E'o. -penen dE. thene- 
penen(thaen-P*)r. TephenenC. -net? | orineP^dEa. eno-P*E'o 

16. non DdEG^. nom rv 16 cum D(?)F*Eot?. om.r 
17 iordanis E^Eaot;a.J' | paneade Sol'E^v{D*). -niade DEo^. 

F^ -dae r. cfr.Ioseph, 



DFBBa] NAT. fflST. V 13—17 (14. 15) 391 

nomen dedit CaesareaC; de qua dicemus. amnis amoenus u 
ei, quatenus locorum situs patitur^ ambitiosus accolisque 
se praebens velut invitus Asphaltiten lacum dinim natura 
petit; a quo postremo ebibitur aquasque laudatas perdit; 
5 pestilentibus mixtas. ergo ubi prima convallium fuit 
occasiO; in lacum se fundit^ quem plures Genesaram 

vocant, XVi p. loogitudiniS; VI latitudinis, amoenis circum- 
saeptum oppidis, ab oriente luliade et HippO; a meridie 
Tarichea^ quo nomine aliqui et lacum appellant^ ab occi- 
10 dente Tiberiade^ aquis calidis salubri. 

16. Asphaltites nibil praeter bitumen gignit, unde et 72 
nomen. nullum corpus animalium recipit^ tauri camelique 
flnitant; inde fama nihil in eo mergi. longitudine excedit 

G p., latitudine maxima LXXV implet; minima VI. pro- 
15 spicit eum ab oriente Arabia Nomadum^ a meridie Machaerus, 
secunda quondam arx ludaeae ab Hierosolymis. eodem 
latere est calidus fons medicae salubritatis Callirhoe; 
aquarum gloriam ipso nomine praeferens. 

17. Ab occidente litora £sseni fugiunt usque qua 73 
sonocent^ gens sola et in toto orbe praeter ceteras mira^ 

sine uUa femina, omni venere abdicata^ sine pecunia, 
socia palmarum. in diem ex aequo convenarum turba 
renascitur^ large frequentantibus quos vita fessos ad mores 
eorum fortuna fluctibus agit. ita per saeculorum milia 

§ 71: MCap. VI 679 med. Sol. 36, 1. 8. — § 72: Sol. 36, 2. 
cfr. Plin. n 226. — (16) MCap. 1. 1. — § 73: Sol. 35, 9. 11. 12. 
MCap. 1. 1. 

4 petat DFMa 6 genesaram T^v. gennesarum B'. gentea 
aram (arum B*) f 7 XVI Kad^oi.t?. XXVI R. XV DF 
8 culiadeDF^Ea 9 tarichea 0. -iaceaB. thariceaE^ -racear. 
-ritie V 12 animalis o{cfr.Riick3p.^43) 13 longitudine 

F*(?. -ne r 14 XXV va.J 15 ab oriente et a meridie sedem 
mutare voluit U 97 \ macherus Pa 2^. -charon v 16 secunda 

Da I ars DB». ar//r^ pars a • 17 callirrhoe DdE(?)5oZ.i(2>*). 
-rroe MCa^.J. call- S. calliroe B*o(7. -roce a. -i/f/e'R^. cally- 
rhoce F 19 litore TL*va.G \ hesseni FBava.C 20 et ow.E 

24 fortunae^o. -ns^llv \ fluctu8E(?)E'6? | agit itaDdTR/. 
agitata Ea. -itat V^inras. -itat ita E't;(2>) 



392 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

— incredibile dictu — gens aeterna est, in qua oemo 
nascitur. tam fecunda illis aliorum vitae paenitentia est! 
infra hos Engada oppidum fuit, secundum ab Hierosoly- 
mis fertilitate palmetorumque nemoribus, nunc alteram 
bustum. inde Masada castellum in rupe, et ipsum haul 5 
procul Asphaltite. et hactenus ludaea est. 

74 18. (16) lungitur ei latere Syriae Decapolitana 

regio, a numero oppidorum, in quo non omnes eadem 
observant, primum tamen Damascum epoto riguis amne 
Cbrysorroa fertilem, Pbiladelpbiam, Rbaphanam, omnia in lo 
Arabiam recedentia, Scythopolim, antea Nysam, a Libero 
Patre sepulta nutrice ibi Scytbis deductis, Gadara, Hiero- 

71 mice praefluente, et iam dictum Hippon, Dion, Pellam 
aquis divitem, Garasam, Canatham. intercursant cingunt- 
que has urbes tetrarchiae — regnorum instar singulae, et i5 
regna contribuuntur — Tracbonitis, Paneas, in qua Caesarea 

71 cum supra dicto fonte, Abila, Area, Ampeloessa, Gabe. 

76 19, (17) Hinc redeundum est ad oram atque Phoenicen. 

fuit oppidum Crocodilon, est flumen. memoria urbium 
Dorum, Sycaminum. promunturium Carmelum et in monte so 



§74: MCap.Vl679extr. — (9— 12)Sol.36,l. 2. — §75: MCap. 
VI 680. — (393, 2—4) cfr. Plin. XXXYI 190. 



2 fecunda illis V^ inras.'E^v. -dat uis (illis E^o) r | uita o 

3 engada U.J. -dda Ge Ptol.Vl5,5. eg- v 5 Massada 
SolD^. sed cfr. Joseph. 7 et K^Ea. //// F^ e o 8 a F«E* 
E*ot;. om.r. dicta a MCap. | qua o 9 primum ego. plurimi / 
E*t;. -mum rJ. de mewdo cfr. XIV 29. XXXVII 54. {XXIX 67. 
VII 139) I epoto J. ex epoto {Vossiiis) H, et octo a. et opoto U. 
-ton V 10 raphana FEa 11 recedentia F*E*t?. recid- E*. 
reincid- r 12 ibiscitis E. ebisc- Fa | dist.va.II{D). cfr. Sol. 
ieromice E. hieromiace E{7)va.8 13 praeterfluente a ) hippo- 
dion :E^'R^va.G. hip/////ion E\ ipondion a 14 garasam D* 
coll.CILXn.867,21. gala- II. v. GeiSLBa, coni.BetSalm.p.435^B \ 
canatamDFa. -acamE | intercussant F^E. -urruntF'Eat7a. (r(D) 

16 regnorum ll.v{S). regiomim G 16 regno Ea. in regna 
'E^va.J. cfr.§77.82extr, \ traconitis FEE at; a. | panias FEjS 

17 ambila FEEa 19 oppido DF*a | crocodilon B(?)5. 
-illo r. -ilo V 20 sygaminum 'D'EB.Kva.Bas. 



DPBEa] NAT. fflST. V 17—20 (16—17) 393 

oppidum eodem nomine^ quondam Acbatana dictum, iuxta 
Getta, Geba, rivus Pacida sive Belus, vitri fertiles harenas 
parro litori miscens; ipse e palude Cendebia a radicibus 
Carmcli profluit. iuxta colonia Claudi Caesaris Ptolemais^ 

5 quae quondam Acce. oppidum Ecdippa^ promunturium 
Album. TyroS; quondam insula praealto mari DCC passibus 76 
divisa^ nunc y«ro Alexandri oppugnantis operibus continens; 
olim partu clara^ urbibus genitis Lepti; Vtica et ilia aemula 
terrarumque orbis avida Carthagine^ etiam Gadibus extra 

10 orbem conditis: nunc omnis eius nobilitas conchylio atque 

purpura constat, circuitus XVIIII esl^ intra Palaetyro 
inclusa; oppidum ipsum XXII stadia optinet. inde Sarepta 
et Omithon oppida et Sidon^ artifex vitri Thebarumque 
Boeotiarum parens. 20, a tergo eius Libanus mons orsus 77 
15 MD stadiis 2imyram usque porrigitur, quae Coeles Syriae 
cognominatur. huic par, interiacente valle, mons adversus 
Antilibanus obtenditur, quondam muro coniunctus. post 

eum introrsus Decapolitana regio praedictaeque cum ea 74 

^— — — — ^-^— ^^^^— • 

§ 76: Mela I 6«. 34. [cfr. Sail. Cat. 10, 1. Yellei. I 12, 6]. — 
§ 77: MCap. VT 680. 



I acbatana (acbet- Ea) U.S. ecb- B. egab- v \ dictum F^ 
inras.&'R^v. ctotum r 2 ietta a. gelta B | geba DFBE/. 
iebar a. ieba (B)8. iebba G. le- C. ge- v. del. If 98 \ pagida E^ 
va.S 3 cendebia /S(i)). -euiar*t?(t7'*). -ebriaE^ -eberiartT'^ cfr. 
XXXVI 190 4 CL {pro Claudio) Fa | ptholomais (-aeis P») P. 
ptolomeis a. tholo- B 5 Ace B \ eodippa Fa. haecd- B 

6 tyrus (tir- o) Eova.tT" 8 utica F*E*ot?. -ce r \ ilia ZZ.dop. 

ilia romani imperii E^v. (sc.Tyri aemula. cfr. X V76. XXXIII 141) 

9 que om.^^va.S. quae D. qu//// F^ et o 10 u»bem o 

II an in ora {pro intra)? | paelaetyro F. pelet- Ba 

12 optinent F*Ba | inde II. H. add. indeae E^ ideae F^BE*. 
idea et F^ idee p. ydee a. idaea D. ide ac 6.Tva.G. idaea etD. 
enhydra coni.B. euhydra G | sarepta TE^JB. -tas B*. tareptas r. 
sarapta v 14 mons libanus 'R{?)va.J 15 zimyram D coll. 
§78. BiJU-B. gymiram II. zym- v. gimarum o | quae (que Ba) 
U.v{S). qu&G I coeles e7^ caelesF. celes o. celer a. coele(celeB) 
rv I syriae F^J". -ie ao. sine B. syria rv 16 interiacente 

FdBEaot?. -rueniente D(?)5 17 antilibanus F^E®C. antel- 

rv {item infra §80) 18 regio est va.S 



394 C. PLIOT SECVNDI [DPBKa 

78 tetrarcbiae et Palaestines iota laxitas. at in ora item 
subiecta Libano fluvius Magoras, Berytus colonia; quae 
Felix lulia appellatur^ Leontos oppidum^ flumen Lycos^ 
Palaebyblos, flumen Adonis^ oppida Byblos^ Botrys, ti^i^ar^a^ 
Trieris, CalamoS; Tripolis, quontam Tyrii et Sidonii et s 
Aradii optinent; Orthosia^ Eleutheros flumen, oppida Zimyra, 
Maratbos contraque Arados, septem stadiorum oppidum et 
insula ducentis passibus a continente distans, regio, in 
qua supradicti desinunt montes^ et interiacentibus campis 
Bargylus mons. lo 

79 (18) Incipit bine rursus Syria, desinente Phoenice. 
oppida Came, Balanea, Paltos, Gabaia, promunturium, in 
quo Laodicea libera, Dipolis, Heraclea, Cbaradrus, Posidium. 
31. dein promunturium Syriae Antiocbiae. intus ipsa 
Antiocbia libera, Epi Dapbnes cognominata; Oronte amne is 
dividitur. in promunturio autem Seleucia libera, Pieria 

80 appellata. 22. super earn mons eodem quo alius nomine, 
Casius. cuius excelsa altitudo quarta vigilia orientem per 
tenebras solem aspicit, brevi circumaotu corporis diem 

noctemque pariter ostendens. ambitus ad cacumen XVIin so 



§ 78: (6) Mela I 67. — (9) MCap. VI 680. — § 79. 80: 
MCap. 1. 1. — § 80: Sol. 36; 3. Mela I 61. — (396, 1. 3. 6) ib. 69. 

1 palaestines DF'Bt;(Z>). -nis Ea. -nos F^. -nae 6r | at in 
DdEat?. ad in P^B. in "E^D \ post in lac.indicJ \ item (vel eidem) 
ego. autem U.J. etiamnnm G. nunc v 2 magoras DS*J9. 

nago- (-nas S^) rt? | baritus B. per- a | leonton P 4 gigarta 
BeStrdb. cicarda ap. zic- BEd. zyc- DE^ syc- E*t7 6 quo- 
niam B. quondam II. v. quam C. deellipsicfr.§74%nit.et MiUler 
de8tilop.79§30; demmdocfr.VI42 6 ortosia B*. -osi B^ 

-osii P*inras. -os a | zimyra Bd2>. sim- B. zymira (zim- a) rv. 
cfr.§77 7 matratos B'. intr- B^ | Aradmn Antarados coni.B 

10 abargylus Dd. -liis a. -gilus E^ -girus TL'^inraa, 
10.11 dist.D* 11 hunc Ba 12 balanea Et?. -lenea dB^ 
-lenaeaBE. balnea B^ balea a | gabalaE't?(J). -leE^JS. cababa 
E^ calabar 13 dipolis II. v{j). diosp- E'^ 14 antioche- 
nae va.H 16 epidaphnes (-pnes B) ll.G. -ne B. -neis v. *6iri 
Adtpvr) Strdbo. epiphanes o 16 promunturio F*E*t;. -riu r 

17 quo D(?)E*t;. que r 19 temporis o 



DP BE a] NAT. HIST. V 20—23 (17—19) 395 



p. est; altitudo per derectum IIII. at in ora amnis Orontes^ 
natus inter Libanum et Antilibanum iuxta Heliopolim. 
oppida Rhosos et a tergo Portae^ quae Syriae appellantur^ 
intervallo Rhosioinim montium et Tauri. in ora oppidum 

5 MyrlandroS; mens Amanus^ in quo oppidum Bomitae. ipse 
ab Syris Ciliciam separat. 

23. (19) Nunc interiora dicantur. Coele habet 81 
Apameam, Marsya amne divisam a Nazerinorum tetrarcbia^ 
Bambycen; quae atio nomine Hierapoiis vocatur^ Syris vero 

10 Mabog — ibi prodigiosa Atargat^s^ Graecis autem Derceto 
dicta; colitur — , Cbalcidem cognominatam Ad Belum^ unde 
regio Cbalcidena fertilissima Syriae , et inde Cyrresticae 
Cyrrum, Gazeias, GindarenoS; GabenoS; tetrarchias duas 
quae Granucomatitae vocantur, Hem^senos, Hylatas, Iturae- 

15 onim gentem et qui ex /is Baetbaemi vocantur, Mariam- 
nitanoS; tetrarchiam quae Mammisea appellatur^ Paradisum^ 82 
PagraS; PenelenitaS; Seleucias praeter iam dictam duaS; 79 
quae Ad Euphraten et quae Ad Belum vocantur; Tardytenses. 
reiiqua autem Syria habet, exceptis quae cum Eupbrate 



1 derectum P*R. dir- rv 3 oppidum va.S \ partae quae 
F\ -teque r*a 4 interualla P* | rosiorum r*a. //os- F^ rho- 
sixiorum R\ rhvs- E* 6 ab syris EdTv. abasyris DP^ -siris Ti\ 
-riis B'. -ssyriis P'a 8 apamiam F'E'C | nazerinorum Et;. 
-riuoram Ea. -ruiorum r 10 mabo E. magog d.{?)va.8 \ ater- 
gatis "B^tLva.B \ derceto E(?)5. decre- rv 11 colit F* | cal- 
chidem FE. calci- a | ad belum B. ad bellum (appe- E) II 
12 cbalcidene Y^va.D. caldid- E | cyrresticae Y D {et dist). -ce 
tH. -ca V 13 cyrmm gazetas (/. -zatas G) G. yrfcica z&as E. 
yet- DB. yrtiaeaza&as F. ircieazetas a. imea- v \ gindarenos v. 
tind- B. zind- ad. zynd- r 14 granucomatitae (graniic- v) 

I'D. -mataer6^ | appellanturBa | hemesenos Z>co22.^8P. emes- 
H. hemis- Ven. emis- B. hermis- Ev(/). ermis- Ead. ermys- D. 
aennys- F*. -sones F* | hilatosE | ytyraeorumF. ytire- d. ytere- 
S. yter a 16 baethaemi FZ). -hocemi E. bethaemi DtP. 

•hocemi a. -hemi EciT^. baetarreni B. betemi v \ mariammitanos 
&(?)JB 16 mammisaea F. mamisea a. -ssea E 17 pene- 
lenitas DFdEi;(2)). -lonitas E. -lempnas a. pinaritas £eiStra6. 
etPtol. I seleucias . . dictam B. -ciam . . -tas U.v 18 belum 
D(?)5. -llum r I tardytenses J e coni. H {ob litterarum oidinem). 
tatdice-PE^a. tratdite-E*. cardi///e-E. cardyte-D(?)J8. tardice-i? 



396 C. PLINI SECVNDI [Dfbe» 

dicentur, Arethusios, Beroeenses, Epiphanenses ad Orontem, 
Laodicenos, qui Ad Libanum cognominantur, Leucadios/ 
Larisaeos, praeter tetrarchias in regna discriptas barbaris 
nominibus XVII. 

83 24. (20) Et de Euphrate hoc in loco dixisse ap- 5 
tissimum fuerit. oritur in praefectura Armeniae Maioris 
Caranitide, ut prodidere ex iis, qui proxime viderunt, 
Domitius Corbulo, in monte Aga, Licinius Mucianus, 
sub radicibus montis^ quern Capoten appellant^ supra Zimarani 

XII p., initio Pyxurates nominatus. fluit Derzenen primum, lo 
mox Anaeticam, Armeniae regiones a Cappadocia excludens. 

84 Dascusa abest a Zimara LXXV p.; inde navigatur Sartonam 

L, Melitenen Cappadociae XXflll, Elegeam Armeniae X, 
acceptis fluminibus Lyco^ Arsania, Arsano. apud Elegeam 

occurrit ei Taurus mons nee resistit, quamquam XII p. 15 
latitudine praevalens. Ommam vocant inrumpentem, mox 
ubi perfregit, Euphraten, ultra quoque saxosum et violentum. 
86 Arabiam inde laeva, Orroeon dictam regionem, trisc^oeua 

§83: Sol. 37,1. MCap.YI 681. — §84. 86: (13— 397, 1) Sol. 1.1. 



1 SLiethuBioB Be Str ah. et St By z. arhe-v{J). -tusios F^mrcw. 
-trosios R. -thosios E^. -thiosios E^ad. -baethyosios D | Epipha- 
neenses H \ orintem E*. -ientem B {7)'F^v a. {U 102) J \ dist.U 

2 laudicenos F^E 3 descriptas DF^'Eva.D. -tis a 

7 charanitide | uiderunt ov{D^. -rant II. H 8 aga U.v{J). 
SibB, E^ B c Ptol. 9 appellant DF^E a v. -atF*EiS| zymaramF. 

tym- R. cymir- (simyr- C) va.H 10 CCXII U104 \ pixurates 
Fao. pyxir- va.H \ derzenen DdB2>. -ne Fv. -nmn (terz- a) £a. 
derxenen BeStrah. (xerx- B^UlOd) 11 anaeticam DFEJT. 

anet- Ba. anait- H. anaetiam E^G. anet- v \ armeniam FBa 

12 zymara F. zimata B. simyra C \ sastonam D. past- va.S 

13 XXini IIH(J). LXXIin aS). XXVII v \ elegeam F* 
Sol.D. -giam rv 14 elegeam F*Z). aelaeug- F^ eleug- B. 
euleg- Ea. -giam 0. elegiam Ddt; 16 resistit Baot;. restitit 
rD^. cfr.Sol. 16 ommam DFB'£o5. omnia a. v. -nam B^dT. 
omirram B 17 ibi | ultra ovi.E^. tum H \ saxuosmn DFE^ 
aD \ a.c va.S 18 lasua E*a | orroeon D coll. VI 25. 117.129, 
moroeon (mer- B*) II oreon H. merorum v \ triscboena (D?)Cy. 
-scaeno a F*E. friscoeno (-caeno* F^a. -ceno d) a r. tiicena v 



DFBEa] NAT. fflST. Y 23. 24 (19—21) 397 

mensura; dextraque Commagenen disterminaf^ pontis tamen^ 
etiam ubi Taurum expugnat^ patiens. apud Claudiopolim 
Cappadociae cursum ad occasum soils agit. primo liunc 
illic in pugna Taurus aufert victusque et abscisus slbimet 
5 alio modo vincit ac fractum expellit In meridiem, ita 
naturae dimicatlo ilia aequatur^ hoc eunte quo vult, illo 
prohibente ire qua velit. a catarractis iterum navigatur. 

XL p. inde Commagenes caput Samosata. 

(21) Arabia supra dicta babet oppida Edessam, quae 86 

10 quondam Antiochia dicebatur^ Callirrhoen; a fonte nominatam, 
Carrbas, Crassi clade nobile. iungitur praefectura Meso- 
potamiae^ ab Assyriis orlginem trahens^ in qua Anthemusia 
et Nicephorium oppida. mox Arabes qui Praetavi vocantur; 
liorum caput Singara. a Samosatis autem latere Syriae 

15 Marsyas amnis influit. Cingilla Commagenen fmit, Imeneorum 
civitas incipit. oppida adluuntur Epiphania et Antiochia^ 

quae Ad Eupbraten vocantur^ item Zeugma LXXII p. a 
Samosatis^ transitu Euphratis nobile. ex adverso Apameam 
SeleucuS; idem utriusque conditor^ ponte iuuxerat. qui 87 
socohaerent Mesopotamiae^ Rhoali vocantur. at in Syria 
oppida Europum, Thapsacum quondam^ nunc Ampbipolis; 
Arabes Scenitae. ita fertur usque ^Sliram locum ; in quo 

§ 86: (15) MCap. VI 681. 



1 commagenen v{D). -nes B/. -non r. -nos S 3 agit ov. 
egit n.B^ I primum G 4 illi B,{Tjova.S \ in pugna ll.(P}H. 
-atnros [om. taarus) F*. -atus G. -atus cursum v \ abscissus 
'b(T)va,G{I)al) 6 ille B*ao | aequa//// F\ quatuor R^a. qua- 
titur d^o 9 edissam B'. desam dB^a. in'E'^ras. 11 carrhas 
H. charras P'. caras a. -rras v. charas r \ eras si £a | nobiles 
'E^va.8{D) I praefecturae DFEa 12 ab II. H. om.v \ asyrisF^ 
asiriis B*. -ris B^ a Syria va.H \ antemusia F. -iam Ba 
13 Bhetaui va.H \ uocatur F^B 14 a om.F^d^B^Ea | samos- 
Batis F^d. som- BE a 15 cigilla F^. ging- B^ gingla va.H \ 
imeneorum BFaJ. -ne eorum B. imen £. imme H. merorum 
"E^vicfr.SSSinit.) 16 adluuntur F*B(?)i?. abl- r \ epiphania 
et antiocDia B(?)i7. -niae et -iae r 17 zaeuma F 18 nobile C. 
-les E. -lis rv \ apamiam E*G 20 cohaeret F^Ba | rhoali 

D(?)Ei7. rohali F'inras. rohoah Ba 22 saenitae F. cen- B 
Suram {cani.H)D. cfr.§89. U104. uram II v 



398 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

conversus ad orientem relinquit SyriaePalmyrenas solitudines^ 
quae usque ad Petram urbem et regionem Arabiae Felicis 
appellatae pertinent. 

88 25. Palmyra^ urbs nobilis sitU; divitiis soli et aquis 
amoenis^ vasto undique ambitu harenis includit agros ac^ i 
velut terris exempta a rerum natura^ privata sorte inter 
duo imperia summa Romanorum Parthorumque e^^ prima 
in discordia semper utrimque cura. abest ab Seleucia 

Parthorum, quae vocatur Ad Tigrim, CCCXXXMI p., a 

proximo vero Syriae litore CCIII et a Damasco XXVII lo 
propius. 

89 26. Infra Palmyrae solitudines Telendena regio est 
^^ dictaeque iam Hierapolis ac Beroea et Chalcis. ultra 

Palmyram quoque ex solitudinibus his aliquid obtinet 
Hemesa^ item Elatium^ dimidio propior Petrae quam is 
Damascus, a Sura autem proxime est Philiscnm^ oppi- 
dum Parthorum ad Euphraten. ab eo Seleuciam dierum 

90 decern navigation totidemque fere Babylonem. scinditur 

enim Euphrates a Zeugmate DLXXXXIIII p. circa vicuni 
Masicen et parte laeva in Mesopotamiam vadit^ per ipsam so 
Seleuciam circaque eam praefluenti infusus Tigri, dexteriore 
autem alveo Babylonem ^ quondam Chaldaeae caputs petit 

§ 88: MCap. VI 681. — § 89. 90: (17—22) MCap. 1. 1. — § 90: 
(•22 sqq.) Sol. 37, 2. 3. Die. 6, 23. cfr. Plin. VI 124. 130. 

5 nasta L \ agro B^ 6 exemptio B^ 7 est ego. et llv 
8 utriqueDF'a | distego \ ab FdEaS. a,rv 9 CCCXXXVI ' 
DFEa. DXXXVn va.H 10 CCLII T^inras.va.H \ et om.a 
12 solitudine ao | telendena FB. stel- BEov. selenda a. 
cfr.MPtp.974^ 13 dictaque ova.B \ hieropolisFE^ ierap- o. 
ierop- a 14 obtinent F* 16 hemesa Fat;(Z)). em- rH. 

cfr. §81 I item B. tem 'E*inras,dv. them r 16 damascos 

FdTE I a snra DdE^. asnra TB. -re B^ asnr F^B^ assur F^a. 
arura v 17 euphratein BE(?)t?a.5(2)*) 18 babjlone Ed. 
babul- F^ bauil-a 19 enimFdTEa/S^Zman*.(P)D'. oiw.r(?)ot?| 
eufrates B. -tie a. -ti F^ -te F* | nicmn — 21 circaqiie am.Z\ 
add.inmarg.'E* 20 masicen FEE'a. -cem o. ma88icenD(?)t7 j 
lena F»E«. letia E. l////a F* 20. 21 digt.ego 21 circaque 
FdTE'aoi;. cirq; B. circa (D?)6r 



DFRBa] NAT. mST. V 24—27 (21. 22) 399 

mediamque permeanS; item qnam Mothrim vocant; distrahitur 
in paludes. increscit autem et ipse Nili modo statis diebuS; 
paulum diiferenS; ac Mesopotamiam inundat sole optinente 
XX partem cancri. minui incipit in virginem e leone 

5 transgresso, in totum vero remeat in XXVIIII parte virginis. 

27. (22) Sed redeamus ad oram Syriae, cui proxima 91 

est Cilicia. fiiumen Diaphanes^ mons Crocodilus^ Portae 

Amani montis; flumin3 Androcus^ Pinanis^ Lycus^ sinus 

IssicuS; oppidum Issos^ item Alexandria, flumen Chlorus, 

10 oppidum Aegaeae liberum; amnis PyramuS; Portae Ciliciae, 
oppida MalloS; Magirsos et intus Tarsos. campi Alei, 
oppida Casyponis, Mopsos liberum, Pyramo inpositum, 
Tyros, Zephyrium, Anchiale. amnes Saros, Cydnos, Tarsum 92 
liberam urbem procul a mari secans. regio Celenderitis 

15 cum oppido, locus Nymphaeum, Soloe Cilicii, nunc Pompeio- 
polis, Adana, Cibyra, Pinare, Pedalie, Ake, Selinus, Arsinoe, 
/otape, Dorion iuxtaque mare Corycos, eodem nomine 

§ 91: MCap. VI 682. — (9) Mela I 70. 71. — § 92: Sol. 
38, 4. — (16) ib. 9. — (17) ib. 7. Mela I 72. — MCap. VI 682. 

1 mothrim FD. mothtr- B. mothi £. -ti 0. othrim B'. -in a. 
otrim R*/S. -in v. othiu K*. cfr. U104 3 a PE* | mesopotamia P 

4 nicesimam • IIII a | incip S | in om. F | uirginem e {P)J. 
-nem et B*. -ne et rt? | leonem E* 6 partem E* 7 cor- 
codillxiB F. -driUus a | parte DFdat^a.i? 8 androcns U.S. 

-ncuB B e Sir ab, -racnsv | pinarusF*!;. pinn-r | licu8E^ litusE^ 

9 item F* (codd.B) J. idem rv. inde B 10 aegaeae J 

coU.§lJiletStrab.XIVp.676{Mya\ai). aegeae FdE. egee Ea. 
aegaeDt? 11 magirsos BF'dEt7(cr). -isosF^ -irsasa. -gyrsos £. 
-gaxsoB ^^ B e Strab. et StByz. \ etin////F*. etinius E. ethin-E*a | 
tarsos B. tha- t;. thapsos E^ thasos r | alei tkv{J). aleii EE(?)JS. 
alaei r 12 casyponis DEdTEJ*. casip- Ea. cassip- v. -polls 
B e Ptol. 13 tiros E. thynos D (?)««. D | zephirium E*. zepir- E^ 
zipir- E. zypir- DF. cypyr- a | anchiale E(?)5. -chile d. -cile 
DF^B. -zire a. sancile F'l; | arosF^Ea | cydnosF^D. -nusBF'E 
Sol.v. -donis Ea 14 an non (n) procul? | celenderitis D(r. 
-diritisFat?. -ridisE. celerendiritis E d 16 alaeJB^ aleDdEfi". 
hale Fa. -les v. -lix B^. hele E. cfr.GGmIp.479(stadicism.l57. 
158) I selinis F* 17 iotape H{D). thetabe E«. thebe DdE^a/. 
-bae B^eStrdb. tebe E. /////be F^ tabe F«t;. -bae (B*)G \ dorion 
F*E*t7(l>). -rior. -ronE'JB | coricosEd*. -i///osF*d. -iBOs'E^va.B 



400 C. PLINI SECVNDI [Dfke» 

oppidum et portus et specus. mox flumen Calycadnus^ 
promunturium Sarpedon^ oppida Holmoe^ Myle^ promunturium 

93 et oppidum Veneris^ a quo proxime Cyprus insula, sed 
in continente oppida Mysanda^ Anemurium^ Coracesium^ 
finisque antiquus Ciliciae Melas aninis. intus autem dicendi 5 
Anazarbeni, qui nunc Caesarea^ Augusta^ Castabala^ Epiphania^ 
quae ante Oeniandos^ Eleusa^ Iconiuui^ Seleucia suprd amnem 
Calycadnum^ Tracheotis cognominC; ab mari relata ubi 
vocabatur Hermia. praeterea intus flumina LipariS; Bombos^ 
Paradisus^ mons Imbarus. 10 

94 (23) Ciliciae Pamphyliam omnes iunxere neglecta 
gente Isaurica. oppida eius intus Isaura^ Clibanus, Lalasis; 
decurrit autem ad mare Anemuri e regione supra dicti. 

93 simili modo omnibus^ qui eadem composuere^ ignorata est 
contermina illi gens Omanadum, quorum intus oppidum 15 
Omana. cetera castella XLIIII inter asperas convalles latent. 
(24) Insident verticem Pisidae^ quondam appellati 
Solymi; quorum colonia Caesarea^ eadem Antiochia. oppida 
Oroanda^ 5agalessos. 

§ 93: (4) Mela I 77. — (10) MCap. VI 682. — § 94: MCap. 1. 1. 



2 scorpedon £a | holmoe (-oae F. -me a) II. H. olme B. 
horme v 4 continenti DE(?)(r | mysanda EdT/. mis- F'. 

mya- v. ////sanda/// F^ mysandam D. mis- S. -dan a 6 ana- 
zarbeni v! anarzabenni DF^Ea. -beni F*. -banni B | caesar- 
augustani va.H \ castabula a. cesabal B^ | ephipbania FE'. 
-itania E^ -nea a 7 ante FdBE^aSf. -tea rv{J) \ iconium 
F*B(?)i?. ric- rD* 8 calicadnum di?a.H^ cari- W | tracheotis 
Bv{H). -chiotis C -chaeodis F*. -ceodisBd. -caeodisF^ -coedis 
E. -cedis a | ab BF'5. abs F^ ad Ea. a Bdv | mare E'a 
9 hermia F^ ermia a. hor- v(G). olmia BeStrab. hoi- J3" | lip- 
parisFBat^a.^ iO monE* | inbarus (imb- 1?) E*t7. -rosBdB^a. 
-ris DF 11 ciliciae E(?)t;. icil- B*. iacil- F*. ia//////ae F^ 

icilie B^d. caeui liae D. ioylye a 12 intus isauria T^va.B ' 
lalanis B. -assis C 13 anemuri e (anam-a)DF*a(J8)Z). -rii G. 
-riae dEt?. //nemmuriae F^ annemuri B 15 omanadum d2>. 
omm- (hum- E*) II. hom- v{S). homon- BeStrab. 16 omana 
11. D. hom- V. homona B 17 pisidiae F* 17. 18 Soljmi 
appellati va.S 19 oroanda G e Livio XXX VIII 37, 11. oronda 
BFEv. -don a. arondaB | sagalessos £'JBe/S^a5. agal-B. -lesos 
'"•"»'« agaesos F. agelosos Ea 



DFBBa] NAT. HIST. V 27 (22—27) 401 

(25) Hos includit Lycaonia; in Asiaticam iurisdictionem 95 
versd; cum qua conveniunt PhilomelienseS; Tymbriani; 
Leucolithi^ Pelteni, Tyrienses. datur et tetrarchia ex 
Lycaonia^ qua parte Galatiae contermina est; civitatium 

5 XIIII; urbe celeberrima Iconio. ipsius Lycaoniae celebrantur 
Thebasa in TaurO; Ide in confinio Galatiae atque Cappa- 
dociae. a latere autem eius super Pamphyliam veniunt 
Thracum suboles Milyae, quorum Arycanda oppidum. 

(26) Pamphylia ante Mopsopia appellata est mare 96 
loPamphylium Cilicio iungitur. oppida Side et in monte 

Aspendum^ Plantanistum^ Perga. promunturium LeucoUa; 
mons Sardemisus. amnes EurymedoU; iuxta Aspendum 
fluens; CatarracteS; iuxta quem Lyrnesus et Olbia ultima- 
que eius orae Phaselis. 

15 (27) lunctum mare Lycium est gensque Lycia, unde 97 

vastus sinus. Taurus monS; ab Eois veniens litoribus, 
Chelidonio promunturio disterminat; inmensus ipse et in- 
numerarum gentium arbiter ^ dextro latere septentrionaliS; 
ubi primum ab Indico marl exsurgit, laevo meridianus et 

w ad occasum tendens mediamque distrahens Asiam^ nisi 
opprimenti terras occurrerent maria. resilit ergo ad 

§ 96: MCap. VI 682. — § 96: (10) Mela I 78. 79. — (14) MCap. 
LI. — § 97: MCap. VI 683. — (16) Mela I 81. Sol. 38, 10. — 
(402, 3) Sol. 38, 11. 

2 pbilomeliani D. pbylymolienseB a 3 pateni B | . tiri- 

enses F. -esses B^. trienses 9k. hjiienaea B e StByz. \ tetrarchia 
ex F*£'t7. hiharcia (hia- £^ lyaorcia a) et r 4 ciuitatam 

D^Vkva.S 6 thebasa (thaeb- F) U.v{H). temb- G. terb- B \ 
ide TL^J. ideeB*a. idee r. -ea v. sinda J?, hyde JJ 7 neniunt 
— 9 pamphylia om.B^ 8 aricanda a. -dra F. -chanda B' 

9 pamphilia £\ -liae £^ | ante DBav. -tea rJ \ est om.DB 
va.S, e F^ 10 cilicie B«. cilio DF^B^a | oppida F*£*5. -da 
eiiiB V, oppi r \ 8ideF"£*£. sade (///deF*) U. syde v 11 plan- 
tanistom U.v(J). platanistns G. pletenissum H 12 amnis 
FBat^a. JJ 13 cataractes F. -cte a. -etas B | lymesus (lir- B) 
9kTLv{S). -nosus F. -nessus rH{D). -senos dX 15 ei mare 

va.S \ est gensque U.v. an excurrensque? 16 nastos S^ -tum 
(sinum) H cum seqq^. iungentes 17 disterminatur o%va.G 
21 a EoiH. (ad -^^ 

Flxni vat. hist. I. 26 



402 C. PLINI SECVNDI [DFBEa 

septentriones flexusque inmensum iter quaerit^ velut de 
industria rerum natura subinde aequora opponente^ hinc 
Phoenicium^ hinc Ponticuin> illiiic Caspium et Hyrcanium 

98 contraque Maeotium lacum. torquetur itaque collisus inter 
haec claustra et tamen victor flexuosus evadit usque ad s 
cognata Ripaeorum montium iuga^ numerosis noroinibus 
et noviS; quacumque incedit; insignis: Imaus prima parte 
dictus, mox Emodus^ Paropanisus, CirciuS; Gambades^ 
Pariades, Choatras, Oreges, Oroandes^ Niphates, Taurus 
atquC; ubi se quoque exuperat, Caucasus^ ubi brachia lo 
emittit subinde temptanti maria similis^ Sarpedon, Corace- 

99 siuS; CraguSj iteramque Taurus^ etiam ubi dehiscit seque 
populis aperit; Portarum tamen nomine unitatem sibi 
vindicans; quae aliubi Armeniae^ aliubi Caspiae, aliubi 
Ciliciae vocantur. quin etiam confractus^ effugiens quoque is 
maria^ plurimis se gentium nominibus hinc et iilinc iroplet, 

- a dextra Hyrcanius^ CaspiuS; a laeva ParihedruS; Moschicus^ 
AmazonicuS; Coraxicus^ Scythicus appellatus^ in universum 
vero Graece Geraunius. 

§ 98. 99: MCap. VI 683. — § 98: Sol. 38, 11. 12. 11. Mela 
I 81. — § 99: Sol. 38, 13. 12. — Mela I 109. 

1 septentrionis DE^B^Ea. -one o%H. -nales E" | uel unde 
E^B^a 2 nbinde B. sibi non o 3 hircaninm FBo. hyr- 
canum (Sol.) va.H, item infra v. 17 4 maeoticnm DB (?) C 
6 rhipoeorum B. riphaeo- Y^va.S. -phep- o. -phaco- F*. -phaea 
60- a 7 quaecumque E*B. quoc- os | tendit i | simaos a. 
Sym- 8 dicta Y* \ emodns B.*0, hem- F*. edigfis B^aov. 
aed-r | paropanisTisBEat;(iS). -ponisusE. -pami8U8D(?)(7 | cam- 
hades B*t7(/S). -ages EB^. campages Ea. -ades E'. chambaffesD. 
-ades C 9 pariades zJ. -dis Ba. -ryadis EMB. -radis B^ 
pharades B*. paryadres (Sdlm.) H. parparyades E'. pharpha- E*. 
-riades v, (apnd Parthos Sol. Parthis coni, Momms.) \ choathras E*. 
coothyas a Graecis coni.D* \ eroandes D. //ro-E*. oroates coni.B 
niphates Sol.B. nyphaetes E^ -petes E^a. nipetos B. nyp- r 

12 cragus BeStrah. grag- (gag- B*) r. garg- v. efr.§100 

14 nendicans Y^Kva.G | armoenice B. -icae F*. -menicae 
va.G{D*) 16 qui E*B | an que {pro quoque)? 17 pari- 
hedrusDEdD. -heldrus B. -iedni8Eat;(J). paryadres (5i»l«t.) JBT ' 
moscius DE*. -chius va.G. -stius B. -rtius a 18 nniuerBa os 

19 graeciae E. -cia os. grecie aT(anrcc*e?) 



DFBEa] NAT. mST. V 27 (27. 28) 403 

(28) In Lycia igitur a promunturio eius oppidum 100 
Simena^ mons Chimaera; noctibus flagranS; Hephaestium 
civitas, et ipsa saepe flagrantibus iugis. oppidum Olympus 
ibi fuit^ nunc sunt montana Gagae^ Corydalla^ Rhodiopolis. 
5 iuxta mare Limyra cum amne^ in quern Arycandus influit; 
mons MasicytuS; Andria civitas^ Myra^ oppida Aper/ae et 
AntipbelloS; quae quondam Habesos^ atque in recessu 

Pbellos. dein Pyrrba^ item Xantbus^ a mari XV^ flumen- 

que eodem nomine, deinde Patara^ quae prius Pataros^ 
10 et in monte Sidyma^ promunturium Cragus. ultra par loi 

sinus priori; ibi Pinara et quae Lyx^iam Onit Telmesus. 

Lycia LXX quondam oppida babuit, nunc XXXVI babet. 

ex bis celeberrima praeter supra dicta Canas^ Candyba^ 

ubi laudatur Eunias nemus^ Podalia^ Cboma praefluentc 
uAedesa, Cyaneae^ AscandiandaliS; AmelaS; Noscopium^ T/oS; 

Telandrus. conprebendit in mediterraneis et Cabaliam; 

§ 100: MCap. VI 688 extr. — (2) Sol. 89, 1. 2. — (6. 8—10) 
Mela I 82. — § 101: (11. 12) MCap. VI 684. 

3 alympus F*. -pis T\ alimpus D 4 gage %va.H\ cory- 
dallas B 6 in qnem om.H 6 et mens B(?)E*t7 | masicytus 
ego e Ptol V3,l. -citiis ll.v{D). -tis E*. -sycitus dTS. -say cites B \ 
andiia BEdEt;(e7). -iaca Z'B, adriaB. andnis a. an Andriace? | 
Aperlae D\ cfr, MGGm 1493^ (stadiasm.^dO). Ptol V3,2. aperiae 
DFD. -rie BdE. apperie a. aperrae SePtol. apyre £'^ 
7 habesos DFdD. -sns /. -ssus v. hebeaos £a. abesus B^ ebo- 
Bus B' I aeqiie FM. eqne a | secessu F^ reges su BM. rig- F^a 

8 phellos ^8. -lluB B. pellos F*B*. -llus v. p//// D. pillos 
P^da. -Hub B* | phyrra TLva.C. pyrha F. pirra E*. pira E*a | 
item DFda. -mque rv \ xantbns Y^v. -tus B*. zanius r 9 pa- 
tarat BdEa | pataros U.v{8). sat- C 10 sidima Fa. -dinia E. 
Byd- va.B \ cragus B. grag- (gag- E) ZZ 11 pinnara FBa | 
et in E'va.J? | lycia FEa. litia B | telmesus FBat;. -bbub r(?)^. 
item p. 404,1 13 candiba a. camd- Fd 14 eunias II. D, 

oeniu E't? | cboma E(?)B. co- rv 16 aedesa DF^E/Sf. -era F*. 
edesa rv. ad- G \ cyaneae EIT -nae (ci- B) FBa. -ne dt?. era- 
nae D | ascandiandalis (a8cadi-B)FdTBa2)^ -talis ED^ ascan- 
dalis D(?)G^. -dialis v \ andelas a. mela B^ smela B' | tics B. 
tros E^ troa U.v 16 telandrus B. telendus 22. t;. {cfr.§131) 
conprebendit in E*f?. -dit E^ -di (-prendi Fa) r | et om. Ed(?; 
ta.8 \ cabaliam £d(?)i7. -lliam r 

26* 



404 C. PLINl SECVNDI [DFBEa 

102 cuius tres urbes Oenianda^ Balbura; Bubon. a Telmeso 
Asiaticum mare sive Garpatbium et quae proprie vocatur 
Asia, in duas earn partes Agrippa divisit: unam inclusit 
ab oriente Pbrygia et Lycaooia; ab occidente Aegaeo mari^ 

a meridie AegyptiO; a septentrione Papblagonia; huius 5 

iongitudinem GGCCLXX^ latitudinem CCGXX fecit alteram 
determinavit ab oriente Armenia Minore^ ab occidente 
Pbrygia^ Lycaonia, Pampbylia^ a septentrione provincia 

Pontica, a meridie mari Pamphylio, longam DLXXV, latam 

CCGXXV. 10 

103 (29) In proxima ora Garia est; mox lonia^ ultra eam 
^eolis. Garia mediae Doridi circumfunditur; ad mare 
utroque latere ambiens. in ea promunturium Pedaliuo); 
amnis Glaucus^ deferens Telmedium^ oppida Daedala, Grya 
fugitivorum; flumen Axon^ oppidum Galynda. 28. amnis is 
InduS; in Gibyratarum iugis ortus, recipit LX perennes 

104 fluvioS; torrentes vero amplius centum, oppidum Gaunos 
liberum; dein Pyrnos. portus Gressa^ a quo Rbodus insula 

passuum XX. locus Loryma, oppida Tisanusa^ ParidoD; 
Larymna^ sinus TbymniaS; promunturium Apbrodisias^ so 
oppidum HydaS; sinus Schoenus^ regio Bubassus. oppidum 

§ 10^: MCap. VI 684. 685. Die. 2, 3. — (1. 2. 3—6) Sol. 40, 1. 
— Agrippa fr. 28R. — § 103: (11) MCap. VI 685. — (13. 14) 
Mela I 83. — § 104: Mela I 84. 

1 oenianda BEB/S. -de a. -dra s. -amda £. oenoanda B. 
-amda E' | dubon F 3 una F^Ba 4 pbrygia (pry- F*) et 
DF*Et?(e7^. -gia S. phrigieBa. piygiaeF* | lycaonie (lic-B)Bda 

6 CCCM va. He MCap. 12 aeolis v. eo- F*E*. eorie D. 
coris r \ doridi dG^. -de v. -ridB. -rsor 14 telmediumB'TiiS. 
temed- FB*E*a. -dum v. temidium dB*. te////dium D. telmee- 
soin^ I criaF^a. circiaF*. cyriat?a.J5 16 calindaa. -lydnatr 

19 passuum FdEaoD. om.rv \ lacus U^ova.B. lane B^ 
lorymaF*JB. -ysmaDF^E. -rima B*ecorr.t?. -ismaao | tysanuflaa 
{vel thys-) va.H \ paridon YaS. -dion t;. -rydon BE. peridom B. 
pandion cani.BeMda 20 larimna Fava.C7 | thymnas %. tim- 
nias B. tym- va.G \ aprodisias F^Ba 21 hyda8BFMIft©(D). 
-da "F^G. hidas B. hyla coni.BeMela \ scoenis B. Bcenue a. 
-nu8 F^ choenuB F« | bubasus F'dBE^a/Sf 



DFEBa] NAT. fflST. V 27—29 (28. 29) 405 

fuit AcanthuS; alio nomine Dulopolis. est in promunturio 
Cnidos libera ; Triopia^ dein Pegusa et Stadia appellata. 
ab ea Doris incipit. 

Sed prius terga et mediterraneas iurisdictiones indi- 105 

scasse conveniat. una appellatur Cibyratica; ipsum oppidum 
Phrygiae est. conveniunt eo XXV civitates, celeberrima 
urbe Laodicea. 29. imposita est Lyco flumini^ latera 
adluentibus Asopo et Capro^ appellata primo Diospolis^ dein 
Rboas. relicpii in eo conventu^ quos nominare non pigeat^ 

10 Hydrelitae^ Themisones^ Hierapolitae. alter conventus a 
Synnade accepit nomen; conveniunt Lycaones, Appiani^ 
Corpeni; Dorylaei^ Midaei^ lulienses et reliqui ignobiles 
populi XV. tertius Apameam vadit; ante appellatam Celae- 106 
nas^ deinde Ciboton. sita est in radice montis Signiae; 

15 circumfusa Marsya^ Obrima; Orba fluminibus in Maeandrum 
cadentibus. Marsyas ibi redditur^ ortus ac paulo mox 
conditus. ubi certavit tibiarum cantu cum ApollinC; 

Aulocrene ^s^; ita vocatur convallis^ X p. ab Apamea 
Phrygiam petentibus. ex hoc conventu deceat nominare 
so Metropolitas^ Dionysopolitas^ Euphorbenos, Acmoneuses, 
PeltenoS; Silbianos. reliqui ignobiles VHII. 



§ 106: (7) Strabo XII p. 678. — § 106: (13—19) Sol. 40, 7, 
MCap. VI 686. cfr. Herodot. V 118. VII 26. Xen. anab. I 2, 8. 
Strabo 1. 1. Liv. XXXVIII 13, 6. 6. 

1 acanthus BE J?, -natns rv 2 pegusBa. -nsf/jT^. pegasa 
coni.B I caudia {pro stadia) E' 7 laodicia ao. -ditia F*. iau- 
dicia Ed. -ditia B. -datia F^ 9 hroas o. roas F. troas B 

10 hydrelitae Hv. hysd- d. hisd- BE. isd- a. histd- F { 
tbemisones B. -siones E*. thimisones B. thym- a. thimisiones 
Bv. thym- FE* | hierepolitae Fd. hierop- BEt-a.P. yerop- a | 
altero conuenta DF^dB^a 11 synnade V*S. -ds, B. synade- 
F'a. sinnade E. -da E't7. sinade DB 12 corpeni lhv(J). 

exicarp- B^. cercop- B^ \ mndaei T^va.B. mdaei F^a. mdae B* 

13 Xn B'ecorr. | caellenas Fa 14 deinde FdEa. dein 
r(7)v I tiboton a. cyb- FB. tyb- £ 16 orba U.v{J). orga. 

^^BeStrah, 17. 18 aulocrene est ego. -ne J. -nes B*v. -nis G^ 
-trenes F*. -creses B^ -treses (-sns a) r 18 dist B coll X VI 240 \ 
sita J 21 siluianos FdBat^a.^. cilbianos coni.D^ coll. §115 



406 C. PLINI SECVNDI [DFKEa 

107 Doridis in sinu LeucopoliS; Hamaxitos^ EleuS; Etene. 
dein Gariae oppida Pitaiuni; EutanC; Halicarnasus. sex 
oppida contributa ei sunt a Magno Alexandre ^ Th^angela^ 
Side, Medmassa; Vraniuni; Pedasum^ Telmisum. habitatur 
inter duos sinus^ Ceramicum et lasium. inde Myndos et s 
ubi fuit Palaemyndus, Nariandos^ Neapolis, ^aryanda, 
Termera libera, Bargylia et, a quo sinus lasius, oppidum 

108 lasus. Garia interiorum nominum fama praenitet quippe 
ibi sunt oppida Mylasa libera, Antiochia, ubi fuere Sym- 
maethos et Cranaos oppida; nunc earn circumfluunt Mae- io 
ander et iXfors^nus. fuit in eo tractu et Maeandropolis, 
est Eumenia; Gludro flumini adposita, Glaucus amnis, 
Lysias oppidum et Orthosia, Berecynthius tractus, Nysa, 
TralliS; eadem Euanthia et Seleucia et Antiocbia dicta; 

109 adluitur Eudone amne, perfunditur Tbebaite. quidam ibi i5 
Pygmaeos habitasse tradunU praeterea sunt Thydonos, 
Pyrrha, Eurome, Heraclea, Amyzon, Alabanda libera, quae 
conventum eum cognominavit, Stratonicea libera, Labrayn- 

§ 107 : (2. 6—7) Mela I 84. 85. 



1 elens FT£a5. -eos B. elaeus D(?)(r. eleusis v \ ^iene 
(euth- G) B«E*t;a.J. del U 106 2 pitaium E»^. piatium r*E. 
piacium B*t?. ///axiixnn U\ matium r \ eutane (euct- B) U,v{H). 
-ale a. ^anae C. -aniae Dal. euthene U106 3 ei DB(?^©. 

ea r \ theangela E'^. thagela (-ena a) II. -elea v 4 side 

(sode a) U.v(J). sibde B \ medmassa B{?)B. -dnassa rv | oia- 
nium II, J. eui- v, euxalium S cum Mionneto \ tbelmisam F. tel> 
mesum E'. -ssnm va.D 5 iasicum DEdEa 6 caryanda B. 
sary- E. ary- DdT. ari- rv 7 telmira B* | bargylia E"(B)J^ 
-liae B£^. -lyae F. -la E'^os. -gilie B. -girie a. -gila v 
9 sint E I simmaethos Ea. seminetlios va.S 11 Morsjnus 

{MPtp.822^ enummis) B^. orsinus II. H. mossinns v 13 or- 
thosia ^''B coll. XXXVII 23. 92. 103 othrusa (otr- Ba) 11. v \ 
berecynthius v. -tus E. -cynctus d. -cintus DFa. -ebinthus B 

14 eadem om.B | euantia YRt^va.B 15 Eudono {Sieglin 
exEtym.M.s.v.) D* \ thebaite Bd/S. -ide DEar. thaebanto F 

16 tydonos F. -nes B 18 libera ani.'EK alibra va,B. 

AlindaB | \a,hta.jndosconi.JcollXXXII16. libray-F». libiy-F* 
a.libraiiidoB a. librai- d. libr///i-B. lybeayndoa E. hynidoa D (?)(?. 
libera hynidos v 



DPBBa] NAT. HIST. V 29 (29—81) 407 

doS; Ceramus^ Troezene; Phorontis. longinquiores eodem fo- 
ro disceptant Orthronienses, Almdienses, Euhippini^ Xystiani; 
Hy dissenseS; Apolloniatae , Trapezopolitae ; Aphrodisienses 
liberi. praeter haec sunt CoscinuS; Harpasa^ adposita 
5 fluvio HarpasO; quo et Tra/licoU; cum fuit^ adluebatur. 

(30) Lydia autem perfusa flexuosis Maeandri amois no 
recursibus super loniam procedit^ Phrygiae ab exortu soils 
vicina^ ad septentrionem Myslae^ meridiana parte Cariam 
amplectenS; Maeonla ante appellata. celebratur maxlme 

10 Sardlbus in latere Tmoli montis, qui ante Timolus appel- 
labatuF; conditis; ex quo profluente Pactolo eodemque 
Chrysorroa ac fonte Tarni a Maeonis ciyitas ipsa Hyde 
vocitata est^ clara stagno Gygaeo. Sardiana nunc appel- in 
latur ea iurisdictio, conveniuntque in earn extra praedictos 

15 Macedones Cadieni^ jPMladelphini et ipsi in radice Tmoli 
Cogamo flumini adpositi Maeonii; Tripolitani^ iidem et 
Antoniopolitae — ■ Maeandro adluuntur — , Apollonhieritae^ 
Mysotimolitae et alii ignobiles. 

(31) lonid; ab lasio sinu incipiens^ numerosiore amb- 112 

§ 110: (7—12) Sol. 40, 9. 10. MCap. VI 686init. 



1 troezene DE(?)B. troaz- Ba. -acaenae F. throcene v 
2 alindiensea {H)SePtolV2,15. alid- FBEaJ. halyd- D(?)v | 
euhippini D. seu (saeu F) hi- rv. {cfr.§115^ 3 hydissenses 
li{T)BePtol.l.l. hydie- Fat?, hidie- BE. hidite- E» | aphron- 
dienses B. adphrod- F 4 coschinus FB 6 trallicon v. 

transl- U.D \ cum 1*v, om.r 6 flexupsus a. -si Ddva.8 
7 secuiibas DF^a 8 cariam F^B'v. regiam B^dT. -gia r 

9 ante v. -tea II S 10 tmolli F^ tim- a. mo- BME | 
ante II, v. -tea 8 \ tymolus FE 11 conditus E*. uitibus con- 
situB E't?a.J'(Z)) I ex quo DF*B^t?(6'). ex a. ex eo Y*D. et ex 
eo G^ 12 chrysoroa B. -ra D. chrisoroa F*. -ro (cri- a) F^a | 
tame ^^va,8 \ di8t.va,G{J) \ a maeouiis v. amoenis II 
13 stagno F'E'i;. -na r 14 in ea Fa 16 cadiemi B^ ca- 
dueni va,J. cadidieni £'. add, loreni B'E't;a.JJ(5). | filladelfeni 
(phil- 1?) E'va.J' 17 apoUonhieritae 8enummis. -onih- J. 

-onoh- G. -onosh- P. apolloniheritae DFt;. -onoh- E*. -llinih- 
EadT. aph- B 18 mysotimolitae DdTE* (-tmo- v) J. efr,§120 
extr. miso- B. mysotimolyte F. mysytomolite a. mysito E. meso- 
timolitae Heconi.{D*) 



408 0. PLINI SECVNDI [DPBBa 

itu litorum flectitur. in ea primus sinus fiasilicus, 
Posideum promunturium et oppidum^ Oraculum Branehi- 
darum appellatum^ nunc Didymei Apollinis, a litore stadiis 
XX; et inde CLXXX Miletus ; loniae caput; Lelegeis ante 
et Pityusa et Anactoria nominata; super LXXXX urbium 5 
per cuncta maria genetrix nee fraudanda cive CadmO; 

113 qui primus prorsam orationem condere instituit. amnis 
Maeander; ortus e lacu in monte Aulocrene plurimisque 
adfiisus oppidis et repletus fluminibus crebiis^ ita sinuosus 
flexibuS; ut saepe credatur reverti; Apamenam primum 10 
pervagatur regionem; mox Eumeneticam ac deinde Hyrga- 
leticos campoS; postremo Cariam^ placidus omnesque eos 

• agros fertilissimo rigans limo^ ad decumum a Mileto stadium 
lenis inlabitur mari. inde nions Latmus^ oppida Heraclea^ 
montis eius cognominis Carice^ Mj^uS; quod primo con- 15 
didisse lones narrantur Alhenis profecti^ Naulocbum^ Priene^ 
in ord; quae Troglea appellatur^ Gaesus amnis ^ regio 

114 omnibus louibus sacra et ideo Panionia appellata; iuxta 

§ 112: Mela I 86. — (4) Sol. 40, 12. — § 118: (7—10) Sol. 
40, 8. MCap. VI 686 extr. — (14—18) Mela I 86. 87. 



2 possidenm 'F'Ra,va.G \ distva.J | brancidamm VBavg.G 

3 dydimei F*. -mi F^ didimia a. -mi B. didymaei DR(?)C 

4 LXXX Brunn {d.Kunsth. Homer p, ST) D*. cfr, Strabo XIV 
p. 634 extr. \ delegeis E*a | ante & 'BL^ecorr.C. -tea DF^E*. -tea 
a ft. -tea e E*. -tea et V*v{S) 5 pityusa D(?)0. -tusa F. 
-tu8 B^ pytisaE. -se a. phitiusaB*. phyt-E*t? | LXxK///'Rva.H 

7 prorsa DF^B^a. prosam U*G. -sa F* | rationem DF^a. 

ratanoni B^ 8 aulotrene Fa. -rono B 10 apameniam 'RK 

ad pam- B^ -nam d 11 eumineticam BE a. -naeticam F | 

ac dv. ae DF. e B^Ea. dehB,* \ deinde BE a. dae inde F. 

dein Bd(?)t7 | hyrgaleticos (yr- B) 11. J. bargyl- B. bircaU- v 
12 plagius DFB^a 13 irrigans 14 inde om.DFB^a 
16 carice U.S. -ca (sc. oppida) H. -cae G. -iae v. dist,ego 

(Carice = apud Cares: cfr, Strabo XIV p. 635 extr.) \ myus B. 

miunsE^ miu8B^ msuus (snusB^)?*. minus « | primus DFdS^a. 

cm primi? 16 naulocum prienne Y^tkva.Bas. 17 trogl 



(-eae B») U.J. -gilia B coll. § 135 et 8trab.XIVp.636. -gela v | 
gaesus D^eMela. gessus BdE'v. gre- r. faicwv Ephoms ap. 

Aihjwt. VTTv% mio io :,,^J.« „ TT 



Athen.VIIp.31V 18 iuxta a H 



DPBEa] NAT. mST. V 29 (31) 409 

fugitivis condltuiD; uti nomen indicio est; Phygela fuit et 
Marathesium oppidum. supra haec Magnesia Maeandri 
cogoomine insigniS; Thessalica Magnesia orta. abest Epheso 

XV p.; Trallibus eo amplius MMM. antea Thessaloche et 

s^androl^tia nominata et iitori adposita Derasidas insulas 

secum abstulit mari. intus et Thya^j'ra adluitur Lyco, ii6 

Pelopia aliquando et Euhippia cognominata. in ora autem 

Matium, EphesuS; Amazonum opus^ multis antea expetita 

Dominibus, Aiopes, cum pugnatum apud Troiam est; mox 

10 Ortygiae; Amorges. vocata et Smyrna est; cognomine 

Tracbia; et Haemonion et Ptelea. attollitur monte Pione; 

adluitur CaystrO; in Cilbianis iugis orto multosque amnes 

deferente et stagnum Pegaseum, quod Pbyrites amnis ex- 

pellit. ab iis multitude limi est; qua terras propagat 

15 mediisque iam campis Syrien insulam adiecit. fons in 

urbe Callippia et templum Dianae conplexi e diversis 



§ 114: (1) Mela I 88. — (6) cfr. Plin. II 204. — § 116: (8) 
Mela I 88. Sol. 40, 2. Dionys. perieg. 828. — (12) Mela I 88. — 
(15) cfr. Plin. II 204. 



1 ut in FBa | phigela F. -ilega B 3 a thessalica v I 
abest ab £"t7 4 MMM JIG. CCCM v \ thessaloche (thesa- B) 
US, -chae Fa. -ce rv 5 mandiolytia Letronne ann. delV ist. 
arch,XVII{184S)p.285. androlitia Ihv \ litora B^ lyt- F 
6 thyatira GeStByz. thyana Da. thia- BE. thyona F 7 eu- 
hippia (heu- £) F dXEa v(jS). -ppa D G. euphiphia B 8 matium 
U.v{J). mantium 8. -teinm G. -teum B. cfr. infra § 116 et VI J 2 

10 ortygiae DD. -gia Ed v. ortigiae (osti- F*) F. -gie B. 
hostie a | amoges B. et (ac S) morges va.J \ dist.D \ et 11.8. 
est et v{J) \ symymaF. smima a. mi-B. zmyrna/S | estFdXEa. 
om.rv 11 trachia TjS^. -chea, B ex Eustath. -cia Ea. thraciae 
DFd. -ia V. -atie B | haemonion Y J coll. Hesych. 8. v. Mnovia. 
hem- 1) d T £ t7. -nie a. emonien B. samomion B e StByz. et Eustath. \ 
monte — 12 adluitur om.DFd^B^a | pionio £ 12 cyastro BB^ 
era- F*. ca- adt;a.^ | iugis E*E*t?. om.rJcoU.§120 13 per- 
gaseum ad. -saeum F. -sacum B | phy rites DEr. pyrrhites F 
{proh.H). pyrri- ad. pirri- B 14 iis DFu. is B. his rO 
16 iam om.Ea 16 callippia Verc.{8). -ipia JiZv(L). -iopia G. 
calippiea. -ipiaeF. -ipieBd | et DIE G. om.rv | conplexi DFdBG^ 
{etdist.). -xa Eav 



410 C. PLINI SECVNDl [DFBEm 

116 regionibus duo Selenuntes. ab Epheso Matium aliud 
Colopboniorum et intus ipsa Golopbon, Haleso adfluente. 
inde ApoUinis Glarii fanum^ Lebedos — fiiit et Notium 

oppidum — y promuniurium Cyrenaeum^ mons Mimas CLp. 
excurrens atque in conlinentibus campis residens. quo in 6 
loco Magnus Alexander intercidi planitiem earn iusserat 

VII 'D p. iongitudine^ ut duos sinus iungeret Erythrasque 

117 cum Mimante circumfunderet. iuxta eas fuerunt oppida 
Pteleon, HeloS; Dorion^ nunc est Aleon fluvius^ Gorynaeum^ 
Mimantis promunturium; Glazomenae^ Partbenie et Hippi, lo 
Ghytropboria appellatae^ cum insulae essent. iusserait 
Alexander idem per duo stadia continent! adnectL 
interiere intus Dapbnus et Hermesta et Sipylum^ quod 
ante Tantalis vocabatur, caput MaeoniaC; ubi nunc est 
stagnum Sale, obiit et Archaeopolis^ substituta Sipylo^ et is 

118 inde ilLi Golpe et buic Libade. regredientibus inde abest 

XII p.; ab Amazone condita^ restituta ab Alexandro, in 
ora Zmyrna^ amne Melete gaudens non procul orto. montes 

§ 116: (1—4) Mela I 88. Sol. 40, 13. MCap. VI 686. — 
§ 117: (9. 10) Mela I 89. — (13. 14) Sol. 40, 14. MCap. VI 686. 

1 selenuntes DdE(JB)ir. selin- "FTLv. selynntes a | matium 
£'/. -thium V. spatium E*. -ia B^. patium r. mantium S. -teium 
G. -teum J5. cfr.§115 4 cyrenaeum (-aeon v) J. -neumDdTE. 
///yren-F*. ciraen-B. cyrrenuma. coTyca,eonBeStrab.XIVp.644. 
-ceon G. an argennum? | minas a. //nimas B' | CLC Fa. CGL 
dva.H 6 locus F. -cu B | planitia B^ platia B^ 7 D om. Fa j 
duo B5 8 fuerint a. -reB(?)C 9 alion a. Aleos coni.D* 
coll. XXXI 14 I corynaeum D(?)JJ. corineum E*G. -eon v. cyri- 
naeum Fd. -neum (cir- E^) BE^ cyreneum a. -eon C 10 hipi 
FB. hypi a. hepi d. epiva.B 11 chytrophoria £. chytoph- 
DFEJ?. citoph- ad. citop- B. othopb- v \ essent. iusserat ego. 
insant B^ essent rv 12 adnecti DFdE^a. -tit B'B*jS». -ti 

iussitD. -exuitt?. adtentiB^ adiecit«7^ 13 hermesta (baer-B^) 
FB^EaJ. -sia rv \ sypilum F. sip- a. sypill- E 14 antea aT J 
moeoniae FB^ moenie B^ -nia a | est om.B^ 16 agnum F 
saloe B*. sole B^ | obit FBa. ob id £ | arceopolis B'a. arte- B^ 
barcaeobo- F | substitutas spilo DFa 16 colpo FBa.. -pae O \ 
libade (-dae F) ILvib^ lyb- a. leb- B 17 ab T*v{J), am.r 

18 ///myma B*. smy- "Dva.S. zmirne a 



DFRBa] NAT. HIST. V 29. 80 (31. 32) 411 

Asiae tiobilissimi in hoc tractu fere explicant se: Masiusia 
a tergo Zmyrnae et Termetis Olympi radicibus iunctus in 
Dracone desinit^ Draco in Tmolo, Tmolus in Cadmo^ ille 
in Tauro. a Zmyrna Hermus amnis campos ^^cat el 119 

snomlni suo adoptat. oritur iuxta Dorylauni; Phrygiae 
civitatem, multosque colligit fluvioS; inter quos Phrygem, 
qui nomine genti dato a Caria earn disterminat, Hyllum 
el Crybn, ip^os Phrygiae, Mysiae, Lydiae amnibus repletos. 
fuit in ore eius oppidum Temnos, nunc in extremo sinu 

loMyrmeces scopuli, oppidum Leucae in promunturio, quod 
insula fuit, finisque loniae Phocaea. Zmyrnaeum conventum 120 
magna pars et Aeoliae, quae mox dicetur, frequentat 
praeterque Macedones Hyrcani cognominati et Magnetes a 
Sipylo. verum Ephesum, alterum lumen Asiae, remotiores 

IS conveniunt Caesarienses, Metropolitae, Cilbiani Inferiores 
et Superiores, Mysomacedones, Ma^taurenses, Briullitae, 
Hypaepeni, Dioshieritae. 

30. (32) Aeolis proxima est, quondam M^sia appellata, 121 
et quae Hellesponto adiacet Troas. ibi a Phocaea Ascanius 

loportus. dein fuerat Larisa, sunt Cyme, Myrina quae 

§ 118: Sol. 40, 16. MCap. 1. 1. — § 119: (4—7) Sol. 1. 1. MCap. 
1. 1. _ (10) Mela I 89. — § 121: (18—20) Mela I 90. 

1 masthusia Fa 2 iunctus TL*S. -tus. is v. -tis (iniu- £^) r«7^ 

3 in molo B\ imm- E. im- a | thmolus Fa. zmo- B^ 
4 taurjca F. -raca a. tan a B^ | smyrne B. -n§ F. smirne a | 
amnis B,*v{S). om.rH \ campus Fa | fecat ego e Sol. facit II. v 

6 dorylaum DF^(/). adoril- Eav. dorilacu B^ -ata B^ 
-aeum G 8 ipsos ego, ippos (ipos B) II. et ipsos E^v \ omni- 
bus FB^a 10 leucae (laeu- F) DFJ". -ces a. -ce r \ in E(?)(y. 
dein rv \ promuntorium d.Tva.Cr 11 ionie B*. ioci B* | pho- 
cae F. -ce a. ow.B 12 et FB^. om.rv 14 uerum ow.D(?) 

15 cesarenses (caes- F) FE^a | cilbiani Ev(H). cib- DB. et 
cib- F. et cyb- ad. cylb- C 16 mysomacedones B. mysso- F. 
miso- B. misso- DEa. mysii- v. cfr. § 111 extr. | mastaurenses 
BeStrah. met- ll.v \ briullitae JidH{D). briuli- rS. brulli- JB. 
bruli- E*. bruili- v 17 hypaepeni BTLB. hyppaep- F. hippep- 
X'. yppeni a. hipp- E. hibep- v \ dioshierites a. -hicritae F£. 
-haeritae I) 18 mysia v. mesia a. moesiae BFE. -ie B. -ia E' 

18. 19 appellata et Bv. -t§ £^ '-te FB. -ta E'ad 19 mi- 
rina a. myrrina B. -ne B cfr.XXXII 59 



412 C. PLINI SECVNDI [DPBEm 

Sebastopolim se vocat^ et intus Aegaeae^ Itale^ Posidea^ 
Neon Tichos^ Temnos. in ora autem Titanus amnis et 
civitas ab eo cognominata — fuit et Grynia^ nunc tantiun 
portuS; oWm insula adprehensa — ; oppidum Elaea et ex 
M^sia veniens Caicus amniS; oppidum Pitane; Canaitis 5 

122 amnis. intercidere Ganae^ Lysimachea^ Atarnea^ Garene, 
Gisthene^ Gilla, Gocylium, Thebe, Astyre, Chrysa, Palaescepsis^ 
Gergitha, Neandros; nunc est Perperene civitaS; Heracleotes 
tractuS; Gorypbas oppidum^ amnes Grylios, OUiuS; regio 
Apbrodisias quae antea Politice Orgas^ regio Scepsis^ flumen lo 
Euenum; cuius in ripis intercidere LyrnesoS; Miletos. in 
hoc tractu Ide mons et in ora^ quae sinum cognominavit 
et conventum^ AdramylteoS; olim Pedasus dicta, flumina 
Astron, Gormalos, Grianos, AlabastroS; Hieros ex Ida; intus 

123 mons Gargara eodemque nomine oppidum. rursus in litore is 
AntandroSy Edonis prius vocata, dein Gimmeris, As^os, 
eadem Apollonia — fuit et Palamedium oppidum — , 
promunturium Lectum disterminans Aeolida et Troada. 

§ 121 : (6) Mela I 90. — § 122. 123 : (16. 16) Mela I 93. 



1 Q,ega,eB.e Jcoll§91etHerod.I149. -geae DFD*. agef B^ 
agee a. ege§ E'd. egee B. aegae B. -gea v \ itale BBBB^cT 
coll.§126, -lie ^*va.B. insule a. attalia^ | posideanF. poss- a. 
posit dea B 2 neonthicos B'. been hicos FB\ -nycos a 
3 grynia E{?)B. grya BF. gria Ba. grinia v 4 olim J. boU 
U.B. -lis V 5 mysia v. moesia (me- a) Jl \ oppida FBa | ca- 
naitis BE'D. -ains B(?)t7. canucis r 6 cane Fat; a. Z | lysi- 
machea B(S). -cea DFBt;. -ce a. -cbia E(?)6^ | carane DFa 

7 trisphrene B | cocylium E(?)i7. -lum B. -cillum Bas. 
coccylle (cocy- v) Ft?, -ille BB^a. conchile B' | thebae C \ aatire 
Fa. ha- B | chrysa Bv. chrisa B*. cri- r 8 gergitiia (P)5. 
-thos B. -getha Ev. -than BFa. -phan B { noeandroB FBa. 
noend- ra.B 9 coriphas a,va.B. -pas B | grylios (gril- Fa) 
oUius (olius a. olui8F)BFEaJS'. glirios (glor-B^) oIuubB. giylio- 
solins (chry- Dal.) v 10 qui FBa | flumine (-nae F) uenimiFa. 
-men nenim B 11 et miletos :E*va.S{D) 12 ide J. ide U. 
ida V 13 adramitteos F. -iteos Kva.B. -ites B'. aramitet B' 
padasus a. -das E 14 crianos U.S. ciya- v. eryannoB G 

ieros a. geros B 16 gargar F^. purgara Ea 16 atandros 
Fa. ada- B* | deinde B{?)vd.S\ assos 8. et asBos Ji{?)B. asoB r 

'8 lecton C \ disterminata BFa | collida Fa 



DPBBa] NAT. fflST. V 30 (32. 33) 413 

fuit el Polymedia civitaS; Chrysa et Larisa alia. Zminthium isi 
templum durat intus Colone intercidit. deportant Adra- 
mylteum negotia Apolloniatae a Rhyndaco amne; Eresi^ 
MUetopolitae, Poemaneni; Macedones Asculacae^ Polichnaei^ 

5 Pionitae; Cilices Mandacandeni, Mysi Abretteni et Hellespontii 
appellati et alii ignobiles. 

(33) Troadis primus locus HamaxituS; dein Cebrenia i24 
ipsaque Troas, Antigonia dicta ^ nunc Alexandria colonia 
Romana; oppidum Nee^ Scamander amnis navigabilis ct in 

10 promunturio quondam Sigeum oppidum; dein portus 
Achaeorum; in quern influit Xanthus Simoenti iunctus 
stagnumque prius faciens Palaescamander; ceteri Homero 
celebrati; Rhesus, Heptaporus, Caresus, Rhodius, vestigia 
non habent Granicus diverso tractu in Propontida fluit. 

15 est tamen, ui prius, Scamandria civitas parva ac MM*D p. 
remotum a portu Ilium immune, unde omnis rerum claritas. 
extra sinum sunt Rhoetea litora, Rhoeteo et Dardanio et i25 
Arisbe oppidis habitata. fuit et Achilleon oppidum, iuxta 

§ 128: (1.2; ib. 91. — § 124: (9—11) ib. 93. — Homer. M 
20. 21. — § 125: (17. 18) Mela I 96. — (18) Sol. 40, 17. 

I polymedia ciuitas E*v(i>). polymea (pollim- B) rJ \ chrysa 
JiTH. chyrisa B. chrisa £. crisa a. cryssa C. chrissa v. (et 
proem. V a. J) \ zminthium B'/S^. -tiumEa. -teumE'. zmontiumB^ 
zmynzi- P. zmynti- D. smin- v. -theum C 2 colone D(?)EB 
eStrab. >nia v. -lane Bd. -nae F. culanae a | deportant D(?)E£. 
-tat r. -tata B. -tans v 8 rhyndaco Ed 5. rhin- v. rin- B*. 
rindico DB^a. rinthico E | erezii I>(?)^. erizii S. eressi coni.B 

4 macedonis EBa | ascelacae B. aschil- va.Brot. a Scylace 
D* (tacite) \ policnei a. -lydmaei B 5 mandacandeni (-daea- a. 
-deca-E)DFdEaD. -cadeniB(?)JJ. -gandenit; | mysie^o. -siaZZ. 
-sani V. in mysia B \ abretteni Z*B(/). -ecteni B. -eteni Ddat;. 
-etaeni E. abrettE^ -ttini C abritteniE' 7 hamazitusDE^. 
am- Fa^. -icns Bdt? | crebenia FEava. .S 8 troas prius o 

9 nea d. naee F | scamender F'a. seem- B. meander o j 
in om.o 10 sigium F^a. sygeum o (similiter infra) \ portu B 

II influxit E^ava.^o^. 13 charesus FBa 15 ut prius 
ego. et prius DFMTB^ {bis) Ea. et nunc F^B'v. ibi o | hac {pro 
ac) B*. de B» I MD E'ova.D 16 motu Bi(?). -tu DF»a 

17 roetheo B*. -tero B^ -treo a. rote ero F^ rotaeo F* 18 ar- 
8ibe Ba. aribe F^ | achileon FB. achyl- a 



414 C. PLmi SECVNDI [A(ae.7)DFKB 

iumulum Achillis conditum aMytilenaeis etmox Atheniensibus, 
ubi classis eius steterat in Sigeo. fait et Aeantion^ a 
Rhodiis conditum in altero cornu; Aiace ibi sepulto XXX 
stadiorum intervallo a Sigeo ^ et ipso in statione classis 
suae, supra Aeolida et partem Troadis in mediterraneo 5 
est quae vocatur Teuthrania^ quam Mysi antiquitus tenuere. 

121 ibi Gaicus amnis iam dictus oritur, gens ampla per se^ 
126 etiam cum totum Mysia appellaretur. in ea Pioniae^ Andera, 
Idale^ Stabulum, Gonisium^ Teium, Balce^ Tiare^ Teuthranie^ 
Sarnacd; Haliserne; Lycide^ Parthenium; Cambre^ Oxyopum^ 10 
Lygdamum^ Apollonia longeque clarissimum Asiae Pergamum^ 
quod intermeat SelinuS; praefluit Cetius profusus Pindaso 

121 monte. abest baud procul Eiaea^ quam in litore diximus. 
Pergamena vocatur eius tractus iurisdictio. ad earn con- 
veniunt Thyatireni^ Mossyni^ Mygdones^ Bregmeni, Hieroco- 15 
metae^ Perpereni^ Tiareni; Hierolopbienses^ Hermocapelitae; 
AttalenseS; Panteenses^ Apollonidienses aliaeque inhonorae 

§ 126: (1—4) Sol. 40, 17. — (3) Mela I 96. — (6—7) Sol. 40,20. 
MCap. VI 686 extr. — § 126: (11) MCap. 1. 1. 

1 mitylenaeis B(?)0. mitileneis a. mitel- 0. mitael- T 
2 ecantion a. aeantium E(?)6^ 4 ipsa adT | in S'«. om.rS 

5 super EBE^a 6 theutranta B. thaeudr- (-dbr- F*) F. 
trontha a 7 iam B'E't;. om.r 8 andera AD«. -dira B. 

-rae E. amdira F. -diar a 9 idale AD. itale FdBa«71 cale 
DEDaZ. dale v \ tegimn va.S \ balce II. v (J), -cea D(?)jB | thiare 
FB I tenthraniae F. theutr- A 10 aliseme a. halisemae A. 
alys-F I lycid§F. -diaeA | cambreW. !?(/). thym-J? 11 ligdf^ 
mum a. lag- A 12 inter mea FBE^a | selinns G. zel- A. 

silen- (sylen- a) rt? | cetius Ad*^. cit- E*d^ titius r. ticins v 
prindaso BE^a. -sa F 13 monte F. -nie B. menie A | elaeae 
Bd. ael- F. -lee a. elea Kva.C{G) \ in om.Ea 14 ad earn 
AE'dv. eadem r 16 tbyatirenni B*. -re B^ tyatireni a. 

-tyreni F. tiathir- A. thiater- va.B \ mossini FBa. monssyni A 1 
bregneni B. -gment A. -teni va.Brot. \ bierocometae ADd6\ 
-mit^ F£. -onitae £at7. -racomitae (7. -teB^ -itteB^ -metaelf 

16 perperenni DFd. -nnen a. cfr.§122 \ bieropolienses (-ra- 

polenses G) Kva,H\ hermocapelitaeDdElT. -llitaeFBa. -copo- 

litae A. bermatop- Qibx- B) v 17 atalemses Ea. adtaleem-B | 

panteenses AS. patee- DFB. patae- Ea. pantae- v \ in honore 

^a.B. in ore A 



ADFBB] NAT. HIST. V so. SI (8S— S6) 415 

civitates. a Rhoeteo Dardanium oppidum parvum abest 127 

stadia LXX. inde XVlll promunturium Trapeza^ unde 
primum concitat se Hellespontus. 

Ex Asia interisse gentes iradit Eratosthenes Soly- 

5 morum^ Lelegum^ Bebrycum; Colycantiorum, Tripsedonim^ 
Isidorus Arieneos et Capreatas^ ubi sit Apamea condita 
a Seleuco rege inter Ciliciani; Cappadociam^ Cataoniani; 
Armeniam, et quoniam ferocissimas gentes domuisset; initio 
Dameam vocatam. 

10 31. (34) Insularum ante Asiam prima est in Canopico 128 

ostio Nili^ a Canopo^ Menelai giibernatore, ut ferunt; dicta; 
altera iuncta ponte Alexandriae^ colonia Caesaris dictatoris; 
Pharos^ quondam diei navigatione distans ab Aegypto, nunc 
e turri noctumis ignibus cursum navium regens: namque 

15 fallacibus vadis Alexandria tribus omnino aditur alveis mari, 
Stegano, PosideO; Tauro. in Phoenicio deinde mari est 
ante lopen Paria^ iota oppidum, in qua obiectam beluae 
Andromedam ferunt, et iam dicta Arados, inter quam et 78 
continentem L cubita alto mari, ut auctor est Mucianus, 

20 e fonte dulcis aqua tubo coriis facto usque a vado trahitur. 

(35) Pamphylium mare ignobiles insulas habet, Cilicium 129 
ex quinque maximis Gyprum, ad ortum occasumque Giliciae 

§ 127: Berger Eratosth. fr. p. 386. — § 128: (10—17) Mela 
II 103. — (10. 11) Sol. 81, 1. — (12—16) Sol. 82, 43. cfr. Plin. 
XXXVI 83. II 201. Xm 70. — (18) cfr. Plin. V 69. 



1 ciuitatis FBa | roeetheo A. rhetaeo B 2 XVII a. YIU A 
trapeze FB£at;a.6^. trepeza A. cfr. §141 4 in terris se gentis 
FBa I solimomm A. polym- F. polim- Ba 5 elegnm FBa. 
lelicmn A | bebricnm A. ebr- a | colycanthiomm A. colicanti- B. 
colncanti-a. -ntyo-F | trypsedorum FE. trep-t;a.iS 6 arieneos 
BEaX aiyen- DF. archin- A. arin- t;. arimos BeStrah.XIII 
p, 62 6. 627 I capreatas DFEaJ. capa- AB^ campa- d. capretas 
B*« I apamia DEC 10 canobico A^DF^dBJ 11 canopo 

"Ev^Sol.v. -obo rJ 13 aegyptio FdE^a 14 nauigiii F^B^ 

16 maris va.H,{D*) 16 stegano ABE'Jff. -nu F*. -nus r. 
tegamo v | possideo F^ postideo F^dBE. ideo a. cfr. §121 
17 tante Fa | lopen 8. iope AF. ioppen DdE'G^(J5*). -ppe rv 

20 facta va.B(JD^€rrore) \ trahetor Fa 



416 C. PLINI SECVNDI [adfbe 

ac Syriae obiectani; quondam novem regnorum sedem. 

huius circuitum Timosthenes CCCCXXVIID p. prodidit, 

Isidorus CCCLXXV. loDgitudinem inter duo promunturia, 
Clidas et Acamanta, quod est ab occasu, Artemidorus 

CLXIID, Timosthenes CC; vocatam ante Acamantida 5 
Philonides, Cerastim Xenagoras et Aspeliam et Ama- 
thusiam et Macanam^ Astynomus Crypton et Colinian. 
180 oppida in ea XV, Nea Paphos, Palaepaphos, Curias, Citium, 
Corinaeum, Salamis, Amathus, Lapethos, Soloe, Tamasos, 
Epidaunim, Chytri, Arsinoe, Carpasium, Golgoe. fuere et 10 

Cinyria, Mareum, Idalium. abest ab Anemurio CUiciae L. 
mare quod praetenditur vocant Aulona Cilicium. in eodem 
situ Elaeusa insula est et quattuor ante promunturium ex 
adverso Syriae Glides rursusque ab altero capite Stiria, 

§ 129: Mela 11 102. — Starabo XTV p. 682. Agathem. IV 16. 
Anon. fr. 1 1 (GGm II p. 476. 609). Ores. I 2, 96. Dim. 6. Die. 8, 2. 
Berger Eratosth. fr. p. 888. — § ISOinit.: Mela 11 102. 



2 ccccxvn R. -xxvni (ccc- a) PEaj?. -xxvnn £»« 

3 intra £ 4 clidas lLDcoU.§130extr. dinas (-ar Ba) rS. 
-areta (-torn G) v \ aeamanta £. hacam- a. cam- R^ | ad occasnm 
va.D 6 CLII J\ CLX G \ D ow.a | ante AG. -tea rv(J) 

6 cerasim DFdE^a | arpeliam FRa | amathusiam B(?)B. 
-sam Av. -tusam r 7 macarianoi E^B. -ram AR'B*. -ran v. 
-coram D. -cram r | cripton AFa. scri- R. -tam va.B \ colinian 
AB*1>. -am d*t?. -Ionian DFR\ -iam ^^ {DcU. errore). -ia Ea 

8 J^l R' I in ea paphos A. paphos va,H \ palaepapos F. 
palepaphos A. -pos a 9 corinaeum AE't;(2>). -nenm G. colo- 
naeum FE^. -neum r \ salamis A(r. -in r. -ina v | amathjs A | 
lamphetbos A. -tos va.B \ soboe FdRa | tamasos A 5. sua B. 
-sens C. tmaasoB Ed. xam- a. tam- DF. -sas R. amasas v. 
(Ta^acc6c Strdbo) 10 epidaurum AR* {U109) J. -darmn rv 
chytri — 11 idalium om.R^ | cbytri Ed5. cy- ADF. citri B'ai; j 
golgoe AR^JS. colcae DF. -ce Ed. colee v \ et eao. et m F. et 
in ARE a. et ibi D(?)E'v 11 cinjria B. cynyaia A. -nidia 9. 
cinidia E'. -ilia R^ cinia E^a. cynia Dd. oynia F | mareum 
DFdEaD. -rcum A. -rinm B.{?)E^B \ abest AR*B*r. am.r \ 
emurio A. ////em- E*. eom- va.B 12 quod v. quo U \ cilicum 
DFda I eo a 13 u {pro situ) B* | elaeusa (-ssa B) C. efr. GQm I 
p.496(8tad.270), eleusa U.v{H) 14 clydes Fa | styria a. sy- B 



ADFRK] NAT. fflST. V 31 (36. 36) 417 

(*ontra Neam Paphum Hiera Cepia, contra Salamina 
Salaminiae, in Lycio autem mari Idyris, Telendos, Atte- 131 
lebussa^ Cypriae ires steriles et Dionysia^ prius Charaeta 
dicta^ dein contra Tauri promunturium pestiferae navigantibus 

5 Chelidoniae totidem^ ab fis cum oppido LeucoUa, Pactyae, 
Lasia^ Nymphais^ MacriS; Megista^ cuius ci vitas interiit 
multae deinde ignobiies, sed contra Chimaeram Dolichiste, 
ChoerogylioU; Crambusa^ RAoge^ Xenagora VIII; Daedaleon 
duae^ Cry eon tres, Strongyle et contra Sidyma Antiochi 

10 Glaucumque versus amnem Lagusa, Macris^ Didymae^ Hel- 
bo; Scope^ Aspis et; in qua oppidum interiit^ Telandria proxi- 
maque Cauno Rhodusa. 

(36) Sed pulcberrima e^t libera Rhodos^ circuitu 132 

CXXV aut; si potius Isidoro credimus^ CIII^ habitata ur- 

§ 131: (4. 5) Mela II 102. cfr. Plin. IX 180. — § 132: (14) 
Anon. fir. I 1 (GGm 11 p. 510). 

1 neampbanm A.va.B. neapau PB. -paru a | hiera ego. -re et 
U.va.B{D). -raet J* | cepia(JB)2>. chepMaA. ce-va.B{J*). cefia 
(cae- F) r. (hierocepia BeStrab.XIVp.683. 684) \ salamina JlB. 
-nam v. am.r 2 idyria Meineke ad StByz. p. 327,1. MGChnl 
p. 76\ illyris II. v \ telandros coni.B \ attelebussa (ate- K^ JB e Ptol. 
-boaa (ate- £) BEa. -besa D. -laebosa F. attae lebosa At? 3 cha- 
raeta AD. careta B'. -elba B^ -etha rv 4 dein A2>. -nde rv 

6 celidoniae A a. cael- F | iis t?. is Fa. his r^ | leucola B \ 
pactye A a. -tiae F 6 lasia AG. laes- F. lea- B. lesja r. 

leysja a. elysia v \ magista DF'a. maci- F^ 7 chimera F. 
chieme- Lva.B 8 choerogylion kS. chiro- E't?. -gilion B*. 
-dylion (chyro- F) DFE. -dilion (chydro- a) B*a | crambusa B. 
-Bsa E'^. -by 8 a A. -bis a v. grambysa (-bisa Fa) r. cfr. GGm I 
p.74. 490 I rhoge xenagora (£t*Z6) 2>*. cfr. GGm I p. 493 {stad. 245. 
246). roxe genagora (-gorFa) DFdBEa. roge (rhoge J5) enagora 

At? I Vm AFaD. VE B«. cio B^ VEI M. p. DdE(?)t? | daeda- 
lemn A 9 duo %^va.B \ cry eon {B^GeStByz. cyrieon B^. 
crieron A. cypron rv | trogyle F. -gile DdB\ ro- a. slio- va.B \ 
aydima F. sid- Ilk va.B 10 claucomque B(E?)a. -neumque 
Tva.B I lagusaDE^. -ssajS. lacnsa AB^at?. -sa F B' a. c/r.6r6rm J 
p. 494 I magris DB^ agris B'a. -rys F | dydime F. did- a. -ma 
B'. dididi B^ | haelbo A 12 cauno rhodusa (-ssa G) II. G. 

cynorh- B 13 eat D. et U.v \ rhodas A 14 CXXX C 
habitata urbibus AE'B(?)t?. -tatoribus r 

PXiZNI ITAT. HIST. I. 27 



418 C. PLINI SECATljrDI [adfbb 

bibus Lindo^ CamirO; Jalyso, nunc Rbodo. distat ah 

Alexandria Aegypti DLXXXIIJ^ ut Jsidorus tradit, ut 

Eratosthenes, CCCCLXVnil; ut Mucianus D, a Cypro 

CLXXVJ. Yocitata est antea Ophiusa, Asterta; Aethria, 
Trinacrie, Cor^mbia; Poeeessa, Atabyria ab rege, dein s 
13S Macaria et Oloessa. Rhodiorum insulae Carpathus, quae 
mari nomen dedit, Casos, Ha^ne, Et/limna, iV^isyros, distans 

a Cnido iLV'D, Porphyris antea dicta, et eodem tractu 

media inter Rhodum Cnidumque Syme; cingitur XXXYII-D, 
portus benigne praebet YIII. praeter eas circa Rhodum lo 
Cyclopes, Teganon, Cordylusa, Diabatae IIII, Hymos, Chalce 
cum oppido, Jeutlusa, Nartbecusa, Dimastos, Progne et a 



§132: Mela n 101. Strabo XIY p. 666 init. Berger Eratosth. 
fr. p. 118. — § 138: (7.9) Mela 11 111. 



I camyrp A. -misro a { zaMsoKva.B. tal-Fa 2 DLXXXYIII 
E. DLXXm A \ -Vni va.S 8 CCCCLXVIII A D. sed cfr. Strabo II 
p.l25extr. 4 CLXXVI AD. CLXVI rv. an CCLXVI? cfr, 
MGGmIp496^ \ ophiusa (ofi- P. offi- a) APBat?. -ssa r{?)S 
asteria V. -reaDRa. -thereaAE. -thaereaP | aethriaDiS. -rea^. 
-raea C. ethria PE. etherea ethria a. et rhia B. etria A. edria i; 

6 trinacrie 3,^8, -iae AE'. -ia v. -atrie ER^a. -iae BE | 
corymbia £. -rimbia E'. combira AdEav. -re R^ -llaB*. cobira 

D. compi- E I poeeessa B. peteessa (bet- a) 11. petoesse v | deinde 
Ddt7a.o 6 macaria B(?)H. -cria rt? | et oloissaA. & holoessa 
E*. a& hoi- FE\ ac thol- R 7 hagne ego. efr.GGmIp.497 
{8tad,272). hacne AdTREa. ac ne 'Bva.B. achne D(?)6r. ac 
duae B \ eulitDna nisyros ego. cfr.IV71. elinLnia (elym-E. aelym- 

E. olim- DR[?]) syros (scy- v) II. v. calymnae syros B. olim 
nisyros E'6r 8 ab A(?)t7a.I>. ha R | enido D. gni- 'R{?)va.S 

XV AD. XII rv 9 cnidiumqne A. gni- DEEa | sime AEa 
va.B. -mae F 10 Villi DFE^a | eas A. has rv \ citra va.G. 
chira R*. uigerea R^. ingirea D. in^rea Fda. an in gyro circa? 

II cyclopis Bas. -ops At?. cicTops E*. et clops (cops R) r ' 
tegBSiou U.G(S). tergamont;. steganosH | cordilnsaEa. -dylaaea 
/Sf I diabatae KJ. -the R*. -betae B. -the v. biabathae DF. -the 
R*. -bithe a. abiabethe E | hyrmos F. himos a. irmos coni.H. 
amos coni.B \ calche Fa. cha- AR 12 teutinssa {BeStByz.) 
D*collThuc.VIII4J2. 8eu-D(?)/S. -tlusaAREt?. sutlnsuF. utl-ad 
narthecosa R. -tecusa F. -tetusa a. cfr. II 204 



ADFBB] NAT. fflST. V 31 (86. 37) 419 

Cnido Cisselnsa, Therionarcia; Caiydne cum tribus oppidis^ 
Notio^ Nisyro, Mendetero, et in Arconneso oppidum Ceramus. • 
in Cariae ora quae vocantur Argiae numero XX et H^etusa^ 
Lepsia^ Leros. nobiiissima autem in eo sinu Coos^ ab 134 

sHalicarnaso XV distans, circuitu C^ ut plures existimant; 
Merope vocata^ Cea, ut Staphylus, MeropiS; ut Dionysius^ 
dein Nymphaea. mons ibi Prion; et Nisyron abruptam 
illi putant; quae Porphyris antea dicta est. Caryanda cum 
oppido^ nee procul ab Halicarnaso Pidossus; in Ceramico 

10 autem sinu Priaponesos, Hipponesos^ Pserima, Lampsa, 
AemynduS; Passala^ Crusa^ Pyrraethusa, Sepiusa^ Melano 
paulumque a continente distans quae vocata est Cinaedopoiis, 
probrosis ibi relictis a rege Aiexandro. 

(37) Joniae ora Aegeas et Corseas habet et Icaron, 185 

15 de qua dictum est, Laden^ quae prius Late vocabatur^ 4,68 
atque inter ignobiles aliquot duas Camelitas Mileto vicinas^ 
Mycalae TrogUias tres, Philion, Argennon^ Sandalion^ Samon 



§ 134: (4.5) Mela II 101. Anon. fr. I 1 (GGm 11 p. 510). 



1 ciserasa AFBat;a.(r | therionarcia cT. -chiaAt?. -rgiaDPB. 
-lia a. -roe G. -margia £. -rce E' | caiydne A^. calicnae £'. 
galigne (-nae PE) rt? 2 mendeteros AFBa | arconesso A. 

arcaneso F. artenose B. arconeBO 9kVa.H \ ceramos Aa 3 hye- 
tassa D(?)G. hietusa E^ haet- P. aet- A. het- BEa. hec- v 

4 hieros A.va.B. laros B | coos KS. cohos B^. quos E^ 
noB B^ moB r. cob C, co v. cfr.II245. VI 214 6 cea DdEJT. 
chea FTBt;. chaea A. cheba a. cob B 7 nisyrones B^ nysi 
romF. nlBironA. -roma 8 est. hincDE(?)t; | carianda At7a.lf. 
•rtandaFdE. -tada a. -tanaB 9 pidossus AcT. -dosus (-dosB^) 
DBEt7. ppido 8UB.(so8 F) Fa 10 pserima DFEaeT'. pher- B. 
pserema A D. psere my a v. psyra mya B, psyra e/"* 10. 1 1 lampsa 
aemyndnB (emyn- A. emin- RAva.B) II. H. -psemandus B 
11 cmsa AE^t;. a E. crisa r \ pyrraethusa ego. pyrrhetiusa E. 
pyrret- a. -toBa B. pyrrhaecinsa YD. pyrrec- Dd. pimec- A. 
pinnicusBa S. pyrre v \ saephinBa A. seph- va.B \ melanam 
kva.B 14 egeas BEa. trageaB {P)S. -gias H 15 lathe Bd. 
-thae F. lithe a | uocatnr FBE^a 16 camelitas AB'D. -Idas 
BFEa^. -medo B^ cumelitas v | miletos F'BaFen. -tas F^ 
-litos A 17 migalae B. -len Fa. mica- A. myca- va.H \ tres 
philion (phylion Fa) U.S. -pylion v. trepsilion 6-. trea psilon H 

27* 



420 p. PLINI SECVNDI [A(-r.l2)DFBEa 



liberani; circuilu LXXXVUD aut, ut Isidorus, C. Parthe- 
^ niam primum appellatam Aristoteles tradit^ postea 
Dryusam, deinde Anthemusam; Aristocritus adicit 
Melamphylium, dein Cyparissiam, alii Partheaoarrhusam^ 
Stephanen. amnes in ea Imbrasus, Chesius, Hibietties, 6 
fontes GigarthO; Leucothea; mons Cercetius. adiacent 
insuiae Rhypara^ Nymphaea, Achillea. 

136 (38) Par claritate ab ea distal XCIIII cum oppido 

Chios libera ; qiiam Aethaliam Ephorus prisco nomine 
appellat; Metrodorus et Cleobulus Chiam a Chione lo 
nympha; aliqui a nive; et Macrim et Pityusam. montem 

habet Pelinnaeum; marmor Chium. circuitu CXXV coUigit, 

ut veteres tradidere, Isidorus Villi adicit. posita est 
inter Samum et Lesbum, ex adverso maxime Erythrarum. 
187 finitimae sunt Teilusa^ quam alii Daphnusam scribunt, is 
Oenusa; Els^hitis, Euryanassa^ Arginusa cum oppido. iam 



§ 136: (1) Mela n 101. Agathem. V 26. Anon. fr. I 1 (GGm II 
p. 487. 610). — § 136: Mela II 101. — (12.13) Agathem. 1. 1. 
Anon. fir. I 1. 



1 LXXXVI R I D llviBrot). om.C 3 driuBam a. drysam 
R. adr- A. adriisan va.B \ athemusa A. antemnsam PB 
4 melaphillnm A. -amphylu R. -philum Fa | cyparisiam (cip- 
Pa) ARFava.C I all Fa. ab va.G \ parthenoarasam B6r. -emo- 
arusam £'. -enio Ar- v. -emoaruphamEa. -enoarrosam (phar-R) 
FR. -rrhusam D^. -rchusam D*. partenoarh- (n A.*inras.) A 

6 stephanen E(?)t;. sthe- A. nt stepanen D. -phanes a. nt 
sthaeph- F. casteph- R | ambrasns R | hibiethes (hjb- D) FDD. 
-byyethes R. -bietaes A. ibiethes Ea. ibettes G. -tthes v 
6 lontes A(D?)t7. po> r | gigartho AdDa2. -to G. gicartho BFEa. 
-rcho R'. -rco R^ eucarto v \ leucothea E^v. -chotea A. leuthea 
R*. In- R^ len- r | cercetins AE'JB. gergecins IBLv. -etioB r 
9 bera A 11 macrim A.S. -crin E^v{D). -cmm (-rnm Ba) r 

12 pelinnaeum 5. -pell- A. (desinens). pillinae-DFEa. -neomr. 
pellineum R. pellen- B. cfr. Strabo XIV p. 645 | CCL • ligit (git B»^ 
ut DFR^ CCLlegati Ea 13 IIII MGGmIIp.48€^. 510^ 
16 tellnsa EadTX thell- rv. thall-B 16 oenusaRD. -saatf. 
-ssae B. aenusa DFE. -ns a. oenns v \ elaphitis H. -tea G. 
la- ». elafites E*. -fides R. -fades (ael- F) r 



DPBE»] NAT. fflST. V 81 (37—39) 421 

hae circa Ephesum et quae Pisistrati vocantur AnthinaC; 
Hyonoesos^ Diarr/ieusa — in utraque oppida intercidere — ^ 
Poroselene cum oppido^ Cerciae, Haloue, Commone; Illetia, 
Lepria^ ^ethre^ Sphaeria, Procusae, Bolbulae, PheatC; 
sPriapoS; Syce^ Melane, Aenare, Sidusa, Pele^ Drymusa, 
Anliydros^ Scopelos, Sycusa^ Marathusa, Psile^ Perirrheusa 
multaeque ignobiles. clara vero in alto Teos cum oppido^ 138 

a Chio LXXII-D^ tantundem ab Erythris. iuita Zmyrnam 
sunt Peristerides, Carteria; Alopece^ Elaeusa^ Bacchina^ 
loPystira, CrommyonesoS; Megale, ante Troada Ascaniae^ 
Plateae tres^ dein Lamiae, Plitaniae duae, Piate^ Scopeios^ 
GetonC; Arthedon^ Coeie^ Lagusae^ Didymae. 

(39) Clarissima autem LesboS; a Chio LXV^ Himerte 139 
et Lasia^ Pelasgia, Aegira^ Aethiope^ Macaria appellata. 



§ 139: (13—422, 6) Mela 11 101. — (422, 1. 2) cfr, Plin. II 204. 



1 haec DFB(r(S). bee a | anthinae dJS. -ime £. -tinae R*. 
-ne DP. -time a. entinae B^. atine v 2 mjomnesoB £. -esc 
Da. mio///neBOB B. -nneso P | diareusa E'6^. clar- v, dnr- II \ 
inter et dere Pa 3 poroselene r. polo- II. pordo- D. sedcfr. 
codd.VIII 226 etFaus. Ill 25,7 \ cercyae DP | halone E(?)5. 
-lene Ba. -nae r 4 aethre spbaeria Jco22.Patts./Jdd^i. ethrea 
speria T. et rhesp- d6r. et (owi.a) resp- U.v, aethrea heap- P | 
procnsae G, -se v. -ulsae (-se Ba) II \ pheate BTt;(J). -tae DdE. 
phaeate aC -tae P. phanae G 5 priapos £r. -pns r \ sice a. 
-cae DPE I melanc PE^a | aenare EdC enn- B. en- rv \ pelfr 
E(?)J5 I drymusa B e Thuc.VIII 31,3. drom- B. drem- rv 

6 suciisa B. sic- dva.G. sice- DPa | perirrheuBsa B(?). 
-irheusa DPa. -irreusa Z{7)S 7 theos D P B a t; a. .B 8 LXXII 
RdTD». LXXI rv{H). LXXXI L\J)om.G\ smymaDP. smir- a 

9 elaensa BC(1>). -ssa G. elensaDPEv. eloesa a | bacchina 
D. -iua DP. bacbina Bt?. -iua E. -cciua a 10 pystira v. 

pysci-B. pistyra E*. -scyra E. -scira a. spinpisc-dT. spnpiscjra 
(-py 8- P) D P I crommyonesos B. comm- v. -mynesos D. -minesos 
(cum- B) r 11 plinthaniae coni.H 12 getbone D PB a. c/r. 
IV 74 I artbedanB. -eidont;a.J? | coeleD. -lae dlf. celeDBEa. 
-lae V. caele P | laguse Ba. -ssae G \ dydyme DP. didime a 

13 himerte H. hem- (em- B*) II. G. bermete v 14 et 

lasia om. B. et isea coni.H \ et cbiope B. etbiopiae Zdva.G. 
-pie T. -pia a | macbaria DPB^a. maga- B* | dist.D* 



422 C. PLINI SBCVNDI [Dfbb» 

fiiit Vim oppidis incluta: ex his Pyrrha hausta est marl, 
Arisbe terrarum motu subversa, Antissam Methymna traxit 

in se^ ipsa Villi urbibus Asiae in XXXVII p. vicina. et 
Agamede obiit et Hiera; restant Eresos, Pyrrha et libera 
140 Mytilene^ annis MD potens. tota insula circuitur, at 5 

Isidorus, CLXVIII, ut veteres, CXCV. montes habet 
Lepetymnum, Ordymnuni; Macistuni; Creonem, Olympum. 

a proxima continente abest VII ^D p. insulae adpositae 
Sandalium, Leucae V^ ex iis Cydonedi cum fonie calido. 

Argmusae ab Aege IIII p. distant dein Phellusa, Pedna. 10 
extra Heliespontum adversa Sigeo litori iacet Tenedus^ 
LeucopArys dicta et Phoenice et Lymesos; abest a Lesbo 

LVi, a Sigeo XlT-D. 
.141 32. (40) Impetum deinde sumit Hellepontus^ et mare 

incumbit, verticibus iimitem fodiens^ donee Asiam abrumpat 15 
127 Europae. promunturium id appellavimus Trapezam. ab 

eo X p. Abydum oppidum^ ubi angustiae VII stadionim. 
deinde Percote oppidum et Lampsacum, antea Pityussa 

§ 140: Agathem. 1. 1. Anon. fr. I 1. Strabo Xm p. 616. — 
(9) cfr. Plin. 11 232. — (11) Mela 11 100. — § 141: Mela I 96. 
— (17) Anon. fr. I 2 (GGm II p. 610). — Mela I 97. 98. 

1 pjr. r. DFa 2 alisbe £. alesbe a 3 ipsam 'E^va.D | 
ym DFaE'f7a.i7 4 obit DFBa | pyrra P. pyir Da 6 myti- 
lenc P. mit- E^a. mirt- d. mitilenunc B' | annis II. O. amnibus 1; | 
MD II H. D G. L f? I circuituB Rd 6 CLXXm L{errore). 

CXLVm MPtp.835'^ 7 lepetymmim (U108) J, cfr. Antig.hist. 
mir.l5 {17). -timnum B. -thimnnm r. -thymnum v{S). -mom C \ 
ordimnum a. -imum B'ecorr. -ymom va,G \ maciscmn DFB. 
'isemu a 9 scandalium E. -ion va.G \ eis k \ cydonea 9. cid- 
E». gignea II. cfr.II232 \ fonte E't?. pote B. poto r 10 argi- 
nussae S. argenuse Ba. -ssae B, -ennusae r \ phellnsa d(?)Cr. 
-elnsa v. fel- E^. felosa (-sia B) U 11 sigio DPa 12 lenoo- 
phrys B e 8trab.XIIIp.604. -phrug v. -pris U \ lymessoB B(?) 
va.S 14 mare II. v. cfr.IIIlG. in mare dTeT. mari {U110)D 

16 uorticibus "EL^ova.SiB*). cfr.III87 16 trapezam B{?) 
E"t7. traoeziam DE. traez- dT. troez- Ea 17 bidum DEB^a. 
* 18 percotae E. -tece D(?) | lamesacum DEa | pityxua 
^ d. pytti- V. pitinssa BE a. -tnissa r 



-.v: 



DFBBa] NAT. mST. V 81. 32 (39. 40) 423 

dictum^ Parium colonia quam Homerus Adrastiam appeilavity 
oppidum PriapoS; amnis Aesepus^ Zelia, Propontis — ita 
appellatur ubi se diktat mare — , flumen Granicum, Arta^e 
portus ubi oppidum fuit. ultra insulam coutinenti iunxit 142 

(Aleiander, in qua oppidum Milesiorum Cyzicum, ante 
Yocitatum Arc^onnesus et Dolionis et Didymis^ cuius a 
vertice moas Didymus. mox oppida Placia, Ariace^ Scyiace, 
quorum a tergo mons Olympus^ Mysius dictus^ civitas 
Olympena, amues Horisiu